O le Amataga o le Malo o Majapahit
O le Malo o Majapahit o se tasi o malo aupito tele ma sili ona tāua i le talafaasolopito o le atumotu o Initonesia. E masani ona fesootaʻi lona igoa ma le vaitaimi auro o le aganuʻu a Java, le atinaʻeina o tusitusiga ma tulafono, ma le manatu o le tuʻufaʻatasia o le atumotu, lea na mulimuli ane musuia ai le manatu o le avea ma Initonesia. Peitaʻi, e leʻi faafuaseʻi ona tulaʻi mai le mamalu o Majapahit. Na tulaʻi mai i se faasologa faigata o mea faapolokiki: le paʻū o le malo muamua, le taufaasese a le au maualuluga, le mamafa mai malo mai fafo, ma le mafai o se tagata fou e faatuina le pule i totonu o le vevesi. Ina ia malamalama i le amataga o Majapahit, e manaʻomia ona tatou suʻesuʻeina le talaʻaga faasolopito o East Java i le faaiuga o le seneturi lona 13, o tagata na aʻafia ai, ma le tulaga faapolokiki i Asia i lena taimi.
Talaaga: O le Pau o Singhasari
A o le’i faavaeina Majapahit, sa pulea Java i Sasa’e e le Malo o Singhasari (e masani ona ta’ua o Tumapel), lea na o’o atu i lona tumutumuga i le taimi o le nofoaiga a le Tupu o Kertanegara. Sa lauiloa Kertanegara o se pule lototoa ma le va’ai mamao. Sa ia faia ni malaga fa’apolokiki ma fa’amiliteli i le tele o itulagi, e aofia ai Sumatra, e ala i le Pamalayu Expedition. O lana sini e le gata ina fa’alauteleina lona faatosinaga ae ia fausia fo’i se feso’ota’iga o le malosi e fa’afetaia’ia ai se taufa’amata’u o lo’o fa’atupula’ia: le Malo o Mongol i lalo o le Yuan Dynasty.
I le faaiuga o le seneturi lona 13, na auina atu ai e Kublai Khan—le pule o Mongol—ni avefeau i atunuu eseese e talosagaina le aloaia o lana pule. E tusa ai ma le agaifanua a Java, na teena e Kertanegara nei manaoga i se auala na manatu e faatiga, ma mafua ai ona fuafua se malaga a Mongol i Java. Peitai, o le tulaga i totonu o Singhasari na iu lava ina mafua ai le pa'ū o le malo.
O le pa'ū o Singhasari o le iʻuga lea o se fouvalega a Jayakatwang, le pule o Kediri, o lē na faʻaaogaina le faatamala o Kertanegara. I le 1292, na osofaʻia ma faʻatoʻilaloina ai e ʻautau a Jayakatwang Singhasari. Na fasiotia Kertanegara, ma na toe faʻafoʻisia mulimuli ane e Jayakatwang le pule i Kediri. I lenei tulaga faigata, na faʻataʻapeʻapeina ai nisi o aiga ma soo o Singhasari; ae mai lenei vevesi, na iu ai ina fanau mai Majapahit.
Tagata Autu: Raden Wijaya
O le amataga o Majapahit e fesoʻotaʻi vavalalata ma le tagata o Raden Wijaya. E tele punaoa o loʻo faʻamatalaina ai Raden Wijaya o le atalii o Kertanegara. Ina ua maeʻa le paʻū o Singhasari, na avea ai o ia ma tagata sa sailia, ma manatu o se vaega o le pulega tuai. Faatasi ai ma le toatele o soo faamaoni, na sola ese Raden Wijaya e laveai lona ola ma atiae se fuafuaga e toe maua ai le pule.
I le tala o lona faavaeina, na muamua sailia e Raden Wijaya le puipuiga mai le pule o Madura, o Arya Wiraraja. Sa taua tele le lagolago a Arya Wiraraja, ona o lona faatosinaga faapolokiki ma le mafai ona faapotopotoina ni vaegaau. E ala i lenei feagaiga, na maua ai e Raden Wijaya se avanoa e tulaʻi ai. Ona ia fuafuaina lea o se fuafuaga atamai: nai lo le osofaia loa o Jayakatwang, na ia faatuina muamua se nofoaga fou.
Le Tatalaina o le Vaomatua o Tarik ma le Fanau Mai o Majapahit
Faatasi ai ma le lagolago a Arya Wiraraja ma ona soo, na tuuina atu ai le faatagaga ia Raden Wijaya e faamama le vaomatua i le eria o Tarik, e lata ane i gutu o le vaitafe ma auala fefaatauaiga. Ona atiina ae lea o lenei eria e avea ma nofoaga fou. O se taimi taua tele lea i le amataga o Majapahit: o se "aai" fou na fausia e leʻi fausia mai le ogatotonu o le malo tuai, ae mai le faamamaina o fanua i se eria taua.
E tusa ai ma tu ma aga masani, o le igoa "Majapahit" e mafua mai i le fua o le maja oona. E masani ona faamatala lenei tala o le amataga lea o le igoa o le malo: ina ua maua e le au faigaluega e faamamaina fanua le fua o le maja ma tofo i ai, sa oona, ma sa faaigoa le nofoaga o "Maja-pahit." E ui o se tala tuu, ae o loo i ai se savali faafaatusa i le tala: o le fanau mai o malo tetele e masani ona amata i se tauiviga "oona", e tumu i luitau.
O lenei nofoaga na atiaeina ma avea ma totonugalemu fou o le pulega. Na amata ona tuufaatasia e Raden Wijaya ona soo, faatuina se fausaga o le malo, ma faia ni fuafuaga e faafetaiaia ai lona fili autu: o Jayakatwang i Kediri.
Le Taunuʻu Mai o ʻAutau a Mongol ma le Fuafuaga Faʻapolokiki a Raden Wijaya
O se tasi o mea taua na mafua ai le amataga o Majapahit o le osofaʻiga mai fafo: o le ʻautau a Mongol o le Yuan Dynasty. O le malaga a Mongol, lea na muai fuafuaina e faʻasalaina Kertanegara, na taunuu ina ua maeʻa ona paʻū Kertanegara ma paʻū Singhasari. Na tulaueleele le ʻautau tele a Mongol i Java i le 1293 ma iloa ai ua suia le tulaga faʻapolokiki. O iinei na faʻaalia ai le tomai o Raden Wijaya.
Sa fa'aaogā e Raden Wijaya le tulaga i le faia o se feagaiga le tumau ma le 'autau a Mongol. Sa ia fa'atonuina i latou e tau ma Jayakatwang, o le pule o Kediri i le taimi nei. O le 'au Mongol, na latou lagona le talafeagai i le "fa'asalaina" o i latou na manatu na mafua ai le fa'alumaina muamua, ma talia ma le lotomalie lenei fa'atonuga. Sa fa'alauiloa se osofa'iga fa'atasi, ma sa faia'ina ai Jayakatwang.
Peita’i, ina ua mae’a le pa’ū o Jayakatwang, sa musu Raden Wijaya e fa’atagaina le ‘au Mongol e avea ma pule fou o Java. Sa ia malamalama o lo latou i ai o se fa’amata’u i le pule silisili ese i le lotoifale. O le mea lea, ina ua mae’a ona fa’amautu se tulaga taua, sa liliu atu Raden Wijaya e fa’asaga i le ‘au Mongol. I le fa’aaogaina o togafiti fa’afuase’i o osofa’iga ma le fa’aaogaina o le le masani o le ‘au Mongol i laufanua o le teropika ma tulaga tau femalagaiga, sa tete’e atu ai le ‘au Mongol. Na iu lava ina latou o ese mai Java.
O lenei taimi na avea ma se laasaga tāua i le fanau mai o Majapahit: na manuia Raden Wijaya i le aveesea o ni faamata’u se lua i le taimi e tasi—o Jayakatwang o se fili i totonu o le atunuu ma le au Mongol o se malo mai fafo—faatasi ai ma se fuafuaga faatulagaina, ae le na o le malo faamiliteli.
O le Faau'uina o Kertarajasa Jayawardhana
Ina ua mautu le tulaga, sa faalauiloa e Raden Wijaya lona pule ma sa faapaleina o ia e avea ma tupu muamua o Majapahit i le 1293. Na ia tauaveina le suafa o Kertarajasa Jayawardhana. O lenei faapaleina na faailogaina ai le fanau aloaia o le Malo o Majapahit o se vaega faaupufai fou i Java i Sasae.
I le faagasologa o le faʻatuina o le pule faʻaletulafono, na faia ai e Kertarajasa ni laʻasaga taua, e aofia ai le faʻatuina o ni mafutaga faʻaipoipo ma le taliaina o vaega maualuluga sa fesoʻotaʻi muamua ma Singhasari. O tala tu ma aga masani e taʻua ai na ia faaipoipo i ni afafine se toʻatele o Kertanegara, lea e mafai ona malamalama i ai o se ituaiga o le faʻamautuina o le malo: o le faʻafesoʻotaʻiina o Majapahit i le gafa o Singhasari e faʻamalosia ai le aloaiaina o lana pulega.
E mautinoa lava e leʻi tele Majapahit i ona amataga e pei o se "malo" na lauiloa i le vaitaimi o Hayam Wuruk ma Gajah Mada. Peitaʻi, ua uma ona faataatia faavae: o se malo tutotonu, o se fesoʻotaʻiga a tagata maualuluga, ma le poto masani i le taulimaina o taufaamataʻu i totonu ma fafo.
Luʻitau Muamua ma le Faʻamautuina o le Pule
E masani ona fananau mai malo fou e vaivai, ma e leai se eseesega o Majapahit. I le taimi o le nofoaiga a Kertarajasa, na tulaʻi mai ai ni fouvalega ma ni feeseeseaiga a le au maualuluga. E malamalama lelei i lenei mea, auā e toʻatele na lagona le aia tatau i le pule ina ua maeʻa le paʻū o Kediri ma le leai o se malosi i le maeʻa ai o Singhasari. E le gata i lea, o ē na leva ona galulue faatasi i le tauiviga e leʻi atoatoa ona faamalieina i le vaevaeina o le pule.
E ui i lea, ae sa faasolosolo malie lava ona sao mai Majapahit. O lenei manuia sa faalagolago tele i le mafai e le tupu ona faatulaga le malo, pulea le faamaoni o alii maualuluga, ma faatumauina auala taua tau tamaoaiga. O le tulaga o Majapahit e lata ane i vaitafe ma le avanoa i fefaatauaiga sa fesoasoani i lona tuputupu aʻe tau tamaoaiga. Mai lenei taimi, na amata ai ona malosi Majapahit o le totonugalemu faaupufai o East Java.
O le Uiga o le Amataga o Majapahit i le Talafaasolopito o le Atu Motu
O le amataga o Majapahit ua faaalia ai e le o taimi uma e fananau mai ai malo tetele mai tulaga mautu. Nai lo lena, na tupu aʻe Majapahit mai mea na faaleagaina o le pa'ū o Singhasari, mai feteenaiga a le malo, ma mai le taufaamatau o malaga mai fafo. O le malosi o lona faavae na taoto i lona mafai ona faitau le tulaga ma faaaoga avanoa faaupufai. Na faavaeina e Raden Wijaya se nofoaga fou i Tarik, maua le lagolago a le lotoifale, faia ni sootaga le tumau ma malo mai fafo, ona faamautu lea o lona pule silisili ese e ala i le tuliesea o i latou.
Mai se nofoaga na faaigoaina i le fua o le maja oona, na tupu aʻe ai se malo lea na mulimuli ane lauiloa ona o lona aafiaga lautele i le atumotu atoa. O le faaopoopoina o tagata lauiloa i augatupulaga na sosoo ai—e pei o Gajah Mada ma Hayam Wuruk—na aumaia ai le tumutumuga o Majapahit. Peitai, o pogai o lona maoae ua uma ona iloa mai le amataga: o le onosai i luma o faalavelave, o le atamai faalemalo, ma le mafai ona fausia le pule faaletulafono i le lotolotoi o tauiviga mo le pule.
O le suʻesuʻeina o amataga o Majapahit, e lē gata ina tatou vaʻaia le tala o le faʻavaeina o se malo, ae tatou te aʻoaʻoina foʻi le auala na faʻavaeina ai le pule: e ala i fuafuaga, maliega, ma le fetuʻunaʻi i taimi fesuisuiaʻi. Na fanau Majapahit i se taimi vevesi, ae o le mea tonu lava lea na mafua ai ona maua lona foliga—ma tuʻua ai se faʻailoga tumau i le talafaasolopito o Initonesia.