Su'esu'ega Fa'afoma'i Fa'ale-Atolōperi ma Auala Fa'apitoa i le Soifua Maloloina
E masani ona malamalama i le soifua maloloina o se mataupu fa'aletino: e ma'i le tino, e sailia le mafua'aga, ona fa'atonuina lea o se togafitiga. Peita'i, i le olaga i aso faisoo, e le tu'ueseeseina le aafiaga o le soifua maloloina ma le ma'i. E a'afia i le auala e fa'amatala ai e tagata fa'ailoga, masaniga taumafa, mafutaga fa'aleaiga, tulaga tau tamaoaiga, mamafa o galuega, avanoa i auaunaga, talitonuga fa'alelotu, ma e o'o lava i tu ma aga fa'aleaganuu e uiga i le tino ma le ma'i. O iinei e taua tele ai le su'esu'ega fa'afoma'i fa'afoma'i—o se matā'upu e fesoasoani ia i tatou e va'ai i le soifua maloloina o se mea e tupu fa'aletino, fa'aagafesootai, fa'aleaganuu, ma fa'apolokiki i le taimi e tasi. E ala i lenei va'aiga, o se auala atoatoa i le soifua maloloina e le na'o se fa'aupuga, ae o se mea e mana'omia mo le malamalama i le tagata atoa.
O le ā le antropologi faafoma'i?
O le antropologi faafoma'i o se lala o le antropologi e su'esu'eina le auala e va'ai ai sosaiete i le soifua maloloina, ma'i, fa'amalologa, ma faiga tau tausiga soifua maloloina. O lenei su'esu'ega e aofia ai le auala e fa'auigaina ai e se alalafaga le "ma'i," le auala e fa'amatalaina ma fa'avasegaina ai ma'i, po'o ai ua manatu ua fa'atagaina e fa'amalolo, ma le auala e feso'ota'i ai faiga fa'amalologa ma fausaga fa'aagafesootai ma le pule.
E fa'avasega fo'i e le foma'i fa'afoma'i ni fa'aupuga taua. E masani ona fa'asino le fa'ama'i i se fa'aletonu fa'aletino e mafai ona fuaina i le falema'i. O le ma'i e fa'asino i le lagona o le le malosi o se tagata, e aofia ai le fefe, le fa'ailogaina, ma le a'afiaga i le va fealoa'i. O le ma'i, i le isi itu, e masani ona malamalama i ai o se tulaga fa'aagafesootai pe a iloa se tasi o se "ma'i" e lona siosiomaga, e aofia ai taunu'uga o matafaioi fa'aagafesootai—mo se fa'ata'ita'iga, o le fa'atagaina e misia le galuega pe fa'ailogaina o se tagata e vaivai.
I le fa'avasega o nei vaega e tolu, o lo'o fa'amamafa mai ai e le foma'i su'esu'ega o tagata e le lava lea e fa'amatala ai le mea moni. E mafai e tagata e to'alua e tutusa o latou fa'ama'i ona o'o i ni mafatiaga eseese e fa'atatau i le lagolago a le aiga, tulaga tau tamaoaiga, po'o le fa'ailogaina i totonu o latou nu'u.
Aiseā e manaʻomia ai se auala faʻapitoa (holistically)?
O se auala atoatoa e vaʻaia ai le soifua maloloina o se taunuuga o le fegalegaleaiga o le tele o mea: faaletino, mafaufau, agafesootai, aganuu, faaleagaga, ma le siosiomaga. I le tele o tulaga, e mafai ona le manuia togafitiga faafomaʻi e matua faigata lava pe afai latou te le amanaʻiaina nei mea. Mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai ona tuʻuina atu i se maʻi e maua i le toto maualuga ni vailaʻau lelei, ae o le atuatuvale i le olaga, meaʻai a le aiga, itula faigaluega uumi, ma le maua o meaʻai maloloina taugata e mafai ona oʻo atu ai i le le lelei o le puleaina o le toto maualuga.
O se auala atoatoa e lē fa’apea ai o le teena lea o le biomedicine. Ae, e fa’amalosia ai i tatou e fa’aopoopo i le biomedicine se malamalamaga i le tulaga o le soifuaga o le ma’i. I le fa’atinoina, o lona uiga e mana’omia e le au fa’apolofesa tau soifua maloloina ona mafaufau i fesoota’iga, mafutaga ma le aiga o le ma’i, tulaga faigaluega, masaniga taumafa, ma talitonuga e a’afia ai fa’ai’uga tau togafitiga.
E a'afia e le aganu'u le fa'auigaga o le soifua maloloina ma le ma'i
E tofu lava le aganuʻu ma lana lava auala e faʻamatalaina ai mafuaʻaga o maʻi. O nisi e faʻamamafa le le paleni o le vevela ma le malulu, o isi e faʻafesoʻotaʻi maʻi i faʻalavelave faʻaleagaga, ae o isi e faʻamatalaina o se taunuuga o popolega faʻaagafesootai poʻo feeseeseaiga faʻaleaiga. O nei faʻamatalaga e le naʻo ni "talitonuga," ae o ni faʻavae e fesoasoani i tagata e fai ai faʻaiuga: o afea e vaʻai ai i se fomaʻi, o afea e lava ai le malolo, o afea e saili ai vailaʻau faʻaleaganuʻu, poʻo le taimi e saili ai le fesoasoani a tagata lotu.
Mo se faʻataʻitaʻiga, i nisi o nuʻu, o faʻaseā e pei o le "masuk angin" (malulu) e malamalama i ai o ni tulaga moni e manaʻomia ona togafitia i le inuina o le ipu, lomilomi, poʻo ni meainu mafanafana. Mai se vaaiga faʻafomaʻi faʻafomaʻi, o le mea taua e le o le finauina o upu tonu lava ia, ae ia malamalama pe aisea e talitonuina ai nei faiga, pe faʻapefea ona aʻafia ai amioga e saili ai le soifua maloloina, ma pe faʻapefea ona mafai e tagata tomai faʻapitoa i le soifua maloloina ona fesoʻotaʻi e aunoa ma le faʻaitiitia o le poto masani a le maʻi.
Faiga faafoma'i e tele: masani, fa'aonaponei, ma isi faiga fa'afoma'i
I le tele o atunuu, e aofia ai ma Initonesia, o loo ola le sosaiete i se ituaiga fomaʻi eseese: o vailaau faʻafomaʻi (fomaʻi, falemaʻi) e o faatasi ma vailaau masani (vailaʻau faʻa-laau, lomilomi, fesoasoani fanau masani), ma isi faiga faʻaopoopo (acupuncture, cupping, mafaufau loloto). E toatele tagata e tuufaatasia nei faiga i se auala aoga: mo se fiva mama, latou te taumafai i vailaau e faʻatau fua, mo faʻafitauli tumau, latou te sailia togafitiga masani, ona latou vaʻai lea i se fomaʻi pe a faʻateteleina faʻailoga.
E fesoasoani le suʻesuʻega faʻafomaʻi i le anthropology e faʻamatalaina ai o nei filifiliga e masani ona talafeagai i nisi o tulaga tau tamaoaiga ma agafesootai. O le mafai ona oʻo atu i nofoaga tau soifua maloloina e mafai ona mamao ese, taugata, faʻatapulaʻaina itula o auaunaga, pe le lelei foʻi aafiaga muamua i nofoaga tau soifua maloloina. I le taimi nei, e masani ona faigofie ona maua fomaʻi masani, ofoina atu ni feutagaiga umi, ma faʻaaogaina se gagana masani. O nei fegalegaleaiga e aʻafia ai le tausisia ma le manuia o togafitiga.
Fa'afitauli tau le soifua maloloina i le va fealoa'i: mativa, galuega, ma le le tutusa
O le soifua maloloina e lē na o se mataupu e filifili ai le tagata lava ia ae e matuā aʻafia lava i mea tau fausaga. O le suʻesuʻega faafomaʻi e taulaʻi i mea e faʻatatau i le soifua maloloina i le va fealoaʻi: aʻoaʻoga, tupe maua, fale, tulaga lelei o le siosiomaga, saogalemu o galuega, ma e oʻo lava i faiga faʻavae a le malo.
Mo se faʻataʻitaʻiga, e ono faʻateleina faʻamaʻi o le manava e lē ona o le le lava o le malamalama o le tagata lava ia, ae ona o le faʻaleagaina o le ea, fale e tumu i tagata, ma galuega lamatia e aunoa ma se puipuiga talafeagai. I se tulaga tutusa, o le le lava o meaʻai e lē o taimi uma e mafua ai le "le ano o matua," ae ona o tau o meaʻai, le tutusa o le tufatufaina atu o fesoasoani, poʻo le le lava o le avanoa i le vai mama. O se auala atoatoa e manaʻomia ai le foʻia o mafuaʻaga autū o nei faʻafitauli ina ia ʻalofia ai e fesoasoani le tuʻuaʻia o tagata ua aʻafia.
Fa'ailoga ma aafiaga o le gasegase
E tele faʻamaʻi e iai le faʻailogaina: HIV/AIDS, faʻamaʻi mafaufau, TB, lepela, ma e oʻo lava i le lē fanautama. E mafai e le faʻailogaina ona taofia tagata mai le sailia o se fesoasoani, mafua ai ona natia e gasegase o latou maʻi, pe taofia foʻi togafitiga. E suʻesuʻeina e le suʻesuʻega faʻafomaʻi le auala e faʻatulaga ai le faʻailogaina e ala i tala tau amio—mo se faʻataʻitaʻiga, o maʻi e vaʻaia o se taunuuga o amioga "leaga"—ma le auala e faʻagaoioia ai lena faʻailogaina i totonu o aiga, nofoaga faigaluega, ma nofoaga tau soifua maloloina.
O se auala atoatoa e manaʻomia ai ni fuafuaga e faʻaitiitia ai le faʻailogaina: aʻoaʻoga e le faʻamasinoina, faʻalilolilo, lagolago a tupulaga, ma le aʻafia o taʻitaʻi o le nuʻu. A taulimaina itu tau mafaufau ma lagona, e masani ona faʻateleina le manuia o togafitiga faʻafomaʻi.
Fesootaiga faafoma'i ma le lagona fa'aleaganuu
O le mafutaga a le fomaʻi ma le maʻi e sili atu nai lo na o se fefaʻatauaʻiga o faʻamatalaga. O se feiloaʻiga o lalolagi e lua: o le lalolagi faʻafomaʻi faʻatasi ai ma ana gagana faʻapitoa ma ana faiga faʻavae, ma le lalolagi o maʻi faʻatasi ai ma ona aafiaga patino, faʻamoemoega, ma faʻamatalaga. O le suʻesuʻega faʻafomaʻi e faʻamamafaina le taua o le agavaʻa faʻaleaganuu ma e oʻo lava i le atiina ae o se vaaiga i le lotomaualalo faʻaleaganuu, o le naunautaʻiga lea o tagata tomai faʻapitoa i le soifua maloloina e faʻaauau pea ona aʻoaʻo, faʻailoa tapulaʻa, ma faʻafailele le tutusa o talanoaga.
I le faʻatinoina, e ono faauigaina lenei mea o le fesili atu: “O le a sou manatu i le mafuaʻaga o lenei faitioga?” poʻo le “O le a le mea e sili ona e popole i ai?” O fesili faigofie faapenei e fesoasoani i le fomaʻi ia malamalama i le faʻataʻitaʻiga faʻamatalaga a le maʻi, ma avea ai le fuafuaga togafitiga ma mea moni ma taliaina.
Soifua Maloloina e pei o le paleni: tino, mafaufau, mafutaga ma le siosiomaga
O se auala atoatoa e ogatasi ma le tele o manatu fa'alotoifale e va'ai i le soifua maloloina o se paleni. O lenei paleni e aofia ai mamanu o le moe, mea'ai, lagona, mafutaga fa'aagafesootai, ma le fesoota'iga a tagata ma le natura. I se tulaga fa'aonaponei, o le paleni o lona uiga fo'i o le puleaina o le atuatuvale i galuega, tausia o feso'ota'iga lagolago, ma le fausiaina o se siosiomaga soifua maloloina.
O le mea lea, o togafitiga fa'alesoifua maloloina e taula'i lava i vaila'au e masani ona le lava. O polokalame lelei o le soifua maloloina lautele e masani ona tu'ufa'atasia ai a'oa'oga, suiga i le siosiomaga, lagolago lautele, ma faiga fa'avae. Mo se fa'ata'ita'iga, o le puipuia o le ma'isuka e le gata i le "fa'aitiitia o le suka," ae fa'apea fo'i i le saunia o nofoaga saogalemu mo gaioiga fa'aletino, avanoa i mea'ai maloloina taugofie, ma le fa'atonutonuina o fa'asalalauga o mea'ai e maualuga le suka i tamaiti.
Sao o le antropology faafoma'i i faiga fa'avae ma auaunaga tau soifua maloloina
E fesoasoani le suʻesuʻega faʻafomaʻi i tagata soifua e ala i suʻesuʻega faʻale-aganuʻu—o matauga ma faʻatalanoaga loloto—i le malamalama i olaga o gasegase ma nuʻu. E mafai ona faʻaaogaina taunuuga e mamanuina ai auaunaga e sili atu ona tali vave: itula auaunaga e sili atu ona fetuutuunai, auala fesoʻotaʻiga e sili atu ona agaalofa, polokalame faʻafomaʻi faʻalesoifua maloloina i totonu o nuʻu, poʻo le tuʻufaʻatasia o faiga faʻalotoifale saogalemu i auaunaga aloaia.
E le gata i lea, e fesoasoani le suʻesuʻega faʻafomaʻi i le iloiloina o faiga faʻavae tau soifua maloloina: pe o faʻataunuʻuina moni e polokalame manaʻoga faʻalotoifale, o ai e manuia ai, o ai e tuʻua, ma pe faʻapefea ona aʻafia e sootaga faʻa-pulega le tufatufaina atu o auaunaga. O le mea lea, o se auala atoatoa e faʻalautele atu nai lo le tagata lava ia i le tulaga faʻale-faʻavae.
Fa'ato'a
Ua faamanatu mai e le foma'i fa'afoma'i o tagata o le soifua maloloina o se aafiaga lavelave o le tagata. E taua le tino, ae e masani ona fa'apipi'iina i totonu o aganu'u, fegalegaleaiga fa'aagafesootai, tamaoaiga, ma faiga fa'avae. O le mea lea, o se auala atoatoa e le na'o se fa'aopoopoga i le vaila'au ae o se fa'alauteleina o le auala tatou te malamalama ai ma togafitia ai ma'i.
A vaʻavaʻai tagata tomai faapitoa i le soifua maloloina, tagata faia tulafono, ma le lautele i le soifua maloloina i se auala atoatoa—e aofia ai tulaga faʻale-tino ma faʻale-aganuʻu—e sili atu ona tatou tuʻuina atu auaunaga e agaalofa, aoga, ma tutusa. O le mea moni, o le soifua maloloina e le gata i le leai o ni faʻamaʻi, ae e uiga i le mafai ona ola i se olaga anoa i se siosiomaga lagolago.