Le Tuputupu Aʻe ma le Atinaʻeina o Aikupito Anamua
O Aikupito Anamua o se tasi o malo sili ona tāua i le talafaasolopito o tagata. O lona sosaiete, lea na tumau mo le afe tausaga, o lana faiga tutotonu o le malo, o ana ausia mataʻina o le fausaga o fale, ma lona atinaʻeina o lotu ma le malamalama na avea ai ma faailoga o le mamalu o le lalolagi anamua. O lenei malo na olaola i tafatafa o le Vaitafe o le Naila, o se vaitafe e le gata ina avea ma puna o le vai ae o le toto ola foi o le tamaoaiga, aganuu, ma faiga faapolotiki a Aikupito. Ina ia malamalama i le auala na tulaʻi mai ai ma atiina ae ai Aikupito Anamua, e manaʻomia ona tatou suʻesuʻeina mea tau le lalolagi, le faagasologa o le tuufaatasia faapolotiki, le suiga o malo, ma le agafesootai na tutupu i le aluga o taimi.
Tulaga Fa'afanua ma le Amataga o le Nofoaga
E lē mafai ona vavaeese le fanau mai o Aikupito Anamua mai lona siosiomaga faalenatura. E tafe le Vaitafe o le Naila mai saute i matu ma tafe atu i le Sami Metitirani. I tausaga taitasi, e lofia ai le Naila i lologa faavaitaimi, ma aumaia ai le palapala lafulemu i ona auvai. O lenei palapala na mafai ai ona olaola faatoaga i se itulagi e tele lava ina toafa. O le mea lea, na avea ai le eria i tafatafa o le Naila ma nofoaga lelei mo tagata anamua, o ē na amata ona nonofo, totoina faatoaga, ma tausi manu.
Mai le vaitaimi o le 6 i le 4 meleniuma T.L.M., na amata ai ona tulaʻi mai ni nuʻu laiti i Aikupito i Luga (i saute) ma Aikupito i Lalo (itūlagi o le delta i matū). Na latou atiina aʻe le faʻatoʻaga saito ma karite, gaosiga o omea, fefaʻatauaʻiga i le lotoifale, ma faʻateleina le lavelave o fausaga faʻaagafesootai. I le taimi lea, na amata ai ona faʻaalia talitonuga faʻa-animist ma le tapuaʻiga i malosiaga faʻalenatura, ma faʻataʻatia ai faʻavae mo le faiga faʻalelotu lavelave mulimuli ane a Aikupito.
Vaitaimi Muamua o le Pulega e oo atu i le Tuufaatasia o Aikupito
A o agai atu i le faaiuga o le vaitaimi o le Predynastic (pe tusa o le 3500–3100 T.L.M.), na tulaʻi mai ai ni nofoaga tetele o le malo. Na amata ona tauva malo laiti, aemaise lava i le va o Aikupito i Luga ma Aikupito i Lalo. O faʻamaoniga o mea anamua ua faʻaalia ai atinaʻe faatekinolosi e pei o le gaosiga o le apamemea, le faʻaaogaina o vaʻa mo felauaiga, ma faiga faʻapulega i le amataga.
O le tumutumuga o lenei faagasologa o le tuufaatasia lea o Aikupito i le pe tusa o le 3100 T.L.M., lea e masani ona ta’ua o le Tupu o Narmer (e masani ona ta’ua o Menes i tusitusiga anamua). O lenei tuufaatasiga na faailogaina ai le fanau mai o se setete tutotonu o Aikupito ma le amataga o le faiga o pulega faalemalo. E talitonuina na faatoilaloina pe tuufaatasia e Narmer itulagi autu e lua o Aikupito, ona faatuina lea o se malo malosi o loo faatusaina i se palealii faalua (e fai ma sui o Aikupito i Luga ma Aikupito i Lalo). O le amataga lea o le vaitaimi ua ta’ua o Aikupito Faalemalo.
O le Malo Tuai: Tuufaatasiga ma le Vaitaimi o Piramiti
O le vaitaimi o le Malo Tuai (pe tusa o le 2686–2181 T.L.M.) e masani ona ta’ua o le “Vaitaimi o Piramiti,” auā o le vaitaimi lea na fausia ai piramiti tetele. O le Malo Tuai sa iloga i le mautu faapolokiki, o se pulega malosi, ma le atiina ae o le manatu o le farao o se pule atoatoa ma se tagata paia. Sa vaaia le farao o se tagata e fesoasoani i le va o tagata ma atua, e oo lava i le manatu o loo i ai uiga paia.
O se tasi o mea sili ona maoae na ausia e le Malo Tuai o le fausiaina lea o le fale o piramiti i Giza, e aofia ai piramiti a Khufu (Cheops), Khafre, ma Menkaure. O le fausiaina o piramiti sa manaʻomia ai se aufaigaluega tele, fuafuaga faʻataʻatitia, tomai i metotia faufale, ma le tufatufaina lelei o punaoa. O lenei mea e faʻaalia ai se malo tutotonu e maualuga lona tomai faʻapulega.
Peita’i, i le fa’ai’uga o le Malo Tuai, na fa’avaivaia ai le pule tutotonu. Na fa’atupula’ia le pule a taitai fa’aitulagi (nomarchs), a’o fa’ateteleina ai le tulaga ona o avega tau tamaoaiga ma fa’alavelave tau le tau. O lenei mea na fa’aulufale mai ai se vaitaimi o suiga i Aikupito.
Vaitaimi Muamua o le Vaeluaga: Vaevaeina o le Mana
O le Vaitaimi Muamua o le Vaitaimi Lotolotoi (pe tusa o le 2181–2055 T.L.M.) sa faailogaina i le le autasi faaupufai, feeseeseaiga i le va o itulagi, ma le pa'ū o le pule a Farao. Sa vaevaeina Aikupito i ni nofoaga malolosi eseese. E ui lava e masani ona manatu o se taimi o le pa'ū, ae o lenei vaitaimi e faaalia ai foi e le'i pa'ū atoa le aganuu a Aikupito. Sa faaauau pea faatufugaga, agaifanua o falelauasiga, ma le olaga faalelotu, e ui lava i se fua eseese ma ni sitaili eseese.
Na iu lava ina muta le feeseeseaiga o lenei vaitaimi ina ua mafai e taitai o Thebes (i Upper Egypt) ona toe tuufaatasia le atunuu ma amata ai le isi vaitau o le mamalu.
Malo Tutotonu: Toe Fa'aleleia ma le Fa'alauteleina
O le Malo Tutotonu (pe tusa o le 2055–1650 T.L.M.) ua lauiloa o se vaitaimi o le toe faaleleia, mautu, ma le alualu i luma faaleaganuu. Sa toe faatuina e Farao le malo tutotonu, fausia ni faiga e faasūsū ai vai ma galuega faatino faatoaga, ma toe faatulagaina le pulega ina ia sili atu ona aoga. Sa faateleina fefaatauaiga, sa faalauteleina sootaga ma Nubia ma le itu i sasae, ma sa manuia le eliina o minerale ma le faaaogaina o punaoa faalenatura.
Sa oo atu foʻi tusitusiga Aikupito i lona tumutumuga i lenei vaitaimi. Sa aliaʻe mai le tele o tusitusiga tau amio, tala faʻamatala, ma tusitusiga faʻalelotu, o loʻo atagia mai ai mafaufauga faigata o le sosaiete. Sa faʻamamafa e le Malo Tutotonu e le gata o piramiti ma taua le aganuʻu a Aikupito, ae faʻapea foʻi i le pulega, amioga faʻaagafesootai, ma le sailiga o le uiga o le olaga.
Vaitaimi Fa'avaitaimi Lua: Lamatiaga Mai Fafo ma le 'Au Hyksos
I le pe tusa o le 1650 T.L.M., na toe ulufale atu ai Aikupito i se vaitaimi o le le mautu e taʻua o le Vaitaimi Lona Lua o le Vaitaimi. I le taimi lea, na pulea ai e se vaega mai fafo e taʻua o Hyksos le itulagi o le Naila Delta. Na latou aumaia ni tekinolosi fou e pei o kariota tau ma aufana tuʻufaʻatasi. E ui ina sa vaʻaia muamua o ni tagata osofaʻi, ae o le iai o Hyksos na faʻaosofia ai foʻi suiga faʻamiliteli i Aikupito.
Na iu lava ina taitaia e taitai o Thebes se teteega ma tuliesea ma le manuia le au Hyksos. O lenei manuia na saunia ai le ala mo le Malo Fou, o le vaitaimi sili ona lautele i le talafaasolopito anamua o Aikupito.
O Le Malo Fou: Malo ma le Mamalu
O le Malo Fou (pe tusa o le 1550–1070 T.L.M.) o le tumutumuga lea o le malosi o Aikupito o se malo tele. O Farao e pei o Hatshepsut, Thutmose III, Akhenaten, Tutankhamun, ma Ramses II na avea ma tagata taua i le talafaasolopito. Na faalauteleina e Aikupito lona teritori i Nubia i saute ma Suria-Palesitina i matu. O le tamaoaiga mai lafoga, fefaatauaiga, ma le faatoilaloina na faamalosia ai le setete ma faatupuina ai le tele o atinae.
I le vaitaimi lea, na fausia ai pe faalauteleina malumalu matagofie e pei o Karnak ma Luxor. Na atiaeina faatufugaga i se sitaili e sili atu ona malosi, ma na faateleina ai faamaumauga faasolopito i foliga o tusitusiga. O se tasi o vaega sili ona manaia o le toe fuataiga faalelotu a Akhenaten, lea na taulai i le tapuaiga ia Aten. Peitai, ina ua mavae lona maliu, na toe foi Aikupito i se agaifanua faalotu e taulai ia Amun ma isi atua.
E ui ina oo atu i lona tumutumuga, ae na amata ona vaivai le Malo Fou ona o feeseeseaiga i totonu, le faateleina o le faatosinaga a le au faife’au, ma le mamafa mai atunuu ese e pei o “Tagata o le Sami.” O nei tulaga na mafua ai suiga faaupufai i le vaitaimi na sosoo ai.
O le Vaitaimi Mulimuli ma le Tofi o Aikupito Anamua
I le maeʻa ai o le Malo Fou, na oo i Aikupito se faasologa o vaitaimi o le pulega ua faateleina le vaeluaina ma le tele o faatosinaga mai fafo, e aofia ai Nubia, Asuria, Peresia, ma mulimuli ane Eleni ma Roma. O le taunuu mai o Alesana le Sili i le 332 T.L.M. na faailogaina ai le amataga o le vaitaimi o Ptolemai, ma o le faaiuga o le nofoaiga a Cleopatra VII i le 30 T.L.M. na faailogaina ai le avea o Aikupito ma itumalo o Roma.
E ui ina ua muta le pule faapolokiki a Aikupito Anamua, ae sa tumau pea lona tofi. O lana faiga tusitusi hieroglyphic, le malamalama i le matematika ma le vateatea, metotia faafomaʻi, ma mea na ausia i le fausiaina o fale na musuia ai le tele o malo na mulimuli mai. E le gata i lea, o le manatu o le malo tutotonu ma agaifanua faalelotu a Aikupito na fesoasoani e faatulaga le malamalama o tagata i le setete, le pule, ma le olaga a sau.
Fa'ato'a
O le tulaʻi mai o Aikupito Anamua na mafua mai i le natura tulaga ese o le Vaitafe o le Naila, lea na mafai ai ona faʻatoʻaga ma nonofo mautu i le toafa. Mai se nuʻu anamua, na atiina ae Aikupito i se malo tutotonu e ala i le tuʻufaʻatasia faʻapolokiki, ona oʻo lea i galu o le manuia ma le pa'ū i vaitaimi eseese o pulega faʻa-tupu. I le aluga o le ala, e le gata na fausia e Aikupito Anamua ni piramiti ma malumalu ae na faʻavaeina foʻi faʻavae o aganuʻu, saienisi, ma se faiga faʻaagafesootai ua i ai se aafiaga loloto i le talafaasolopito o le lalolagi. O lenei aganuʻu na aʻoaʻoina ai o le siosiomaga, faʻatulagaga faʻapolokiki, ma le mafai ona fetuʻunaʻi i suiga o le ki lea i le fanau mai ma le ola o se aganuʻu tele.