Talafaasolopito o le atinaʻeina o le Isalama i Initonesia

## Talafaasolopito o le Atinaʻeina o le Isalama i Initonesia

O le Isalama o le lotu aupito tele i Initonesia, o le atunuu e sili ona toatele ai tagata Musalimi i le lalolagi. O le talafaasolopito o le atinaʻeina o le Isalama i Initonesia o se malaga umi e tumu i fegalegaleaiga faʻaleaganuu ma fegalegaleaiga faʻaleaganuu. E ui o loʻo pulea e le Isalama i le taimi nei, o lona taunuu mai ma le salalau atu i le atumotu atoa e leʻi o se faagasologa faafuaseʻi, ae o se faagasologa umi, e amata mai le seneturi lona 7 i le seneturi lona 20. O lenei tusiga o le a faʻamatalaina ai le talafaasolopito o le atinaʻeina o le Isalama i Initonesia mai lona amataga seia oo i le vaitaimi o le tutoatasi.

### Le Amataga o le Taunuuga o le Isalama

Sa iai le aganuu i atumotu o Initonesia a o le’i taunuu mai le lotu Isalama. Sa pulea e le lotu Hindu ma le lotu Puta i le taimi o le pulega a malo tetele e pei o Srivijaya ma Majapahit. Na muamua taunuu le lotu Isalama e ala i auala fefaataua’iga na fa’atautaia e tagata fa’atau’oa Musalimi mai Arapi, Peresia, Initia, ma Saina. O fegalegaleaiga fefaataua’iga na fa’avaeina i le va o atumotu ma atunu’u o lo’o siomia ai le Sami Arapi ma le Fagaloa o Peresia na mafai ai ona fefa’ataua’i aganu’u ma fa’alelotu.

O suʻesuʻega faasolopito ua faʻaalia ai na amata asiasi atu faioloa mai Sasaʻe Tutotonu i talafatai o Sumatra, Java, ma isi motu i le atumotu o Initonesia i le amataga o le seneturi lona 7. O faʻamaoniga o nuʻu Musalimi e aliaʻe mai foʻi mai faʻamaumauga a Saina, lea e taʻua ai le i ai o nuʻu Arapi i le talafatai i sisifo o Sumatra. Peitaʻi, o le liliuina o nuʻu i le lotoifale i le Isalama na tupu malie ma faʻatasi ai ma faatosinaga faʻaleaganuu i le lotoifale.

### Seneturi lona 13 i le lona 16: O le Salalau ma le Malosi o le Malo Isalama

FAITAU FOI  O le uiga ma le talafaasolopito i tua atu o le pese o Indonesia Raya

O se laasaga tāua i le talafaasolopito o le Isalama i atumotu o Initonesia o le faavaeina lea o le Samudera Pasai Sultanate i Aceh i le seneturi lona 13. O lenei sultanate ua manatu o le malo Isalama muamua lea i le atumotu. Na avea Samudera Pasai ma nofoaga autū taua mo fefaatauaiga ma le salalau atu o le Isalama, ona o lona tulaga taua ma le lagolago a tagata faatauoloa ma tagata atamamai mai le lalolagi Isalama atoa.

I le seneturi lona 16, na faʻateleina ai le galu o le Isalama ina ua tulaʻi mai isi malo Isalama, e pei o le Malacca Sultanate i le Penisula o Malaya ma le Demak Sultanate i Java. Sa i ai le sao taua a le Malacca Sultanate i le salalau atu o le Isalama i le itu i saute ma sisifo o le atumotu, ae sa i ai le sao o le Demak Sultanate i le salalau atu o le Isalama i Java atoa ma ona eria o loʻo siomia ai.

O le Wali Songo, o le au paia lauiloa e toʻaiva o Java, sa i ai se sao taua i le faʻasalalauina o le Isalama i se auala e matuā fetuutuunai i aganuʻu a le atunuʻu. Sa latou faʻaaogaina se auala faʻaeteete tele, e aofia ai faatufugaga faʻalotoifale, aganuʻu, ma tū ma agaifanua, e faʻasalalau ai aʻoaʻoga faa-Isalama i se auala e taliaina e tagata Java.

### Seneturi lona 17 i le 19: Kolone ma le Isalama

O le taunuu mai o tagata Europa i atumotu, e aofia ai tagata Potukale, Sipaniolo, Holani, ma Peretania, sa i ai se aafiaga tele i le atinaʻeina o le lotu Isalama. Na taunuu muamua tagata Potukale i le amataga o le seneturi lona 16 ma manumalo ai i le faatoilaloina o Malacca i le 1511. Peitai, o lo latou tetee sa fesoʻotaʻi vavalalata ma le lagolago ma le agaga jihadist i totonu o malo Isalama i le lotoifale.

FAITAU FOI  Le tulaʻi mai ma le atinaʻeina o le lotu Iutaia

I le seneturi lona 17, na taunuu ai le au Holani ma faatuina le VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie), lea na mulimuli ane pulea ai fefaatauaiga ma faiga faapolotiki i le atumotu. O le pulea e le VOC, ma mulimuli ane ai le malo kolone a Holani mo le toeitiiti atoa le tolu seneturi, na matua aafia ai fausaga faapolotiki, faalelotu, ma agafesootai o le sosaiete. Peitai, o le vaitaimi foi lea na amata ai ona olaola le atamai faa-Isalama, faatasi ai ma le tulaʻi mai o tagata atamamai lauiloa e pei o Sheikh Yusuf Makassar ma Hamzah Fansuri.

Sa faʻatinoina e le au Holani ni faiga faʻavae eseese e faʻatatau i le lotu Isalama. I le isi itu, sa latou le fiafia e paʻi atu i vaega o le faʻatuatua ma le tapuaʻiga a le au Musalimi ina ia ʻalofia ai ni teteʻega e ono tulaʻi mai. I le isi itu, sa latou le faʻatuai foʻi e faʻaaoga le malosi faʻamiliteli e faʻaumatia ai fouvalega na uunaʻia e le agaga o le jihad, e pei o na mea na tutupu i le Taua a Padri (1821-1837) ma le Taua a Aceh (1873-1912).

### Seneturi lona 20: Fa'ale-atunu'u ma le Isalama

I le amataga o le seneturi lona 20, na amata ai ona tulaʻi mai i Initonesia ni gaioiga faʻafouina faa-Isalama na musuia e tagata toe fuataʻiina o Sasaʻe Tutotonu e pei o Muhammad Abduh ma Jamaluddin al-Afghani. O nei gaioiga na taumafai e faʻasaʻoloto tagata Musalimi mai faiga e manatu e le mama ma toe foʻi atu i aʻoaʻoga mama o le Quran ma le Hadith. O faʻalapotopotoga faa-Isalama faʻaonaponei e pei o le Muhammadiyah (na faʻavaeina i le 1912) ma le Nahdlatul Ulama (na faʻavaeina i le 1926) na tulaʻi mai o se taunuuga o lenei agaga o le faʻafouina.

FAITAU FOI  Talafaasolopito o le nofo pologa i le Iunaite Setete

I le taimi lava e tasi, o le lotonuu faa-Initonesia, lea na faavaeina i se talitonuga na tuufaatasia ai ituaiga eseese, tapuaiga, ma vaega, na amata ona tuputupu ae e tetee atu ai i le pulega faakolone a Holani. O tagata Musalimi e pei o HOS Tjokroaminoto ma KH Ahmad Dahlan na tuufaatasia le naunautai faalelotu ma le lotonuu faa-atunuu i le tauiviga mo le tutoatasi.

I le iuga, o le folafolaga o le tutoatasi o Initonesia i le aso 17 o Aokuso, 1945, na faailogaina ai le tumutumuga o lenei tauiviga umi. O le matafaioi a tagata atamamai Isalama ma faalapotopotoga Isalama i le lagolagoina o le tauiviga mo le tutoatasi sa taua tele. I aso muamua o le tutoatasi, sa vevesi ai finauga e uiga i faavae o le setete, ma iu ai ina oo atu ai i le maliega i le Pancasila o le faavae o le setete, lea e faatauaina ai le eseesega ma le onosai.

### Tapuni

O le talafaasolopito umi o le atinaʻeina o le lotu Isalama i Initonesia o loʻo atagia mai ai le feliuaʻiga ma le lavelave o fegalegaleaiga faʻaleaganuu, faʻapolokiki, ma faʻalelotu. Ua fetuʻunaʻi le lotu Isalama i aganuʻu faʻalotoifale aʻo faʻatumauina pea lona uiga moni. O lana auala e faʻalelei ma faʻapalepale ua taliaina ai i vaega uma o le sosaiete.

O aso nei, o loo i ai se sao taua tele a le lotu Isalama i vaega eseese o le soifuaga i Initonesia, e aofia ai itu faaleagaga, agafesootai, faaupufai, ma aganuu. O le talisapaia o le talafaasolopito o le atinaeina o le lotu Isalama i Initonesia e taua e le gata mai se vaaiga faaleaoaoga ae faapea foi mo le faamalosia o le faasinomaga faaleatunuu ma le eseesega.

O le agaga o le faapalepale na faaalia e i latou na uluai faasalalauina le lotu Isalama i atumotu ma le sao o tagata atamamai na tau mo le tutoatasi e tatau ona faaauau pea ona talisapaia ma faaaoga e fai ma faataitaiga i le feagai ai ma luitau o lenei vaitaimi faaonaponei.

Taofi faamatalaga