O se Talanoaga Atoatoa e uiga i le Taua Malulu
O le Taua Malulu o se tasi o vaitaimi sili ona mataʻina ma faigata i le talafaasolopito o aso nei. O le faaupuga e faasino i le vaitaimi o feeseeseaiga faapolokiki ma faamiliteli ina ua mavae le Taua Lona Lua a le Lalolagi, mai le tusa o le 1947 i le 1991, i le va o ni vaega tetele se lua o le lalolagi: o le Vaega i Sisifo na taitaia e le Iunaite Setete ma le Vaega i Sasaʻe na taitaia e le Soviet Union. E ui o lenei feeseeseaiga e masani ona taʻua o se "taua," o feeseeseaiga faamiliteli tuusaʻo i le va o nei malo tetele e lua sa matua seasea lava. Nai lo lena, sa latou auai i ituaiga eseese o tauvaga ma feeseeseaiga faapolokiki, tamaoaiga, ma talitonuga, faapea foi ma se tauvaga malosi o auupega.
Talaaga Faasolopito
O le amataga o le Taua Malulu e fesoʻotaʻi vavalalata ma le iʻuga o le Taua Lona Lua a le Lalolagi. Ina ua maeʻa le manumalo a le ʻAu Faʻatasi, sa i ai le faʻamoemoe mo se lalolagi e sili atu le filemu. Peitaʻi, na vave ona faʻaalia e mea moni faʻapolokiki e matua eseese lava vaʻaiga a le Soviet Union ma le Iunaite Setete i le auala e tatau ona pulea ai le lalolagi. O le Soviet Union, e faʻavaeina i talitonuga faʻakomunisi, sa sailia le faʻasalalauina o le sosaiete faʻaagafesootai o se auala e ausia ai se sosaiete e leai ni vasega. I se faʻatusatusaga, na lagolagoina e le Iunaite Setete le saolotoga tau tamaoaiga ma le faatemokalasi, lagolagoina le faiga faʻapisinisi ma aia tatau a tagata taʻitoʻatasi.
Feteena'iga o Talitonuga
O lenei eseesega fa'a-manatu na avea ma fa'avae autū o feeseeseaiga na tula'i mai. O le Soviet Union, i lalo o Josef Stalin, na va'ai i le faiga fa'akapitalisiti o se fa'amata'u i le olaola o le faiga fa'asosalisi. I se isi itu, o le Iunaite Setete, i lalo o Harry S. Truman ma ē na sosoo ma ia, na va'ai i le faiga fa'akomunisi o se fa'amata'u i le sa'olotoga ma le fa'atemokalasi. O lenei mea na mafua ai le Truman Doctrine o le 1947, lea na tu'uina atu ai i le Soviet Union le fa'amalosia e taofia le salalau atu o le faiga fa'akomunisi, e masani ona ta'ua o le "taofia."
Poloka Fa'avaeina o le Aufaatasi
A o faateteleina feeseeseaiga, sa faatuina e atunuu e lua ni sootaga faamiliteli e fai ma puipuiga mai ni faamata’u. I le 1949, na faavaeina ai e le Iunaite Setete ma nisi o atunuu o Europa i Sisifo le North Atlantic Treaty Organization (NATO). Ina ia tetee atu i lenei mea, na faavaeina ai e le Soviet Union ma ona soofaatasi i Europa i Sasa’e le Warsaw Pact i le 1955. O nei sootaga e lua na avea ma faailoga o le loloto o fevaevaeaiga i le va o poloka i Sisifo ma Sasa’e.
O le Tauvaga o Auupega ma le Vateatea
O se tasi o vaega sili ona tāua o le Taua Malulu o le tauvaga auupega, aemaise lava le atinaʻeina o auupega faaniukilia. I le 1949, na manuia ai le Soviet Union i le faʻataʻitaʻiina o lana uluai detonator faaniukilia, ma faʻamutaina ai le pule faaniukilia a le Iunaite Setete. O lenei mea na mafua ai se tauvaga auupega faifai pea, ma tauva ai atunuu uma e lua e atiina ae ni auupega tetele ma malolosi.
I le faaopoopo atu i le tauvaga auupega, sa faailogaina foi le Cold War i le tauvaga i le vateatea. Na faia e le Soviet Union le talafaasolopito i le faalauiloaina o le uluai satelite, Sputnik 1, i le 1957, ma le uluai tagata i le vateatea, Yuri Gagarin, i le 1961. Na tali atu le Iunaite Setete i le polokalame a Apollo, lea na faaiuina i le tulaueleele muamua o tagata i le masina i le 1969.
Fete'ena'iga-e-Sui
E ui lava e leai se taua tuusaʻo i le va o le Iunaite Setete ma le Soviet Union, ae o le Cold War e masani ona faʻaalia e ala i feeseeseaiga faʻa-sui, o taua ia na tauina i isi atunuu lea na lagolagoina ai e malo tetele e lua itu feteenai. O faʻataʻitaʻiga sili ona lauiloa o lenei mea e aofia ai le Taua a Korea (1950–1953) ma le Taua a Vietnam (1955–1975). I nei taua, na lagolagoina ai e le Iunaite Setete ma le Soviet Union ni vaega eseese, faʻatasi ai ma le Iunaite Setete na lagolagoina malo e le o ni komunisi ma le Soviet Union na lagolagoina gaioiga faʻa-kominisi.
Faʻalavelave ma le Feteʻenaʻiga
Sa faailogaina foi le Taua Malulu i ni faalavelave tetele se tele na toetoe lava a taitai atu ai le lalolagi i se taua faaniukilia. O se tasi o faalavelave sili ona lauiloa o le Cuban Missile Crisis o le 1962, lea na faaaoga ai e le Soviet Union ni missiles faaniukilia i Cuba, e na o le 90 maila mai le talafatai o le Iunaite Setete. O lenei faalavelave na toetoe lava a taitai atu ai i se taua faaniukilia, ae na iu lava ina foia e ala i feutanaiga i le va o le Peresitene o le Iunaite Setete o John F. Kennedy ma le taitai o le Soviet o Nikita Khrushchev.
Suiga i Taitaiga ma Faiga Faavae
I le faaiuga o le vaitau o le 1970 ma le amataga o le vaitau o le 1980, na toe faaleagaina ai le va o le Iunaite Setete ma le Soviet Union, faatasi ai ma le faiga faavae a le "Reagan Doctrine" o le faateleina o faiga sauā faasaga i le komunisi. Peitai, na tupu se suiga tele i le ogatotonu o le vaitau o le 1980 ina ua avea Mikhail Gorbachev ma taitai o le Soviet Union. Na faalauiloa e Gorbachev faiga faavae o le glasnost (tatala) ma le perestroika (toe faatulagaina), faatasi ai ma le faamoemoe e toe faaolaolaina le tamaoaiga o Soviet ua le toe gaoioi ma faaleleia atili ai sootaga ma Sisifo.
O le pa'ū o le Soviet Union
E tele aafiaga lelei o faiga faavae toe fuata’iga a Gorbachev, ae sa fesoasoani fo’i i le malepelepe o le fausaga fa’apolokiki ma le tamaoaiga o le Soviet Union. I le faaiuga o le vaitau o le 1980 ma le amataga o le vaitau o le 1990, na amata ai ona tuto’atasi atunu’u eseese o Europa i Sasa’e sa i lalo o le pulega a le Soviet Union. I le 1989, na pa’ū ai le Berlin Wall, o se fa’ailoga o le Cold War ma le vaeluaga i le va o Sasa’e ma Sisifo. O lenei mea na tupu na fa’ailogaina ai le i’uga o le Cold War, ma i le 1991, na fa’ata’ape’apeina aloaia ai le Soviet Union, ma fa’amutaina ai le i ai o se tasi o malo tetele e lua o le lalolagi.
O le Aafiaga ma le Talatuu o le Taua Malulu
O le Taua Malulu na tuua ai se aafiaga loloto ma se talatuu lavelave i le tele o vaega. I le tulaga o faiga faapolotiki faavaomalo, na fesoasoani le Taua Malulu e fausia le fausaga bipolar lea na pulea ai mataupu faavaomalo mo le toeitiiti atoa le afa seneturi. E ui o le unipolarity ua foliga mai e faauigaina ai le faiga faavaomalo, faatasi ai ma le Iunaite Setete o le malo malosi e toatasi o totoe, o feeseeseaiga ma feeseeseaiga na tulaʻi mai i le taimi o le Taua Malulu o loo faaauau pea ona aafia ai fegalegaleaiga faavaomalo seia oo mai i le aso.
I le itu tau tekinolosi, o le tauvaga faatekinolosi na mafua mai i le Cold War na maua ai le tele o mea fou, aemaise lava i le militeri ma le vateatea, lea e iai pea sona aafiaga i le atinaeina o tekinolosi faaonaponei.
I le itu tau agafesootai ma aganuu, na aafia ai le olaga i aso taitasi o le toatele o tagata i le Taua Malulu, i le Iunaite Setete, le Soviet Union, ma isi atunuu. O faasalalauga mai itu uma e lua na fatuina ai se ata malosi o le “fili” ma faaalia ai le feeseeseaiga o se tauiviga i le va o le lelei ma le leaga.
I'uga
O le Taua Malulu o se vaitaimi matuā faigata ma tumu i feteenaʻiga. E ui e leai se feteenaʻiga tuusaʻo a le militeri i le va o le Iunaite Setete ma le Soviet Union, ae o le vaitaimi lea na faailogaina i ni feeseeseaiga maualuluga tele ma le tele o faalavelave na toetoe lava a aumaia ai le lalolagi i le tulaga o se taua faaniukilia. O talitonuga feteenai, o le tauvaga o auupega ma le vateatea, ma feeseeseaiga e sui ai o ni vaega autu ia na faamatalaina ai le malosi o le Taua Malulu.
E ui ina muta le feeseeseaiga i le soloia o le Soviet Union i le 1991, ae o loo lagonaina pea lona aafiaga i le aso. O aafiaga faapolokiki, tamaoaiga, ma agafesootai o le Cold War o loo aafia ai pea le lalolagi, ma o lesona mai lenei vaitaimi e mafai ona fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i le malosi o le lalolagi atoa ma le taua o talanoaga ma faiga faapolokiki i le foiaina o feeseeseaiga.
O le malamalama loloto i le Taua Malulu, e mafai ai ona tatou talisapaia atili le lavelave o fegalegaleaiga faavaomalo ma le taua o le sailia o auala filemu e foia ai feeseeseaiga.