Le faiga o galuega a le faiga tutotonu o neula

# Faiga Fa'atino o le Faiga o Neula Tutotonu

O le ogatotonu o le faiga o neula (CNS) o le vaega autū lea o le faiga o neula, e pulea ma faamaopoopo ai gaoioiga a le tino. I tagata, e lua vaega autū o le CNS: o le faiʻai ma le uaea o le tuasivi. O lenei tusiga e faʻamoemoe e faʻamatalaina le auala e galue ai le CNS, faʻamatalaina ona vaega, ma faʻaalia pe faʻapefea ona latou galulue faʻatasi e faʻatumauina ai galuega a le tino.

## Vaega o le Faiga Tutotonu o Neula

### 1. Fai'ai

O le faiʻai o le vaega aupito tele ma sili ona lavelave o le faiga tutotonu o neula. E aofia ai ni vaega tetele se tele, e aofia ai le cerebrum, cerebellum, ma le faiʻai. O le cerebrum e nafa ma galuega tau mafaufau e pei o le mafaufau, fuafuaga, ma lagona. O le cerebellum e faʻatonutonuina le faʻamaopoopoina ma le paleni, ae o le faiʻai e pulea galuega faavae e pei o le manava, tata o le fatu, ma le toto maualuga.

### 2. Uaea o le tuasivi

O le uaea tuasivi o se paipa umī e fesoʻotaʻi ai le faiʻai i neula i le tino atoa. E fai ma auala tele mo faʻailoilo faʻamatalaga e feoaʻi solo i le va o le faiʻai ma le tino. E le gata i lea, o le uaea tuasivi e nafa ma le faʻatonutonuina o tali a le tino, ma mafai ai ona vave tali atu i mea faʻaosofia mai fafo.

## Neurons ma Sela Glial

O vaega autū o le CNS o neurons ma glial cells. O neurons o sela neula ia e fa'asalalauina ai fa'aosofiaga eletise i le tino atoa. E tolu vaega autū o neuron ta'itasi: o le tino o le sela, dendrites, ma le axon. O le tino o le sela o lo'o i ai le nucleus ma organelles taua, o dendrites e maua fa'ailoilo mai isi neurons, ma o le axon e fa'asalalauina fa'ailoilo i isi neurons po'o maso.

E lagolagoina e sela glial ia neura e ala i le sauniaina o meaʻai, aveese o otaota, ma fesoasoani i le vavaeʻeseina o faailoilo eletise. E aofia ai ituaiga autu e fa: astrocytes, oligodendrocytes, microglia, ma sela ependymal.

FAITAU  Le aʻafiaga o faamalositino i le gaosiga o le endorphin

## Faiga o Galuega a Neuron

### 1. Malosiaga o le Membrane

O le membrane potential o le faavae lea o le auala e galue ai neurons. I se tulaga malolo, e iai se eseesega i le mamafa i le va o le pito i fafo ma le pito i totonu o se neuron, e taʻua o le resting potential. O lenei potential e masani ona feoaʻi solo i le -70 mV, ma o le pito i fafo o le sela e sili atu ona lelei nai lo le pito i totonu.

### 2. Malosiaga Fa'atino

A maua e se neuron se fa'aosofiaga malosi, e sopo'ia le tulaga maualuga o le malosiaga ma fa'aosofia ai se suiga tele i le malosiaga o le membrane e ta'ua o le action potential. Muamua, e fa'aitiitia le malosi o le membrane o le neuron, ma mafua ai ona tafe atu ions sodium (Na+) i totonu o le sela, ma suia ai lona malosi i se tulaga e sili atu ona lelei. A o'o loa i le tumutumuga o le malosiaga o le gaioiga, e toe fa'afo'i le malosi o le neuron, ma mafua ai ona tu'ua e ions potassium (K+) le sela, ma toe fa'afo'i atu ai le malosiaga o le membrane i lona tulaga malolo.

### 3. Felauaiga o Faailoilo

E fa'asalalauina fa'ailoilo i luga o axons o neuron e ala i le faiga o le gaioiga o le gafatia. A o'o atu se gaioiga o le gafatia i le pito o le axon, e fa'aosofia ai le fa'asa'olotoina o neurotransmitters i le synapse—o le va la'ititi i le va o le pito axon o le tasi neuron ma le dendrite o le isi. Ona fusifusia lea o nei neurotransmitters i receptors i luga o le neuron e mauaina, ma fa'aosofia ai se tali e mafai ona fa'atupuina ai ni gaioiga fou, ma fa'aauau ai le fa'asalalauina o fa'ailoilo.

## Tuufaatasia o Faamatalaga i le Fai'ai

### 1. Ogaumu o le Fai'ai

O le cerebral cortex o le vaega pito i fafo o le faiʻai e nafa ma galuega faatino maualuluga o le mafaufau. O lenei vaega ua vaevaeina i ni vaega eseese, e tofu ma galuega faatino patino. Mo se faataitaiga, o le frontal lobe e iai sona sao i le faia o faaiuga ma le puleaina o gaioiga, o le parietal lobe e faatonutonuina ai le faagasologa o lagona, o le temporal lobe e taulimaina le faalogo ma le manatua, ma o le occipital lobe e nafa ma le vaai.

### 2. Faiga Limbic

O le faiga limbic o le faiʻai e aofia ai fausaga e pei o le hippocampus ma le amygdala, e taua mo lagona, aʻoaʻoga, ma le manatua. O le hippocampus o le ki lea i le fausiaina o manatuaga mo se taimi umi, ae o le amygdala e faʻagasolo lagona e pei o le fefe ma le ita.

FAITAU  O le matafaioi o electrolytes i le faʻatautaia o eletise o le sela

### 3. Pogai o le Fai'ai

O le fai'ai e feso'ota'i ai le fai'ai i le ua'i tuasivi ma e nafa ma le fa'atonutonuina o galuega fa'avae o le tino. E aofia ai le medulla oblongata, lea e fa'atonutonuina ai le tata o le fatu ma le mānava; o le pons, lea e iai sona sao i le moe ma le ala; ma le ogatotonu o le fai'ai, lea e a'afia ai galuega fa'atino ma lagona.

## Faiga o le Toe Fa'afo'isia

O le tali vave (reflex) o se tali vave ma otometi i se fa'aosofiaga fa'apitoa, e masani lava e le aofia ai le fai'ai ae e tupu mai i le uaea o le tuasivi. A iloa e lagona o tagata e taliaina se fa'aosofiaga, latou te auina atu se fa'ailo i le uaea o le tuasivi. Ona auina atu loa lea e le uaea o le tuasivi se fa'ailo i neura o le tino (motor neurons), lea e maua ai se tali, e pei o le toso ese o se lima mai se mea vevela.

## O le Matafaioi a Neurotransmitters

### 1. Dopamine

O le Dopamine o se neurotransmitter e taua tele lona sao i le puleaina o gaioiga ma le faiga taui e aʻafia ai le faʻamalosiʻau ma le fiafia.

### 2. Serotonin

E iai le sao o le serotonin i le fa'atonutonuina o lagona, moe, ma le fia 'ai. O le le lava o le serotonin e masani ona fesoota'i ma le atuatuvale ma isi fa'aletonu o lagona.

### 3. Glutamate ma le GABA

O le Glutamate o le neurotransmitter autū e fa'aosofia ai lagona i le fai'ai, e tāua mo le a'oa'oina ma le manatua, ae o le GABA o le neurotransmitter autū e fa'alavelave ai lagona e fesoasoani e pulea ai le tulaga o gaioiga fa'aneurula.

## Le Fa'aletonu o le Galuega a le Ofisa Tutotonu o Neula

O fa'aletonu po'o fa'aletonu o le faiga tutotonu o neula (CNS) e mafai ona mafua ai le tele o fa'afitauli tau soifua maloloina. O fa'ama'i o le neurodegenerative e pei o le Alzheimer's ma le Parkinson's e fa'ailoaina i le fa'aleagaina fa'asolosolo o neula. O manu'a o le uaea o le tuasivi e mafai ona o'o atu ai i le ma'i pipili, ae o fa'aletonu o le mafaufau e pei o le schizophrenia ma le atuatuvale e masani ona a'afia ai le le paleni o neurotransmitter.

## Faaiuga

O le faiga tutotonu o neula (CNS) o se faiga e matuā lavelave ma taua tele mo le puleaina ma le faamaopoopoina o galuega a le tino. E ala i ona vaega, e pei o le faiʻai ma le uaea o le tuasivi, ma sela faapitoa e pei o neula ma sela glial, e faamautinoa ai e le CNS le mafai e le tino ona tali atu ma fetuutuunai i mea eseese e faatosina mai ai ma manaoga. O le malamalama i faiga o le gaioiga a le CNS e le gata ina maua ai ni malamalamaaga faavae i le auala e galue ai o tatou tino ae e saunia ai foi le ala mo le togafitia ma le puleaina o faaletonu eseese o neula.

Taofi faamatalaga