O le Vaitaimi o Vitoria ma le Atinaʻeina o Egelani
O le Vaitaimi o Vitoria (1837–1901) o se tasi o vaitaimi sili ona tāua i le talafaasolopito o Peretania. O le nofoaiga a Masiofo Vitoria e lē na o se vaitaimi, ae o se vaitaimi o suiga tetele na liua ai Peretania i se malo tele i le lalolagi atoa e iai sona aafiaga tele i le tamaoaiga, faiga faapolotiki, aganuu, ma tekinolosi. I le taimi lea, na vave ona atiina ae Peretania ona o le Fouvalega Faapisinisi, faalauteleina o le malo, toe fuataiga lautele, ma alualu i luma faasaienisi. Peitai, i lalo o le ata o le manuia ma le alualu i luma sa i ai le tele o eseesega lautele, le faaaogaina sese o pulega faakolone, ma faafitauli tau amio na faatulaga ai le natura faigata o le sosaiete Vitoria.
Talaaga: O Le Tuputupu Aʻe o Vitoria ma le Tulaga o Egelani
Na nofoia e Masiofo Vitoria le nofoālii i le 1837 a o iai Peretania i le ala o le atinaʻeina o pisinisi. Na amata ona tuputupu aʻe le Fouvalega Faʻapisinisi talu mai le faaiuga o le seneturi lona 18, ae o le vaitaimi o Vitoria na oo atu ai lona aafiaga i lona tumutumuga: na manuia ai falegaosimea, faʻalauteleina aai, ma suia tele ai olaga. Na lolofi atu tagata i nuu i tua i aai mo galuega, ma mafua ai ona vave ona fausia taulaga lea e leʻi o faatasi ma fale talafeagai, tumama, ma auaunaga lautele.
I le taimi lava e tasi, na atiina ae ai e Peretania se faiga faapolokiki faapalemene ua faasolo ina mautu. E ui ina tumau pea le tupu po o le masiofo o se faailoga taua, ae o le pule a le malo sa faateleina ona pulea e le kapeneta ma le palemene. O lenei vaitaimi na vaaia ai le faateleina o le malamalama o le lautele i mataupu tau agafesootai ma faiga faapolokiki, aemaise lava e ala i le vave ona faalauteleina o ala o faasalalauga.
O le Fouvalega Fa'apisinisi: Masini, Falegaosimea, ma A'ai
O le atinaʻeina o Egelani i le vaitaimi o Vitoria sa fesoʻotaʻi vavalalata ma le Fouvalega Faʻapisinisi. O alualu i luma faʻatekonolosi e pei o le afi ausa, masini vili ma lalaga, ma le faʻaaogaina lautele o le malala na faʻaleleia atili ai le gaosiga. O pisinisi ie, uʻamea, ma le eliina o minerale na avea ma ivitū o le tamaoaiga. Sa faʻalauteleina foʻi le fesoʻotaʻiga o nofoaafi i se tulaga mataʻina, ma faʻafesoʻotaʻi ai aai faʻapisinisi e pei o Manchester, Liverpool, Birmingham, ma Lonetona.
E le gata ina faatelevaveina e ala i nofoaafi le femalagaiga o oloa ma tagata ae faapea foi ona tuufaatasia ai maketi faaleatunuu. Sa sili atu ona mautu tau, sa vave le tufatufaina atu, ma sa fesoʻotaʻi vaega sa tuufua muamua. E le gata i lea, o le telekalafi sa faateleina ai le saoasaoa o fesootaiga, ma fatuina ai se lagona o loo ulufale atu Peretania i le vaitaimi faaonaponei.
Peita’i, o le atina’eina o alamanuia na aumaia ai se itu pogisa. O tagata faigaluega i fale gaosi oloa, e aofia ai fafine ma tamaiti, e masani ona feagai ma itula faigaluega uumi mo totogi maualalo. O fale matitiva i totonu o aai tau alamanuia na avea ma faailoga o le le tutusa. Na faaleagaina le tulaga lelei o le ea ona o le filogia, a’o vaitafe na faaleagaina e otaota tau alamanuia. Na tupu le atinaeina o le tamaoaiga, ae e le’i faapea ona i’u ai i le manuia lautele.
Toe Fuata'iga Lautele ma Suiga o Vasega
E masani ona fesootaʻi le sosaiete o Vitoria ma amioga mama, galue malosi, ma le amio pulea. O le taua o le "faaaloalo" (social respectability) na avea ma mea taua, aemaise lava mo le vasega ogatotonu o loʻo vave ona tuputupu aʻe. O le vasega ogatotonu e aofia ai tagata pisinisi, tagata tomai faapitoa, tagata faigaluega a le malo, ma tagata faatauʻoa na manuia mai le tamaoaiga o pisinisi ma fefaatauaiga faavaomalo. Sa latou tuleia mo ni suiga i aʻoaʻoga, tausiga o le soifua maloloina, ma fuafuaga o taulaga ina ia ogatasi ma tulaga faatauaina o le alualu i luma.
I le isi itu, na amata ona atiina ae e le vasega faigaluega se faasinomaga tuufaatasi. Na tuputupu aʻe le gaioiga a le aufaigaluega, e ui lava i le tele o faiga sauā. Na faasolosolo malie ona maua e iuni a le aufaigaluega le malosi, ma na amata ona faatonutonuina e tulafono eseese itula faigaluega, saogalemu, ma aia tatau a tagata faigaluega. Na tutupu foi ni suiga i le vaega o faiga palota—e ala i Tulafono o le Toe Fuataʻiga—lea na faasolosolo malie ona faalauteleina ai aia tatau e palota ai, e ui lava na o le amataga o le 20 seneturi na maua ai e tamaitai ni aia tatau taua e palota ai.
Sa iai ni atina'e tetele i a'oa'oga. Sa fa'avaeina e malo ma fa'alapotopotoga alofa ni a'oga, fa'alauteleina le faitau ma le tusitusi, ma fa'amalosia le atina'eina o se 'aufaigaluega e sili atu ona tomai. Sa fa'afaileleina fo'i e atina'e fa'aa'oa'oga se aganu'u o le faitau tusi: sa fa'ateleina le faitauina o nusipepa, tala fatu, ma mekasini.
O le Malo o Peretania: Fa'alauteleina ma Ona A'afiaga
O le vaitaimi o Vitoria na faailogaina ai le tumutumuga o le faalauteleina o le Malo o Peretania. Na faalauteleina ma faamalosia e Peretania lona malosiaga i Initia, Aferika, Asia i Sautesasae, ma isi itulagi. Na avea Initia ma "maa taua" o le malo, aemaise lava ina ua maeʻa lana pulega tuusaʻo e Peretania i le 1858 ina ua maeʻa le Sepoy Mutiny (1857). I le faaopoopo atu i le auina atu i fafo o oloa tau alamanuia, na aumaia foi e Peretania mea mata mai kolone: vavae, lauti, suka, ma mea manogi.
Na aumaia e le malo ni aogā tetele i Peretania, ma faamalosia ai lona tamaoaiga ma lona tulaga faaupufai. Na tulaʻi mai Lonetona o se nofoaga tutotonu tau tupe i le lalolagi atoa, faatasi ai ma faletupe, kamupani inisiua, ma fefaatauaiga faavaomalo ua tuputupu aʻe lona malosi. Peitai, o lenei faalauteleina na fausia foi i luga o le le tutusa tele: le faaaogaina sese o le tamaoaiga, le faamalosia o faiga faavae faakolone, ma feeseeseaiga na tuua ai ni aafiaga tumau i sosaiete faakolone.
I le vaaiga a le vaitaimi o Vitoria, o le manatu o se "misiona fa'ale-aganu'u" sa masani ona fa'aaogaina e fa'amaonia ai le fa'akolone. Peita'i, o le mea moni i le eleele sa masani ona fa'aalia ai o le fa'aaogāina ma le pule'aga o le fatu lea o fegalegaleaiga fa'a-emepaea. Na tula'i mai faitioga i le fa'akolone, ae o le pule'aga fa'a-emepaea sa tumau pea o se vaega taua o Peretania i le taimi lea.
Alualu i Luma Faasaienisi ma Aganuu
Sa faailogaina foi le vaitaimi o Vitoria i alualu i luma i le faasaienisi lea na aafia ai le auala e vaai ai tagata i le lalolagi. O mea fou na maua ma aʻoaʻoga na suia ai malamalamaaga i le natura, soifua maloloina, ma le sosaiete. O se tasi o laasaga taua o le aʻoaʻoga a Charles Darwin i le evolusione, na lolomiina i le 1859 i le On the Origin of Species. O lenei aʻoaʻoga na mafua ai se finauga tele, aemaise lava e faatatau i le sootaga i le va o le faasaienisi ma lotu.
I le vaega o le soifua maloloina, sa alualu i luma le toe fuata’ina o le tumama ma le malamalama i fa’ama’i. Sa amata ona fausia e aai ni faiga e lafoa’i ai otaota ma saunia vai mama. E ui e le’i atoatoa ona aoga, ae o nei fuafuaga na fa’aitiitia ai le pepesi o fa’ama’i ma fa’ateleina ai le umi e ola ai.
O le aganuu lauiloa o le vaitaimi o Vitoria sa iloga i se faatosinaga malosi i tusitusiga. O tusitala e pei o Charles Dickens sa talanoaina mataupu o le mativa, galuega a tamaiti, ma le le faamasinotonu i le va fealoai i galuega e mafai ona maua e le lautele. O tala fatu na avea ma auala autu mo mafaufauga faaagafesootai. I le taimi nei, na manuia ai faatufugaga ma le fausaga o fale e ala i le Gothic Revival, ma o le faavaeina o falemataaga, faletusi, ma faalapotopotoga faaleaganuu na faamaonia ai le mitamita faaleatunuu.
Faiga Fa'avae i Fafo ma le Malosiaga Fa'alelalolagi
O le atinaʻeina o Peretania o se "malo malosi" i le seneturi lona 19 sa fesoʻotaʻi vavalalata ma lona vaʻa malosi. Sa pulea e Peretania auala tau fefaʻatauaʻiga taua ma faʻatumauina le pule i le gataifale. O faiga faʻavae i fafo sa masani ona faʻatatau i le mautu o Europa ma le puipuiga o pisinisi tau fefaʻatauaʻiga i le lalolagi atoa. O taua e pei o le Taua a Crimea (1853–1856) na faʻaalia ai le auai o Peretania i faiga faʻapolokiki faavaomalo.
I totonu o le atunuʻu, na tulaʻi mai ai se finauga i le va o faiga faʻavae tau tamaoaiga faʻasaoloto (fefaʻatauaʻiga saoloto) ma manaʻoga mo le puipuiga lautele mo e matitiva. Na feagai foʻi Peretania ma fesili e uiga i le faasinomaga faaleatunuu, aemaise lava ona sa manaʻomia e Aialani le tutoʻatasi sili atu. O le mataupu a Aialani na avea ma se tasi o mataupu faʻapolokiki sili ona lavelave o le faʻaiuga o le seneturi lona 19.
Feteena'iga o le Vaitaimi o Vitoria: Alualu i Luma ma le Lē Tutusa
E masani ona manatua le vaitaimi o Vitoria o se taimi o le manumalo, ae o feteenai sa avea ma ona uiga iloga. I le isi itu, sa vave ona alualu i luma Peretania i pisinisi, saienisi, ma faalapotopotoga a le malo. I le isi itu, sa tumau pea le malosi o le mativa, galuega le mautinoa, ma le le tutusa o vasega. O amioga mama a le lautele e faamamafaina ai le faatulagaga e masani ona i ai faatasi ma mea moni faigata faaleagafesootai: galuega a tamaiti, fale leaga, ma le le lelei o le soifua maloloina.
E oo lava i totonu o le au maualuluga, sa i ai popolega e uiga i le aafiaga o le gaosiga o pisinisi: le leiloa o tu ma agaifanua, faateleina o solitulafono, ma feeseeseaiga faaagafesootai. O le tele o suiga na tulaʻi mai e le gata mai le manatu faapito ae faapea foi ona o le fefe neʻi mafua ai feeseeseaiga ona o le le pulea o le amioletonu.
Fa'ato'a
O le vaitaimi o Vitoria o le vaitaimi autū lea o Peretania i ona po nei. I le va o le 1837 ma le 1901, na tulaʻi mai ai Peretania o se nofoaga autū tau pisinisi ma tupe i le lalolagi atoa, ma taʻitaʻia ai le faʻafouga faʻatekonolosi, faʻalauteleina lona malo, ma fausia ai aganuʻu ma faʻalapotopotoga tumau. Na faʻateleina le gaosiga, na tuputupu aʻe aai, ma na suia le faiga faʻapolokiki i le auai tele. Peitaʻi, o nei alualu i luma na oʻo mai i se tau maualuga mo le vasega faigaluega ma tagata o kolone.
O le malamalama i le Vaitaimi o Vitoria o lona uiga o le vaʻaia o itu e lua: o mea tetele na ausia e le alualu i luma ma le faʻaonaponeiina, ae faʻapea foʻi ma faʻafitauli o le le tutusa o le va fealoaʻi ma le pule a le malo. O lenei mea e mafai ai ona tatou malamalama pe aisea na ulufale ai Peretania i le seneturi lona 20 o se malo malosi tele i le lalolagi atoa, ae o loʻo i ai foʻi se talatuu faigata o loʻo faʻaauau pea ona finauina e oʻo mai i le aso.