Aganuu ma talafaasolopito a tagata Initia Amerika

Aganuu ma Talafaasolopito a Initia Amerika

O le faaupuga "Amerika Initia" po'o "Tagata Amerika Moni" e fa'atatau i tagata moni eseese na nonofo i le konetineta o Amerika i Matu a'o le'i taunu'u mai tagata Europa. E ui e masani ona ta'ua o se vaega e tasi, ae o le mea moni e aofia ai le faitau selau o ituaiga ma gagana eseese, tū ma aga, talitonuga, ma auala o le soifuaga. Mai laufanua tetele o le Great Plains, vaomatua o Sasa'e, toafa o le itu i Saute i Sisifo, ma le Arctic, o siosiomaga ta'itasi ua fa'atulaga ai lona lava aganu'u tulaga ese. O le malamalama i le talafa'asolopito ma le aganu'u a ituaiga o tagata Amerika Initia o lona uiga fo'i o le malamalama i lo latou onosa'i, fatufatuga, ma le tauiviga umi fa'asaga i le pulega fa'akolone ma taimi fesuisuia'i.

Eseesega o Aganu'u ma Gagana

A o le’i iai ni fesoota’iga ma tagata Europa, sa nofoia Amerika i Matu e ni nu’u tetele ma ni nu’u laiti ua fa’atulagaina i ni fa’apotopotoga, ni nu’u, po’o ni vaega femalagaa’i. O nisi o ituaiga lauiloa e aofia ai le Navajo (Diné), Cherokee, Lakota (Sioux), Apache, Iroquois (Haudenosaunee), Hopi, ma Inuit (e ui lava e masani ona talanoaina eseese i aganu’u ma itulagi). Latou te tautala i aiga gagana eseese, e aofia ai le Algonquian, Iroquoian, Siouan, Athabaskan, ma le Uto-Aztecan. O le gagana e le na’o se auala e fesoota’i ai, ae o se poutū fo’i o le fa’asinomaga, sauniga, ma le malamalama fa’alenatura ua tu’ufa’asolo mai i tupulaga.

Olaga ma le Sootaga ma le Natura

E tele aganuu a Amerika Moni e faamamafaina ai se mafutaga paleni ma le natura. O le laueleele, vai, manu, ma laau e le na o ni punaoa tau tamaoaiga ae o se vaega o se upega paia o le olaga. I le Great Plains, o ituaiga e pei o le Lakota ma le Cheyenne na mulimuli i le bison, ma faaaogaina toetoe lava o vaega uma o le manu mo meaai, lavalava, faleie (tipi), ma meafaigaluega. I le itu i Saute i Sisifo, na atiina ae e le Hopi ma Zuni ni faiga faatoaga sana ma ni faiga faasūsū i tulaga matutu, ma fausia ai ni fausaga malosi o le aai mai maa ma le omea. I le taimi nei, o ituaiga o le Talafatai i Matu i Sisifo e pei o le Tlingit ma le Haida na faaaogaina punaoa o le gataifale, aemaise lava le samani, ma atiina ae ni galuega taulima lauiloa o le vaneina o laau ma totem.

FAITAU FOI  Le Taua o Taua a Punic

Faiga Fa'aagafesootai ma Faiga Fa'apolokiki

E tele sosaiete Amerika Moni sa i ai ni faiga faapolokiki faigata. O le Iroquois Confederacy (Haudenosaunee) e masani ona talanoaina o se faataitaiga o se malo faafederal e faavae i luga o mataupu faavae o le felafolafoaiga ma le fai ma sui. O lo latou fausaga faaagafesootai e aofia ai ituaiga, e masani lava o le tulaga faale-matriline, lea e tuufaasolo ai le gafa ma nisi aia tatau e ala i le itu o tina. Sa i ai foi se sao taua o tamaitai i le tele o nuu, e aofia ai le puleaina o meaai, filifilia o taitai, ma le tausia o agaifanua. Peitai, sa i ai le tele o eseesega: o nisi vaega sa sili atu ona faatulagaina i le faatulagaga o alii ma alii, ae o isi sa sili atu ona tutusa.

Talitonuga, Faaleagaga, ma Sauniga

E eseese talitonuga a tagata Amerika Moni, ae o le tele o talitonuga e fa'amamafa ai le fa'aleagaga e iai i le natura ma le olaga i aso faisoo. O tala o le foafoaga, agaga leoleo, ma faiga fa'alelotu e taua tele i le soifuaga fa'alenu'u. I le Fanua Laugatasi, o sauniga e pei o le Siva a le La e fa'atusalia ai le taulaga, fa'amamāina, ma le fa'afouina fa'aleagaga. I le itu i Saute i Sisifo, o le siva Hopi kachina e feso'ota'i ma agaga fesoasoani e aumaia le timu ma le paleni. O tū ma aga masani—e ala i tala, pese, ma fa'ailoga—e avea o se "fa'amaumauga ola" e fa'amautinoa ai o le malamalama ma tulaga fa'atauaina tau amio e tu'ufa'asolo mai e aunoa ma se tusitusiga tusitusia.

Fa'aili, Galuega Taulima, ma le Fa'aalia o Aganu'u

O faatufugaga i aganuu Amerika Moni e le gata ina matagofie ae e aoga foi ma anoa. O le lalagaina o Navajo e lauiloa i ona mamanu geometric ma le lelei, ae o le galuega taulima i le fanua laugatasi sa avea o se faailoga o le faasinomaga ma le tulaga lautele. O le faia o omea i le itulagi o Pueblo e umi lona agaifanua, e masani ona teuteuina i ni motif e fesoʻotaʻi ma le vateatea. O vaneina o laau ma ufimata i le itulagi o le Talafatai i Matusisifo e faʻaaogaina i sauniga ma faʻamaonia ai talafaasolopito o aiga. O le tele o galuega faatufugaga masani e avea foi ma auala tau tamaoaiga, aemaise lava ona ua tatau i nuu ona fetuutuunai i le faiga o maketi faaonaponei.

FAITAU FOI  O le talafaasolopito o le atinaʻeina o le faiga faakomunisi i le lalolagi

Talafaasolopito Anamua e Fesootaʻi ai ma Europa

A o le’i iai ni kolone, sa fuafua le faitau aofa’i o tagata Amerika Moni i le faitau miliona, fa’atasi ai ma nofoaga e nonofo ai ma feso’ota’iga fefa’ataua’iga i le va o itulagi. O le fesoota’iga ma tagata Europa, lea na amata i le fa’ai’uga o le seneturi lona 15 ma fa’ateteleina i seneturi na sosoo ai, na aumaia ai ni suiga tetele. I le fa’aopoopoga i fete’ena’iga ma tauiviga fa’aitumalo, o le a’afiaga sili ona mata’utia na mafua mai i fa’ama’i e pei o le misela ma le misela, lea na vave ona salalau ma fasiotia ai le to’atele o tagata moni e leai se puipuiga. I le taimi lava e tasi, sa iai se fesuia’iga o oloa ma tekinolosi, e aofia ai le solofanua, lea na suia ai olaga o ituaiga o le Plains, fa’ateleina ai le feoa’i ma le lelei o le tulituliloaina o bison.

Kolone, Feagaiga, ma le Faʻamalosia o le Faʻaliliuina

A o tulaʻi mai le Iunaite Setete, o lona faʻalauteleina i sisifo na mafua ai le tele o feagaiga ma taua ma ituaiga eseese. O le seneturi lona 19 o se taimi pogisa o le faʻamalosia o le siitia ese. O se tasi o mea sili ona lauiloa o le "Ala o Loimata" i le 1830, ina ua faʻamalosia tagata Cherokee ma isi vaega mai o latou atunuʻu tuaa i Sautesasae i le mea ua taʻua nei o Oklahoma. E faitau afe na maliliu i le matelaina, faʻamaʻi, ma tulaga leaga o femalagaaiga. E le gata i lea, o faiga faʻavae o le teuina na faʻamalosia ai le tele o ituaiga e nonofo i nofoaga ua atofaina e le malo, e masani ona mamao ese mai o latou laueleele masani.

A'oga Fa'asusu ma le Leiloa o Gagana

I le faaiuga o le seneturi lona 19 ma le amataga o le seneturi lona 20, na faateteleina ai faiga faavae o le taliaina o tagata, faatasi ai ma le faavaeina o aoga nofotumau mo tamaiti Amerika Moni. I le tele o nofoaga, sa vavaeeseina tamaiti mai o latou aiga, faasaina ona tautala i a latou gagana moni, ma faamalosia e faaaogaina le aganuu taatele. O le aafiaga sa umi se taimi: o mafatiaga i le va o augatupulaga, leiloa o gagana, ma le faalavelaveina o le tuufaasoloina masani. Peitai, e ui i le faasaua, ae o le tele o nuu sa tausia faalilolilo faiga faaleaganuu ma mulimuli ane toe faaolaolaina ina ua sili atu ona lelei tulaga faaagafesootai ma faaupufai.

FAITAU FOI  O le Qing Dynasty ma le Fa'aonaponeiina o Saina

O le Tulaʻi Mai o le Faʻalapotopotoga mo Aia Tatau a Tagata ma le Faʻamalosia o le Faasinomaga

I le ulufale atu i le ogatotonu o le seneturi lona 20, na tulaʻi mai ai ni gaioiga e manaʻomia ai le aloaia o aia tatau, pule silisili ese, ma le faaaloalo i feagaiga. Na amata ona vaaia pea le gaioiga a tagata Amerika Moni i mataupu tau fanua, aʻoaʻoga, ma le puleaina o punaoa. E tele ituaiga na faamalosia malo o ituaiga, atiina ae polokalame toe faaolaolaina gagana, ma faatuina falemataaga ma nofoaga faaleaganuu. Ua avea nei le faasinomaga ma se avanoa mo talanoaga i le va o tu ma agaifanua ma aso nei: o nisi o tagata o ituaiga na nonofo i nofoaga faasao, o isi i aai, ae na tumau pea le fesootai e ala i nuu, sauniga, ma fesoʻotaʻiga faaleaiga.

Aganuu Initia Amerika i le Vaitaimi Fa'aonaponei

O aso nei, o loo feagai ituaiga Amerika Moni ma luʻitau ma avanoa. O nei luʻitau e aofia ai le mativa i le fausaga, avanoa i le tausiga o le soifua maloloina, ma feeseeseaiga i fanua ma pisinisi. Peitaʻi, o loo i ai se toe faʻafouina o aganuu e ala i le aʻoaʻoina o gagana, faatufugaga faʻaonaponei, ata tifaga, musika, ma tusitusiga na gaosia e tusiata Moni. O loo toe faʻamautuina e le tele o nuʻu le manatu o le pule silisili ese—o le aia tatau e faʻatonutonu ai mataupu tau i totonu, tausia tu ma aga masani, ma fuafua le itu o le atinaʻe. O loo faʻaaogaina foʻi auala faʻaonaponei i aʻoaʻoga ma tekinolosi e faʻamaumau ai tala faasolopito, toe faʻafoʻisia gagana, ma faʻasalalau atu le malamalama faasolopito mai se vaaiga a Moni.

Fa'ato'a

O aganuʻu ma talafaasolopito a tagata Amerika Moni o ni tala e uiga i le eseesega tele, le vavalalata i le natura, ma le onosaʻi i luma o le mamafa o le pulega faakolone ma le faʻaonaponei. E le o ni "mea tuai o le taimi ua tuanaʻi," ae o ni nuʻu ola, o loʻo faʻaauau pea ona suia, ma saofagā i le aganuʻu o le lalolagi. O le malamalama i ai o le talisapaia lea o Amerika i Matu ua faʻatulagaina e le tele o tagata ma talatuu umi, ma e naʻo le faʻamasinotonu faʻasolopito e mafai ona ausia e ala i le faʻaaloalogia, faʻaaloalo i aia tatau, ma le avanoa mo tagata Moni e faʻamatala ai a latou tala i o latou lava leo.

Taofi faamatalaga