O le Sootaga i le va o le Anthropology ma le Archaeology ma le Talafaasolopito
O le suʻesuʻega o tagata, suʻesuʻega o mea anamua, ma le talafaasolopito o ni matāʻupu eseese e tolu ae fesoʻotaʻi vavalalata, e tofu ma lana lava sini tulaga ese o le malamalama i tagata soifua ma le poto masani o tagata mai ni vaaiga eseese. E ui o nei matāʻupu e faʻaaogaina ai auala eseese e faʻaalia ai faʻamatalaga e uiga i le taimi ua tuanaʻi ma le taimi nei, ae latou te faʻalagolago foʻi le tasi i le isi i le tele o auala. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou suʻesuʻeina ai sootaga ma matafaioi e taʻitasi i le suʻesuʻega ma le malamalama i le olaga o le tagata.
Malamalamaaga Fa'avae i Matā'upu Fa'asaienisi e Tolu
Antropologi
O le antropology o le saienisi e suʻesuʻeina tagata i itu eseese, e aofia ai itu faʻaleaganuu, faʻaolaola, gagana, ma agafesootai. O lenei matāʻupu e vaevaeina ai tagata i ni vaega tetele e fa: antropology faʻaagafesootai/aganuu, antropology faʻaletino/faʻaolaola, antropology gagana , ma le suʻesuʻega o mea anamua. O le sini autū o le antropology o le malamalama lea i le eseesega o tagata ma le tagata soifua i se tulaga lautele, aemaise lava i faiga faʻaagafesootai, talitonuga, gagana, ma le evolusione faʻalenatura o tagata.
Arkeologi
O le suʻesuʻega o mea anamua o se lala o le anthropology e taulaʻi i le suʻesuʻeina o le talafaasolopito o tagata e ala i le eliina ma le auʻiliʻiliga o meafaitino, e pei o meafaitino tuai, fausaga o fale, toega o tagata, ma faʻailoga o le siʻosiʻomaga. O le sini a le suʻesuʻega o mea anamua o le toe fausia ma malamalama i le olaga i aso faisoo, tū ma agaifanua, ma aganuʻu o sosaiete ua mavae. E ala i metotia eseese i le fanua ma auʻiliʻiliga i fale suʻesuʻe, e taumafai ai tagata suʻesuʻe i mea anamua e aoina faʻamatalaga e fesoasoani e fausia ai se faasologa o talafaasolopito ma mea na tutupu.
Talafaasolopito
O le talafaasolopito o le suʻesuʻega lea o le talafaasolopito o tagata e faʻavae i luga o faʻamaumauga tusitusia ma isi faʻamaoniga tusitusia. O lenei matāʻupu e taulaʻi muamua lava i faʻailoga tusitusia na tuʻua e aganuʻu muamua ma e masani ona vaevaeina i le taimi (faasologa o taimi) ma le itulagi (faʻafanua). E faʻaaogaina e tusitala talafaasolopito le tele o punaoa e pei o pepa aloaia, tusi, faʻafanua, faʻamaumauga, ma api talaaga e fausia ai tala ma malamalama ai i mea tutupu i le talafaasolopito, faʻailoa mafuaʻaga ma aafiaga, ma suʻesuʻe le poto masani o tagata mai itu eseese.
O le Sootaga i le va o le Anthropology, Archaeology, ma le Talafaasolopito
O nei matā'upu e tolu e feso'ota'i i auala eseese ma e masani ona galulue fa'atasi e tu'uina atu ai se ata sili atu ona atoatoa o le poto masani o le tagata.
Metotia ma Auala Fa'aopoopo
E ui o matā'upu ta'itasi e iai ona lava auala ma metotia tulaga ese, ae e masani ona latou fa'apipi'i fa'atasi metotia mai isi matā'upu e fa'amauoa ai a latou su'esu'ega. Mo se fa'ata'ita'iga:
– E faʻalagolago le suʻesuʻega o mea anamua i tala faasolopito tusitusia: E mafai ona malamalama atoatoa i le tele o mea na maua i mea anamua pe afai e fesoʻotaʻi ma faʻamaumauga faasolopito o loʻo iai. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le mauaina o se tusitusiga poʻo se faʻailoga o le a faʻaaogaina e tusitala o talafaasolopito e malamalama ai i le tulaga faʻapolokiki poʻo le agafesootai o le mea faitino.
– E faʻaaogaina e le aganuʻu suʻesuʻega o aganuʻu faʻamaumauga o mea anamua: E mafai e le au suʻesuʻega o aganuʻu ona faʻaaogaina faʻamaumauga o mea anamua e maua ai se malamalamaaga i sosaiete anamua e leai ni faʻamaumauga tusitusia. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le toe fausiaina o olaga o sosaiete anamua e ala i meafaitino na maua i nofoaga o mea anamua.
Le Fa'aalia o Tala o Tagata
O nei matāʻupu e tolu e fesoasoani i le faʻatulagaina o le tala lautele o le talafaasolopito o le tagata. E ui e masani ona taulaʻi le talafaasolopito i mea tetele na tutupu ua faʻamaumauina e pei o taua, malo, ma aganuʻu tetele, ae o le suʻesuʻega o tagata ma mea anamua e fesoasoani e faʻatumu avanoa e ala i le tuʻuina atu o ni vaaiga i le olaga i aso faisoo o tagata, aganuʻu, ma le atinaʻeina o meaola.
– E taula’i le Anthropology i le malamalama i aganu’u ma le evolusione: E fa’alauiloa mai e le Anthropology ni manatu taua e pei o le fetu’una’iga fa’aleaganuu, evolusione o le tagata, fa’asinomaga fa’ale-aganu’u, ma fegalegaleaiga fa’aagafesootai e masani ona le amana’iaina e tala fa’asolopito masani.
– E maua mai i suʻesuʻega o mea anamua faʻamaoniga faaletino: E aumaia e suʻesuʻega o mea anamua se itu faaletino i le suʻesuʻega o talafaasolopito ma anthropology, ma maua ai ni meafaitino ma ni fausaga e mafai ona faʻaaogaina e malamalama atili ai e uiga i olaga ma aganuʻu a tagata i vaitaimi eseese.
Su'esu'ega Fa'a-Vaega Eseese
O suʻesuʻega faʻapitoa i le va o tagata, mea anamua, ma talafaasolopito ua maua ai ni sailiga loloto ma ni malamalamaaga loloto. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻeina o le aganuʻu Maya i Amerika Tutotonu ua aofia ai le aʻafia o vaega uma e tolu. E eli ma iloilo e tagata suʻesuʻe mea anamua ia toega o aai Maya, e suʻesuʻe e tusitala o talafaasolopito ia tusitusiga ma tusitusiga tuai a Maya o loʻo totoe, ma e suʻesuʻe e tagata suʻesuʻe aganuʻu tala faasolopito, sauniga, ma le soifuaga faʻaagafesootai o tagata Maya o loʻo ola pea i le aso.
Faʻataʻitaʻiga Mautinoa o le Sootaga i le va o Matāʻupu e Tolu
O le aai o Pompeii
O Pompeii, o se aai anamua a Roma na tanumia i le pa o le Mauga o Vesuvius i le 79 TA, o se faʻataʻitaʻiga lea o le auala e galulue faʻatasi ai suʻesuʻega o mea anamua, talafaasolopito, ma aganuʻu. Ua eliina ma faʻafanua e le au suʻesuʻe mea anamua le aai, ma maua ai fale, auala, ata vali, ma mea taua e maua ai se ata auiliili o le olaga i aso faisoo i le aai Roma. E faʻaaogaina e le au tusitala talafaasolopito tusitusiga ma pepa tusitusia e malamalama ai i le talaaga ma mea na tutupu e siomia ai nei mea na tutupu. I le taimi nei, e suʻesuʻeina e le au suʻesuʻe aganuʻu mea na maua e malamalama ai i le fausaga faʻaagafesootai, meaʻai, soifua maloloina, ma le olaga faʻaleaiga o tagata o Pompeii.
Malo Anamua o Aikupito
O le suʻesuʻeina o Aikupito Anamua o loʻo faʻaalia ai foʻi se galulue faʻatasi loloto i le va o nei matāʻupu e tolu. E faʻalagolago tusitala faasolopito i papyri ma tusitusiga e faʻamatala ai tala e uiga i malo, farao, ma mea tutupu i le talafaasolopito. E eli e tagata suʻesuʻe mea anamua ni piramiti, malumalu, ma tuugamau, ma toega o mea na maua mai ai ni malamalamaaga i le fausiaina o Aikupito anamua, faatufugaga, ma tapuaiga. Ona faʻaaogaina lea e tagata suʻesuʻe i anthropology nei faʻamatalaga e suʻesuʻe ai le olaga i aso faisoo, talitonuga, ma fegalegaleaiga faʻaagafesootai a tagata Aikupito anamua.
Luitau ma Avanoa
E ui e masani ona galulue faʻatasi lelei nei matāʻupu e tolu, ae o loʻo feagai foʻi ma luʻitau. O se tasi o na luʻitau o le eseesega i le auala ma le taulaʻiga o suʻesuʻega, lea e mafai ona oʻo atu ai i eseesega i le faʻamatalaina o faʻamatalaga. Mo se faʻataʻitaʻiga, e ono sili atu le taulaʻi o tusitala faasolopito i tala tusitusia, ae o tagata suʻesuʻe i mea anamua e sili atu le fiafia i faʻamaoniga e le o ni tusitusiga. Peitaʻi, o le tuʻufaʻatasia o nei punaoa eseese o faʻamatalaga e tatala ai foʻi avanoa mo ni malamalamaga fou e le mafai pe a galulue eseese nei matāʻupu.
I'uga
O le suʻesuʻega o tagata, suʻesuʻega o mea anamua, ma talafaasolopito o ni matāʻupu eseese ae fesoʻotaʻi vavalalata, e tofu lava ma le taumafai e malamalama i tagata soifua mai ni vaaiga eseese. O le tuʻufaʻatasia o malosiaga ma metotia o mea taʻitasi, e mafai ona tatou maua ai se ata sili atu ona atoatoa ma atoatoa o le poto masani o tagata soifua i le taimi ma le avanoa. O le galulue faʻatasi i le va o tagata suʻesuʻe i mea anamua, tagata suʻesuʻe i mea anamua, ma tagata suʻesuʻe talafaasolopito e le gata ina faʻamauoa ai lo tatou malamalama i le taimi ua tuanaʻi ae maua ai foʻi e i tatou ni malamalamaaga loloto i tagata soifua i lona tulaga lautele.