Ngā Ariā e Pā Ana ki te Wā Hukapapa me te Huringa Āhuarangi
Ko ngā wā hukapapa me te huringa āhuarangi he āhuatanga nui e rua i roto i te hītori o te Ao kua pā ki ngā pūnaha rauropi, te āhua whenua, me te ora i runga i te ao. Ahakoa e puta ana i ngā tauine wā rerekē, e hono tahi ana rāua, ā, e whakarato ana i ngā māramatanga nui ki ngā whanaketanga uaua o te taiao. Ka matapakihia e tēnei tuhinga ngā ariā e pā ana ki ngā wā hukapapa me te huringa āhuarangi, me pēhea te awe o tētahi ki tētahi.
Te Whakamāramatanga o te Wā Hukapapa
Ko te wā hukapapa, te wā hukapapa rānei, he wā i roto i te hītori o te Ao i heke nui ai te pāmahana o te ao, ā, i hua ake ai te hanganga o ngā papa hukapapa nui ki ngā whenua. Ko te wā hukapapa rongonui ko te Quaternary Ice Age, i tīmata i te 2,58 miriona tau ki muri, ā, kei te haere tonu ki tēnei rā, ahakoa kei roto tātou i te wāhanga interhukapapa.
Te Ariā Huringa o Milankovitch
Ko tētahi o ngā ariā matua e whakamārama ana i ngā take o ngā wā hukapapa ko ngā Huringa Milankovitch, i whakatakotoria e te tohunga whetū o Serbian a Milutin Milankovitch i te tīmatanga o te rautau 20. E kī ana tēnei ariā ko ngā huringa o te āhuarangi o te Ao nā ngā rerekētanga o te porowhita o te Ao me tōna aronga ki te rā. E toru ngā wāhanga matua o te huringa Milankovitch:
1. Te āhua rerekē: Ka rerekē te āhua o te porowhita o te Ao mai i te tata porowhita ki te porowhita i roto i te huringa o te 100.000 tau pea.
2. Te hekenga o te ao: Ka oho te piko o te tuaka hurihuri o te Ao i roto i te huringa o te 26.000 tau pea.
3. Te piko (Te whakapiko): Ka rerekē te koki piko o te tuaka o te Ao ki tōna porowhita mai i te 22,1° ki te 24,5° i roto i te huringa o te 41.000 tau pea.
Ka pāngia te tohatoha me te kaha o te hihi o te rā e whiwhi ana a Papatūānuku e ngā panonitanga o ēnei huānga e toru, ka puta ai ngā wā hukapapa me ngā wā waenga-hukapapa.
Ngā Taunakitanga Matawhenua me te Whakatōtō
He nui ngā taunakitanga matawhenua e tautoko ana i te ariā o te wā hukapapa. Kua kitea ngā putunga morena, arā, he kohinga oneone me ngā toka e haria ana e ngā awaawa hukapapa, i ngā wāhi maha o te ao. Hei tāpiri, kei roto i ngā pūtake hukapapa i tangohia mai i ngā papa hukapapa o Greenland me Antarctic ngā mirumiru hau tawhito e āhei ai ngā kaipūtaiao ki te ako i ngā āhuarangi o mua. Mā te tātari i ngā isotopes hāora i roto i ngā foraminifera mai i ngā putunga papa moana ka whakaratohia hoki he mōhiohio mō ngā pāmahana o te moana o mua.
Te Mārama ki te Huringa Āhuarangi
Ko te huringa āhuarangi e pā ana ki ngā huringa roa o te pāmahana toharite o te Ao, ngā tauira ua, me ētahi atu āhuatanga āhuarangi. Ahakoa kua puta te huringa āhuarangi puta noa i te hītori o te Ao, ko te aro o nāianei kei te aro nui ki te huringa āhuarangi i pāngia e ngā mahi a te tangata, inā koa mai i te hurihanga ahumahi.
Ngā Hau Katiariki me te Pānga Katiariki
He mahi nui tā ngā hau kati kōtuhi, pērā i te hauhā waro (CO2), te methane (CH4), te hauota hauota (N2O), me te mamaoa wai (H2O), ki te huringa āhuarangi. Mā ēnei hau ka taea e te rā te uru ki te āhuarangi o te Ao, engari ka ārai i ētahi o ngā hihi whero-whero e tukuna ana e te mata o te Ao kia hoki ki te wāhi, ka puta te pānga kati kōtuhi. Ki te kore te pānga kati kōtuhi tūturu, kua tino makariri ake te pāmahana toharite o te Ao, tata ki te -18°C ki te whakataurite ki te 15°C o nāianei.
Heoi, nā ngā mahi a te tangata pēnei i te tahu hinu pūmua, te whakangaromanga ngahere, me ngā mahi ahuwhenua hou kua piki ake te kukū o ngā hau kati kōtuhi i te āhuarangi, ka hua ake te mahana o te ao. Mai i te mutunga o te rautau 19, kua piki ake te pāmahana toharite o te ao mā te 1°C, me ngā pānga nui ki ngā pūnaha rauropi, ki ngā tauira huarere, me ngā taumata o te moana.
Te Taunekeneke i waenganui i te Wā Hukapapa me te Huringa Āhuarangi
Ahakoa he rerekē ngā tauine wā o te hukapapa me te huringa āhuarangi o ēnei rā, he uaua te taunekeneke i waenganui i ngā mea e rua. Hei tauira, i ngā wā hukapapa, ka nui ake te huka moana me ngā papa hukapapa nā te hekenga o te pāmahana, ka piki ake te albedo (whakaata) o te Ao. Mā tēnei ka nui ake te whakaata a te Ao i te hihi o te rā ki te wāhi, ka nui ake te whakamatao. I tetahi atu taha, i ngā wā interhukapapa, ka whakaitihia e te hukapapa rewa te albedo, ka nui ake te mimiti o te hihi o te rā, ā, ka mahana ake.
E whakaatu ana ngā raraunga āhuarangi o mua, i ngā wā hukapapa, he iti ake ngā kukū CO2 āhuarangi. Nā te pikinga ake o te rokiroki waro i ngā moana me te whenua, me te iti haere o ngā mahi koiora me ngā mahi puia, i whai wāhi tēnei ki tēnei. I te putanga mai o te Ao i ngā wā hukapapa, ā, i te urunga atu ki ngā wā waenga-hukapapa, ka tukuna anō te CO2 ki te āhuarangi, ka whai wāhi ki te mahana o te ao.
Ngā Wero me ngā Otinga hei Whakatūpato i te Huringa Āhuarangi
Ko te huringa āhuarangi tētahi o ngā wero nui rawa atu mō te tangata i tēnei wā. He whānui ōna pānga, tae atu ki te pikinga ake o ngā āhuatanga huarere kino, te pikinga ake o ngā taumata o te moana, te ngaronga o te kanorau koiora, ngā huringa o ngā tauira ua, me ngā whakararuraru i ngā pūnaha rauropi moana me te whenua.
He maha ngā rautaki kua whakaarohia hei whakaiti i ngā pānga o te huringa āhuarangi:
1. Te Whakaiti i ngā Tukunga CO2: Ko tētahi o ngā mahi tino nui ko te whakaiti i ngā tukunga CO2 mā te whakamahi i te pūngao hou pēnei i te pūngao rā, te hau, me te wai; te whakanui ake i te whai huatanga o te pūngao; me te whakakapi i ngā wahie pūmua ki ngā momo wahie ma.
2. Te Hopu me te Rokiroki Waro (CCS): Ko te whāinga o tēnei hangarau he hopu i te CO2 mai i ngā pūtake tukunga nui pēnei i ngā tipu hiko, ā, ka rongoa i raro i te whenua i roto i ngā hanganga whenua haumaru.
3. Whakaora Pūnaha Rauropi: Mā te whakatō ngahere me ngā kaupapa whakaora repo, ka taea e tātou te whakanui ake i te mimiti o te CO2 mai i te āhuarangi me te whakarato i tētahi kāinga noho mō te kanorau koiora.
4. Te Urutau me te Whakaiti i te Aituā: Me huri anō hoki ngā hanganga pāpori, te whakawhanake i ngā hanganga ātete-āhuarangi, me ngā whakarerekētanga ki ngā kaupapa here ahuwhenua hei whakatau i ngā pānga kāore e taea te karo.
Whakamutunga
Ko ngā wā hukapapa me te huringa āhuarangi he āhuatanga taiao e rua e hono tahi ana, ā, he pānga nui ki te ora o te Ao. Mā te ariā o ngā Huringa Milankovitch ka mārama ake ki ngā take tūturu o ngā wā hukapapa, ā, mā te tātaritanga hou o ngā hau kati kōtuhi me ngā mahi a te tangata ka āwhina i te whakamārama i te huringa āhuarangi o nāianei. Mā te whakakotahitanga o ngā rangahau pūtaiao me ngā mahi whakaiti i te pāmahana, ka kitea e tātou ngā huarahi hei urupare ki te huringa āhuarangi me te tiaki i te taiao mō ngā reanga kei te heke mai.
