Suʻesuʻega Faʻaletagata i Itūʻāiga Tuufua
Pengantar
O le Anthropology o se matāʻupu faʻasaienisi e suʻesuʻeina tagata mai itu eseese, e pei o itu faʻaleaganuu, agafesootai, faʻaletino, ma gagana. O le anthropology faʻaleaganuu , aemaise lava, e suʻesuʻeina tū ma aga, tu ma aga masani, ma tulaga faʻatauaina e umia e vaega eseese o tagata. O se tasi o autu suʻesuʻega manaia i le anthropology faʻaleaganuu o ituaiga e leai ni tagata e nonofo faʻatasi ma tagata e nonofo faʻaesea mai le tafega o le lalolagi. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina ai se tasi o ituaiga e leai ni tagata e nonofo faʻatasi, ma taulaʻi atu i ona itu faʻaleaganuu ma agafesootai ma luʻitau latou te feagai i le feagai ai ma suiga.
Folasaga i Itū'āiga Tuufua
O ituaiga tu'ufua o ni vaega o tagata e nonofo mamao ese mai le faatosinaga o aganu'u fa'aonaponei. O nisi o nei ituaiga e tu'ufua ma le loto i ai i latou lava e fa'atumauina ai a latou tū ma aga masani ma le taua o la latou fesoota'iga ma le natura. O se tasi o fa'ata'ita'iga lauiloa o se ituaiga tu'ufua o tagata Sentinelese o Atumotu Andaman, Initia. E o'o mai i le aso, e teena e tagata Sentinelese so'o se fesoota'iga ma le lalolagi i fafo ma fa'atumauina lo latou olaga faigofie ma tuto'atasi.
Vaega Fa'aagafesootai ma Fa'aleaganuu
E fiafia tagata suʻesuʻe i anthropology i le auala e ola ai ituaiga tuʻufua e pei o le Sentinelese i o latou olaga i aso faisoo ma le auala e fausia ai o latou fausaga faʻaagafesootai. I le tulaga o le Sentinelese, o lo latou olaga faʻaagafesootai e matua faʻale-nuʻu ma tutusa. E leai se faʻatulagaga faʻaagafesootai manino, ma e masani ona faia faʻaiuga e ala i le maliliega. Latou te faʻaaogaina se faiga o le vaevaeina o galuega e faʻavae i luga o tausaga ma le mafai, e pei o le tulimanu, aoina, ma le fausiaina o fale puipui.
O le aganuʻu faaletino a tagata Sentinelese e iloga i le faʻaaogaina o meafaigaluega faigofie latou te faia mai mea masani. Ua lauiloa i latou i lo latou gafatia ofoofogia e ola ai i siosiomaga faigata o le teropika. O lo latou olaga faaleagaga e fesoʻotaʻi loloto foi ma le natura, faatasi ai ma le tele o sauniga ma talitonuga e faamamaluina ai le atulaulau ma o latou tuaa.
Luitau na Faafeagai
E ui lava ina ua mafai e tagata Sentinelese ona faatumauina o latou olaga, ae o loo faaauau pea ona tula’i mai luitau mai fafo. O se tasi o faamata’u sili ona tele o loo feagai ma le ituaiga tuufua o faamai. Talu ai latou te le’i feagai lava ma faamai masani e maua i le sosaiete i aso nei , o lea e matua vaivai ai o latou puipuiga o le tino. O le fesootai ma tagata mai fafo e mafai ona aumaia ai faamai e ono oti ai.
E le gata i lea, o suiga o le tau ma le fa'aleagaina o vaomatua ua lamatia ai fo'i o latou nofoaga masani. O pisinisi fa'apisinisi e taula'i i punaoa fa'alenatura i o latou teritori e fa'aopoopoina ai le mamafa i lo latou ola. E tele ituaiga e le'i fesoota'i i le lalolagi atoa o lo'o feagai ma lu'itau fa'apena, mai le fa'aaogaina o vaomatua i fete'ena'iga ma kamupani eliina minerale.
I le 2018, na maua ai e le lalolagi se faalavelave: o se faifeautalai e igoa ia John Allen Chau na fanaina ma oti e tagata Sentinele a o taumafai e faalatalata atu i lo latou motu. O lenei faalavelave na faamamafaina ai tulaga matautia o loo feagai ma itu uma e lua i ia tulaga: o tagata Sentinele o loo taumafai e puipui o latou laueleele ma aganuu, ma tagata mai fafo e ono i ai ni faamoemoega lelei ae e mafai ona avea ma faamata’u.
Puipuiga Faaletulafono ma Amio
O le mataupu i le auala e puipuia ai aia tatau a ituaiga e leʻi fesootaʻi i ai o se mataupu taua tele i le anthropology. O le tulafono a Initia, mo se faʻataʻitaʻiga, e puipuia ma le faʻaeteete le itulagi o Sentinelese, ma faʻasa ai soʻo se fesootaʻiga vagana ai ni faʻamoemoega faʻasaienisi faʻatapulaʻaina. Peitaʻi, e ui i nei puipuiga faʻaletulafono, o amioga tatau o le faʻalavelave o loʻo tumau pea o se mataupu o finauga. O le fesili e tulaʻi mai pe o le a le tele o fegalegaleaiga i fafo ma ituaiga e leʻi fesootaʻi i ai e tatau pe le tatau ona faʻatagaina, ma pe faʻapefea ona faʻamautinoa e le faʻalavelaveina e ia fegalegaleaiga o latou olaga.
O le Isi Mataupu: O le Itū'āiga Korowai i Papua
E ese mai i le Sentinelese, o tagata Korowai o Papua o se isi faʻataʻitaʻiga o se ituaiga tuʻufua e ola faʻatasi ma tū ma agaifanua tulaga ese. E taʻutaʻua le Korowai i o latou fale i laʻau, e fausia i luga o laʻau maualuluga e puipuia ai i latou mai osofaʻiga a manu ma isi vaega. Latou te nonofo i ni vaega laiti ma tuʻufua, ma o le tulimanu ma le aoina o mea o a latou galuega i aso uma.
Ua faaalia i suʻesuʻega faʻaletagata o loʻo iai talitonuga faigata i tagata Korowai, faʻatasi ai ma tagata faʻaleagaga ma tala faʻasolopito mauoa. Latou te feagai foʻi ma luʻitau lava e tasi e pei o isi ituaiga e leʻi fesootaʻi i ai, e pei o faʻamaʻi ma le mamafa mai tagata mai fafo o loʻo taumafai e faʻaaogaina punaoa faanatura i o latou teritori.
Suiga ma Fetuunaiga
E ui o le tele o ituaiga tuufua ua filifili e faamamao ese mai le aganuʻu faʻaonaponei, ae o nisi ua amata ona faaalia faailoga o le fetuutuunai. O tagata Mentawai o Sumatra, Initonesia, mo se faataitaiga, ua amata ona talia faatosinaga mai fafo i foliga o aʻoaʻoga ma oloa faʻaonaponei ae o loʻo taumafai pea e faatumauina a latou aganuʻu. O nei suiga e masani ona faailogaina i le faʻaaogaina o tekinolosi faigofie, e pei o meafaigaluega faʻatoʻaga faʻaonaponei poʻo mea fagota e sili atu ona lelei.
Peita’i, o lenei fetuunaiga e lē aunoa ma se finauga. O nisi o tagata su’esu’e i aganu’u e finau mai o fegalegaleaiga ma le lalolagi i fafo e mafai ona o’o atu ai i le leiloa o le faasinomaga faaleaganuu mo ituaiga tuufua. I le isi itu, o isi e finau mai o le fetuunaiga e masani ma e mafai ona fesoasoani i nei ituaiga ia ola i tulaga ua fa’ateleina ona suia.
I'uga
O suʻesuʻega faʻaletagata o ituaiga tuʻufua e pei o le Sentinelese ma le Korowai e maua ai ni malamalamaga loloto i le auala e mafai ai e tagata ona ola tutoʻatasi ma fealofani ma le natura, e mamao ese mai aganuʻu faʻaonaponei. Latou te ofoina atu se vaaiga tulaga ese i le eseesega o aganuʻu ma le mafai e tagata ona ola i tulaga faigata. Peitaʻi, latou te feagai foʻi ma ni taufaʻamataʻu matuia mai faʻamaʻi, faʻasauā, ma suiga o le tau.
O mataupu tau amio ma tulafono e fitoitonu i le puipuiga o tagata e leʻi fesootaʻi atu i ai ua faasolo ina tāua tele i le tulaga o le faʻalauteleina o le lalolagi. E iai le tiutetauave o le lalolagi atoa e faʻaaloalo ma puipuia ai aia tatau a tagata e leʻi fesootaʻi atu i ai, aʻo sailia foʻi ni auala e faʻamautinoa ai e mafai ona latou ola e tusa ai ma o latou tulaga faatauaina ma agaifanua.
O le suʻesuʻega faʻale-tagata o ituaiga e leʻi fesootaʻi i ai e le gata ina maua ai se malamalamaaga i le eseesega o aganuʻu a tagata, ae luʻitauina ai foʻi i tatou e toe mafaufau i le alualu i luma ma le auala e tatau ona tatou fegalegaleai ai ma nuʻu o loʻo filifilia ni auala eseese o le olaga. O se auala faʻaeteete ma le faʻaeteete e faʻaaloalo ai i aia tatau a tagata e taua tele i fegalegaleaiga uma ma i latou.