Le Sootaga i le va o le Anthropology ma le Saienisi Fa'alemafaufau
E masani ona manatu le Anthropology ma le saienisi o le mafaufau e mai ni lalolagi se lua eseese. O le Anthropology e tutusa ma le suʻesuʻeina o tagata soifua i totonu o le aganuʻu, faiga faʻaagafesootai, faʻailoga, ma talaʻaga o le soifuaga o nuʻu. I le taimi nei, e masani ona fesoʻotaʻi le saienisi o le mafaufau ma fale suʻesuʻe, faʻataʻitaʻiga, faʻataʻitaʻiga komepiuta, ma talanoaga e uiga i le mafaufau, vaʻaiga, manatua, gagana, ma le faia o faʻaiuga. Peitaʻi, o le mea moni e lua e iai se fesootaʻiga malosi: e lua e sailia le malamalama i tagata soifua—e le gata o ni meaola ola, ae o ni tagata e mafaufau, aʻoaʻo, fesootaʻi, ma fausia uiga i totonu o latou siosiomaga faʻaagafesootai. O le sootaga i le va o le anthropology ma le saienisi o le mafaufau ua faʻateleina le taua i aso nei ona o le tele o faʻafitauli o tagata soifua i aso nei, mai faʻamatalaga sese i le mamanu faʻatekonolosi, e le mafai ona faʻamatalaina naʻo auala faʻaleaganuu poʻo le faiʻai.
Nofoaga e Feiloai ai: O le Fesili o le “E Faapefea Ona Malamalama Tagata i le Lalolagi?”
E fesiligia e le suʻesuʻega faʻaletagata ni fesili tetele e pei o le: e faʻapefea ona fausia e sosaiete ni talitonuga, tulaga faatauaina, ma tu ma aga masani? Aiseā e manatu ai o nisi faiga e talafeagai i le tasi nofoaga ae le masani ai i se isi nofoaga? E fesiligia foʻi e le saienisi o le mafaufau ni fesili faapena, ae e ala i le tioata o faiga faʻalemafaufau: le auala e fausia ai lagona, le auala e galue ai manatuaga, le auala e faʻavasegaina ai manatu, ma le auala e faia ai e tagata ni faʻaiʻuga. O le feiloaʻiga o loʻo taoto i le malamalama i faiga o uiga: le auala e faʻamatalaina ai e tagata aafiaga ma faʻaliliuina i latou i le malamalama faʻasoa.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le manatu o le "taimi" e foliga mai e lautele—o tagata uma e oo i le suiga o le ao ma le po—ae o le auala e malamalama ai e mafai ona eseese: o nisi sosaiete e faamamafaina taamilosaga (vaitau, seleselega, sauniga), ae o sosaiete i aso nei e masani ona faamamafaina le taimi saʻo, e mafai ona fuaina (uati, kalena, sini). E fesoasoani le suʻesuʻega faaletagata e faʻafanua eseesega i uiga ma faʻatinoga, ae o le saienisi o le mafaufau e fesoasoani e faʻamatalaina pe faʻapefea ona aʻoaʻoina manatu faʻapitoa e pei o le taimi, faʻatusalia i le mafaufau, ma faʻaosofia ai amioga.
Anthropology Fa'alemafaufau: Agaifanua Feso'ota'i
O se tasi o fesootaʻiga sili ona manino i le va o nei matāʻupu e lua o le anthropology faʻapitoa. Na afua mai lenei lālā mai le iloaina o le aganuʻu e lē na o se seti o tū ma aga masani i fafo ae o se faiga foʻi o le malamalama o loʻo teuina ma faʻasoa e ala i le mafaufau o le tagata. O le anthropology faʻapitoa e suʻesuʻeina le auala e faʻavasega ai e tagata laʻau ma manu, malamalama i le va fealoaʻi, fausia vaega o faʻamaʻi, pe faʻamatalaina ai amioga mama.
Mo se faʻataʻitaʻiga, e eseese auala e faʻavasega ai e sosaiete le "aiga". O nisi nuʻu e faʻamamafa le gafa o tina, o isi e gafa o tamā, ae o isi foʻi e manatu i nisi o mafutaga faʻaagafesootai o ni "aiga" e tusa lava pe le o ni aiga toto. E mafai e le saienisi o le mafaufau ona fesoasoani e tali: e faʻapefea ona fausia e tagata ni vaega faʻaagafesootai faigata? E i ai ni uiga faʻapitoa o le mafaufau e faʻafaigofie ai le fausiaina o vaega o le aiga? O le anthropology, i le isi itu, e tuʻuina atu faʻamatalaga mauoa i le fanua e faʻamautinoa ai e le faʻatapulaʻaina aʻoaʻoga faʻapitoa o le mafaufau i faʻataʻitaʻiga faʻaleaganuu faʻapitoa.
Aganuu o se "Siosiomaga Fa'alemafaufau"
I se vaaiga faʻaonaponei, e mafai ona malamalama i le aganuʻu o se siosiomaga e faʻatulagaina ma faʻatulagaina e ala i faiga faʻalemafaufau. O le gagana, faʻailoga, tekinolosi, sauniga, ma agaifanua o ni "meafaigaluega mafaufau" e fesoasoani i tagata e manatua, fuafua, iloilo, ma faia ni faaiuga. O lenei manatu e fesoʻotaʻi vavalalata ma le manatu o le mafaufau faʻalauteleina, lea e taʻu mai ai o le mafaufau e le gata ina tupu i le ulu ae aofia ai foʻi le tino, meafaitino, ma le siosiomaga.
O faʻataʻitaʻiga e aofia ai le tusiaina o faʻamatalaga, kalena, faʻafanua, poʻo le faʻaaogaina foʻi o telefoni feaveaʻi mo le faʻatautaia o femalagaiga. E suʻesuʻeina e le anthropology le faʻaaogaina o nei meafaigaluega i le olaga moni, le auala latou te suia ai fegalegaleaiga faʻaagafesootai, ma le auala e suia ai le uiga ma le faasinomaga e ala ia i latou. E suʻesuʻeina e le saienisi o le mafaufau lo latou aʻafiaga i le gauai atu, manatua, ma le faia o faʻaiuga. I le tuʻufaʻatasia o mea e lua, e mafai ona tatou malamalama e le gata i le "o a" suiga, ae faʻapea foʻi i le "aisea" ma le "faʻapefea" ona tutupu nei suiga i le mafaufau ma le va fealoaʻi.
Metotia: Feiloa'iga o le Ethnography ma le Experiment
E masani ona vaʻaia eseesega i metotia o ni faʻalavelave, ae e mafai moni lava ona avea ma malosiaga. Ua lauiloa le Anthropology i lana suʻesuʻega faʻale-aganuʻu: e nonofo tagata suʻesuʻe ma nuʻu, mataʻituina, auai, ma fausia le malamalama mai totonu. O lenei metotia e sili ona lelei i le puʻeina o le talaaga, faʻamatalaga eseese o uiga, ma faiga e le mafai ona fuaina i taimi uma i fuainumera. Ae o le saienisi o le mafaufau, i le isi itu, e faʻaaogaina faʻataʻitaʻiga faʻatonutonuina e tofotofo ai ni manatu e uiga i le mafuaʻaga ma le aʻafiaga i faiga faʻalemafaufau.
I aso nei, e tele suʻesuʻega e tuʻufaʻatasia ai mea e lua: o faʻataʻitaʻiga ua mamanuina e faʻavae i luga o suʻesuʻega faʻale-aganuʻu ina ia talafeagai ma aganuʻu, ona toe faʻamatalaina lea o taunuuga e tusa ai ma fausaga faʻaagafesootai ma tala faasolopito i le lotoifale. O lenei auala tuʻufaʻatasi e masani ona taʻua o suʻesuʻega faʻataʻitaʻi anthropology poʻo suʻesuʻega faʻaagafesootai i le mafaufau ma le mafaufau. I lenei auala, o le aʻoaʻoga faʻapitoa o le mafaufau e le faʻaituʻau i soʻo se aganuʻu faapitoa, ae o anthropology e maua ai meafaigaluega faʻaopoopo e suʻesuʻe ai faiga o loʻo i lalo o mea tutupu faʻaagafesootai.
Autū Autu: Gagana, Vaega, ma Amioga Mama
O le sootaga i le va o le antropology ma le saienisi o le mafaufau e manino i autu autu e tolu.
Muamua, gagana. O le suʻesuʻega faʻasolopito o gagana e faʻaalia ai e le na o se auala e fesootaʻi ai le gagana ae o se fausaga o mea moni faʻaagafesootai: e faʻatonutonuina ai amioga, tulaga, tū ma aga masani, ma faasinomaga. E suʻesuʻe e le saienisi o le mafaufau le auala e faʻagasolo ai le gagana, le auala e aʻoaʻoina ai e tamaiti, ma le auala e aʻafia ai e le gagana le mafaufau ma le manatua. O le suʻesuʻega o le fesootaʻiga faʻalegagana—pe aʻafia e le gagana le mafaufau—e manaʻomia ai faʻamatalaga faʻasolopito faʻaleaganuu faʻapea foʻi ma suʻega faʻalemafaufau maeʻaeʻa.
Lua, vaega ma le malamalama i le lotoifale. O le tele o nuʻu e iai a latou faiga faʻavasegaga faanatura e matuā faigata tele e ese mai i le saienisi faʻaonaponei. O le suʻesuʻega o tagata e faʻamaumauina le fausaga o lenei malamalama, ae o le saienisi faʻapitoa e suʻesuʻeina le gafatia faʻalemafaufau e mafai ai e tagata ona fausia ni faʻavasegaga: le iloaina o mamanu, le aʻoaʻoina o fuainumera, ma le mafaufau faʻatusa. O lenei galulue faʻatasi e faʻamauoa ai lo tatou malamalama i le atamai o le tagata i tulaga eseese.
Tolu, amioga mama ma lagona. O loʻo faʻaalia e le suʻesuʻega faʻaletagata e eseese le malamalama i manatu o le "lelei ma le leaga"—o nisi aganuʻu e faʻamamafa le fealofani faʻatasi, o isi e faʻamamafa le saʻolotoga o le tagata lava ia. O le saienisi o le mafaufau ma le neuroscience e suʻesuʻeina le faʻavae o lagona mama e pei o le agaalofa, lagona tausalaina, poʻo le ita. O la latou galulue faʻatasi e fesoasoani e iloa poʻo fea itu tau amio e ono lautele i le mafaufau ma poʻo fea e matua faʻatulagaina e tu ma aga masani ma faʻalapotopotoga faʻalotoifale.
Aogā Fa'atino: Mai Tekinolosi i le Soifua Maloloina
O le fesootaʻiga i le va o nei matāʻupu e lua e sili atu nai lo na o aʻoaʻoga. I le mamanuina o tekinolosi, mo se faʻataʻitaʻiga, o le malamalama faʻapitoa i tapulaʻa o le gauai ma le manatua e manaʻomia ona faʻaopoopoina i se malamalama faʻaletagata o masaniga, tulaga taua, ma fegalegaleaiga faʻaagafesootai a tagata faʻaoga. A aunoa ma le faʻaletagata, e mafai ona le manuia le mamanuina ona o le le fetaui ma le tulaga faʻaleaganuu. A aunoa ma le saienisi faʻapitoa, e mafai e le mamanuina ona le amanaʻia le auala moni e faʻagasolo ai e tagata faʻamatalaga.
I le matāgaluega o le soifua mālōlōina, ua leva ona faʻaalia e le fomaʻi suʻesuʻega o tagata soifua, o manatu i maʻi, faʻamalologa, ma le tino e aʻafia i aganuʻu. E fesoasoani le saienisi o le mafaufau e malamalama i le auala e iloilo ai e tagata tulaga lamatia, faʻatuatuaina faʻamatalaga faafomaʻi, ma faʻatulaga ai masaniga. E taua uma ia mea mo fesoʻotaʻiga tau soifua mālōlōina lautele, aemaise lava pe a faʻatalanoaina faʻamaʻi pipisi, tui puipui, poʻo le suiga o amioga i se taimi umi.
Luʻitau ma Faʻatonuga i le Lumanaʻi
E ui ina tutusa, ae o lenei galulue faatasi e feagai ma luitau. O nisi taimi e faitioina ai e le anthropology le saienisi o le mafaufau ona o le faafaigofieina o tagata i ni fesuiaiga faataitai. I se isi itu, e mafai e le saienisi o le mafaufau ona faitioina le anthropology ona o le le lava o le fuaina po o le faigata ona toe faia. O nei luitau e mafai ona faatoilaloina e ala i se tulaga tatala o metotia: o le tuufaatasia o suega faigata ma se talaaga mauoa.
I le lumanaʻi, o le sootaga i le va o tagata ma le saienisi o le mafaufau o le a faʻateleina lona taua mo le malamalama i mea tutupu i le lalolagi atoa e pei o femalagaaiga, fevaevaeaʻiga faʻapolokiki, aganuʻu faʻatekinolosi, ma le atamai faʻapitoa. O le lalolagi faʻaonaponei e faʻatulagaina mafaufauga o tagata e ala i algorithms, ala o faasalalauga lautele, ma le tafe tele o faʻamatalaga. Ina ia malamalama i lenei mea, tatou te manaʻomia se tioata lua: le auala e galue ai le mafaufau, ma le auala e taʻitaʻia ai e le aganuʻu—e aofia ai tekinolosi—lena mafaufau.
Fa'ato'a
E lē o ni matāʻupu feteenai se lua le anthropology ma le saienisi o le mafaufau, ae o ni auala se lua e faʻamalosia ai le malamalama i tagata soifua. E maua e le anthropology se malamalamaga loloto i le tulaga faʻaleaganuu, uiga, ma le fausaga faʻaagafesootai; e maua e le saienisi o le mafaufau ni faʻamatalaga o auala faʻalemafaufau e mafai ai e tagata ona aʻoaʻo, faʻamatalaina, ma gaoioi. A tuʻufaʻatasia ia mea e lua, tatou te maua se ata sili atu ona atoatoa: o tagata soifua o ni tagata ola mafaufau ma ni tagata faʻaleaganuu e fausia se lalolagi faʻasoa e ala i faʻailoga ma faiga. O lenei fesoʻotaʻiga e saunia ai le ala mo suʻesuʻega e sili atu ona tutusa i aganuʻu eseese, sili atu ona saʻo i masini, ma sili atu ona talafeagai i le faʻatalanoaina o luʻitau o le olaga o tagata i aso nei.