Ìlànà Ìwà Rere ti Aristotle
Ẹ̀kọ́ Aristotle nípa ìwà rere jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èrò tó lágbára jùlọ nínú ìtàn ìmọ̀ ọgbọ́n orí. Láìdàbí àwọn ọ̀nà ìwà rere tó ń ṣe ìdájọ́ ìṣe nípa àbájáde wọn nìkan (bíi ìlò) tàbí nípa títẹ̀lé àwọn òfin (bíi ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá), Aristotle gbé àfiyèsí sí ìṣẹ̀dá ìwà. Ìbéèrè àkọ́kọ́ rẹ̀ kìí ṣe “Kí ni kí n ṣe?” ṣùgbọ́n dípò “Irú ènìyàn wo ni kí n jẹ́?” Nípa títẹnumọ́ ìwà, ìkóra-ẹni-níjàánu, àti ète ìgbésí ayé rere, ìwà rere Aristotle fúnni ní ìlànà ìwà rere tó bá ìgbésí ayé ara ẹni, àwùjọ, àti ìṣèlú mu.
Ẹ̀yìn ìrònú Aristotle
Aristotle (384–322 BC) jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ Plato àti olùkọ́ Alexander Ńlá. Ó kọ̀wé lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀kọ́, títí bí ìrònú, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá, ìṣèlú, àti ìwà rere. Àwọn èrò rẹ̀ lórí ìwà rere ni a kó jọ ní pàtàkì nínú Ìwà rere Nicomachean. Nínú ìwé yìí, Aristotle jíròrò bí ènìyàn ṣe lè gbé ìgbésí ayé dáadáa kí wọ́n sì ní ayọ̀ tòótọ́. Síbẹ̀síbẹ̀, “ayọ̀” tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ kì í ṣe ìmọ̀lára ayọ̀ tí ó pẹ́, ṣùgbọ́n dípò ipò pípé àti ìtumọ̀ nínú ìgbésí ayé.
Fún Aristotle, ènìyàn jẹ́ ẹ̀dá onínúure àti àwùjọ. Nítorí náà, ìgbésí ayé rere kò lè yà sọ́tọ̀ kúrò nínú lílo ọgbọ́n àti àjọṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn nínú àwùjọ kan. Ìwà rere kò sí níbìkan; ó ní í ṣe pẹ̀lú ẹ̀kọ́, àṣà, àti àwọn àjọ àwùjọ tí ó ń ṣe àkóso ìwà ènìyàn.
Eudaimonia: ète ìgbésí ayé ènìyàn
Èrò pàtàkì kan nínú ìwà rere Aristotle ni eudaimonia, tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “ayọ̀,” “àlàáfíà,” tàbí “ìgbésí ayé rere.” Eudaimonia kìí ṣe ìmọ̀lára lásán, ṣùgbọ́n ipò kan tí ènìyàn ń gbé ìgbésí ayé ní ìbámu pẹ̀lú iṣẹ́ ènìyàn pàtàkì: lílo ọgbọ́n àti ṣíṣe ọgbọ́n.
Aristotle jiyàn pé gbogbo ìṣe ènìyàn ní ète kan. A ń kẹ́kọ̀ọ́ láti ní ìmọ̀, ṣiṣẹ́ láti rí owó gbà, àti láti kọ́ àwọn ìbátan láti gba ìtìlẹ́yìn ìmọ̀lára. Síbẹ̀síbẹ̀, láàárín àwọn góńgó wọ̀nyí, góńgó gíga kan wà, tí a ń wá fún àǹfààní ara rẹ̀, kì í ṣe fún àǹfààní ohunkóhun mìíràn. Èyí ni eudaimonia. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, eudaimonia ni ìdí pàtàkì tí àwọn ènìyàn fi ń lépa onírúurú nǹkan ní ìgbésí ayé.
Ìwà rere gẹ́gẹ́ bí ànímọ́ ìwà
Tí eudaimonia bá jẹ́ góńgó náà, nígbà náà ìwà rere (arete) ni ọ̀nà pàtàkì láti ṣàṣeyọrí rẹ̀. Ìwà rere, ní ìtumọ̀ Aristotle, kìí ṣe “jíjẹ́ ẹni rere” lásán, ṣùgbọ́n ànímọ́ ìwà tí ó ń jẹ́ kí ẹnìkan yan àti hùwà lọ́nà tí ó tọ́. Ìwà rere ń ṣe àgbékalẹ̀ ìwà inú tí ó dúró ṣinṣin: ẹni tí ó ní ìgboyà ní tòótọ́ kìí ṣe aláìbìkítà lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, ṣùgbọ́n ó ní ìwà tí ó dúró ṣinṣin nígbà tí ewu bá dé.
Aristotle gbàgbọ́ pé ìwà rere kì í ṣe ohun tí a bí mọ́ wa. A ní agbára, ṣùgbọ́n ìwà rere gbọ́dọ̀ dàgbàsókè nípasẹ̀ àṣà. Gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n orin tàbí eré ìdárayá, ìwà rere ni a ń dá sílẹ̀ nípasẹ̀ ìṣe àtúnṣe. Nítorí náà, gẹ́gẹ́ bí Aristotle ti sọ, ẹ̀kọ́ ìwà rere ní ìsopọ̀ mọ́ ìṣe—kì í ṣe ẹ̀kọ́ lásán.
Ẹ̀kọ́ “ọ̀nà àárín” (Àmì Wúrà)
Ọ̀kan lára àwọn èrò tó gbajúmọ̀ jùlọ nípa Aristotle ni èrò “ọ̀nà àárín,” tàbí “Wúrà Mean”. Ìwà rere wà láàrín àwọn àṣejù méjì: àìtó àti àṣejù. Fún àpẹẹrẹ, ìgboyà ni àárín láàárín ìbẹ̀rù (àìní ìgboyà) àti àìbìkítà tàbí àìbìkítà (àṣejù ìgboyà). Ìwà ọ̀làwọ́ wà láàrín ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ àti àìṣòfò. Ìwà tútù wà láàrín àìníjàánu àti àìbìkítà sí ìgbádùn.
Sibẹsibẹ, “ọna aarin” ko tumọ si iwọntunwọnsi ẹrọ ni gbogbo ipo. Aristotle tẹnumọ pe ọna aarin “ni ibatan si wa” ati pe o da lori ipo. Ohun ti a ka si oninurere si ọmọ ile-iwe dajudaju yatọ si ohun ti a ka si oninurere si billionaire. Ohun ti o pinnu rẹ kii ṣe awọn nọmba pipe, ṣugbọn o yẹ fun ipo naa, awọn ero rere, ati awọn ero ti o ni oye.
Ìwà rere àti ìwà rere ọpọlọ
Aristotle ya awọn iru iwa rere meji si ara wọn: iwa rere ati iwa rere ti oye.
1. Àwọn ìwà rere ní í ṣe pẹ̀lú ìṣàkóso ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ àti ìmọ̀lára, fún àpẹẹrẹ ìgboyà, sùúrù, ìdájọ́ òdodo àti ìwà ọ̀làwọ́. Ìwà rere ni a ń dá sílẹ̀ ní pàtàkì nípasẹ̀ ìwà àti ìṣe ìṣáájú.
2. Àwọn ìwà rere ọpọlọ ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ànímọ́ ìrònú bíi ìmọ̀, òye, àti ọgbọ́n. Àwọn ìwà rere wọ̀nyí máa ń dàgbàsókè nípasẹ̀ ẹ̀kọ́, ìrírí, àti ìrònújinlẹ̀.
Láàrín àwọn ìwà rere ọpọlọ, èyí tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ìgbésí ayé gidi ni phronesis, tàbí “ọgbọ́n tó ṣeé lò.” Phronesis ń ran ènìyàn lọ́wọ́ láti ṣe ìdájọ́ ọ̀nà tó tọ́ nínú ipò pàtó kan. Ó ní nínú ju mímọ àwọn òfin gbogbogbòò lọ, ṣùgbọ́n ó tún ní nínú agbára láti mọ àwọn ìtumọ̀, láti wọn àwọn àbájáde rẹ̀, àti láti yan ọ̀nà tó dára jùlọ ní ìbámu pẹ̀lú ìwà rere.
Ipa ti oye ati ẹdun
Nínú ìwà rere Aristotle, ìmọ̀lára kì í ṣe ọ̀tá tí a gbọ́dọ̀ ṣẹ́gun. Wọ́n jẹ́ ara jíjẹ́ ènìyàn tí ó nílò ìtọ́sọ́nà. Ẹni rere kì í ṣe ẹni tí kì í bínú rárá, bí kò ṣe ẹni tí ó bínú ní àkókò tí ó tọ́, sí ẹni tí ó tọ́, fún ìdí tí ó tọ́, àti ní ọ̀nà tí ó tọ́. Níbí, ìwà rere kì í ṣe nípa títẹ ara ẹni mọ́lẹ̀, bí kò ṣe nípa títún àwọn ìmọ̀lára ṣe pẹ̀lú ìdájọ́ tí ó bọ́gbọ́n mu.
Ìrònú jẹ́ ìtọ́sọ́nà: ó ń ràn wá lọ́wọ́ láti mọ ìyàtọ̀ tó jẹ́ ohun tó ṣe pàtàkì àti ohun tó dà bí ohun tó wúni lórí ṣùgbọ́n tó léwu. Nígbà tí ìwà rere bá di àṣà, èèyàn yóò máa gbádùn àwọn ohun rere, kò sì ní nímọ̀lára àìbalẹ̀ pẹ̀lú àwọn nǹkan búburú. Èyí jẹ́ àmì pé ìwà ti ṣẹ̀dá.
Ìwà rere, ìbádọ́rẹ̀ẹ́, àti ìgbésí ayé ìṣèlú
Aristotle tún tẹnu mọ́ pàtàkì àjọṣepọ̀ àwùjọ. Nínú Ìwà rere Nicomachean, ó sọ̀rọ̀ nípa ìbádọ́rẹ̀ẹ́ (philia) gẹ́gẹ́ bí ohun pàtàkì nínú ìgbésí ayé rere. Ìbádọ́rẹ̀ẹ́ kì í ṣe ọ̀nà láti jèrè àǹfààní nìkan, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ààyè fún ìdàgbàsókè ìwà rere. Àwọn ọ̀rẹ́ rere ń gbà wá níyànjú láti jẹ́ onínúure, olóòótọ́ sí i, onígboyà sí i, àti olódodo sí i.
Síwájú sí i, Aristotle wo ènìyàn gẹ́gẹ́ bí “ẹranko ìṣèlú” (zoon politikon). Èyí túmọ̀ sí pé àwọn ènìyàn ń gbèrú nínú àwùjọ wọ́n sì nílò ìṣètò àwùjọ tó dára. Nítorí náà, ìwà rere ní í ṣe pẹ̀lú ìṣèlú: ìjọba àti àwọn àjọ rẹ̀ yẹ kí ó ran àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè tí wọ́n ní ìwà rere lọ́wọ́ láti kọ́ ẹ̀kọ́ àti òfin tí ó ń gbé ìwà rere lárugẹ.
Ibamu ti iwa rere ninu aye ode oni
Ìwà rere Aristotle ṣì ṣe pàtàkì nítorí pé ọ̀pọ̀ ìṣòro ìwà rere òde òní kò lè dáhùn nípasẹ̀ àkójọ òfin díẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, ní àkókò oní-nọ́ńbà, àwọn ìbéèrè nípa ìwà rere lórí ìkànnì àwùjọ kìí ṣe nípa “ohun tí a gbà láàyè” nìkan ṣùgbọ́n nípa ìwà: ṣé a jẹ́ olóòótọ́, ọlọ́gbọ́n, àti oníyọ̀ọ́nú nínú ìbánisọ̀rọ̀ wa? Ní ibi iṣẹ́, a kò kàn lóye ìwà rere gẹ́gẹ́ bí ìgbọràn lásán, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí àṣà yíyan ohun tí ó tọ́ láìka ìfúnpá sí.
Síwájú sí i, ìwà rere tẹnu mọ́ ìlànà ìgbà pípẹ́: dídi ẹni rere jẹ́ iṣẹ́ àkànṣe ìgbésí ayé. Èyí bá àìní ènìyàn òde òní fún àtúnṣe ara ẹni mu tí kì í ṣe ti ojú lásán. Aristotle rán wa létí pé dídára ìgbésí ayé kì í ṣe nípasẹ̀ àṣeyọrí òde nìkan, bí kò ṣe nípa dídára ìpinnu àti ìwà tí a ń mú dàgbà lójoojúmọ́.
Àríwísí àti àwọn ààlà
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó lágbára, ẹ̀kọ́ Aristotle tún ní ààlà. Èrò "ọ̀nà àárín" lè dàrú bí kò bá jẹ́ pé ọgbọ́n tó gbéṣẹ́ wà pẹ̀lú rẹ̀; àwọn ènìyàn lè lò ó lọ́nà tí kò tọ́ láti fi dá àwọn ìbáwí tí kò tọ́ láre. Síwájú sí i, nítorí pé ìwà rere gbòòrò láti inú àṣà ìbílẹ̀ Gíríìkì ìgbàanì, díẹ̀ lára àwọn èrò rẹ̀ lórí ipò àwùjọ àti ipa àwọn ẹgbẹ́ kan nínú àwùjọ nílò àríwísí tí a bá lò ó ní ìṣẹ́gun fún ayé òde òní.
Sibẹsibẹ, ero pataki rẹ̀—pe iwa rere jẹ nipa dida iwa ti o ni oye ati iwọntunwọnsi—si tun jẹ ilowosi pataki si imọ-ọrọ ati ẹkọ iwa rere.
Penutup
Ẹ̀kọ́ ìwà rere ti Aristotle fi ìwà rere sí àárín ìgbésí ayé ìwà rere. Pẹ̀lú ète eudaimonia, a pè àwọn ènìyàn láti mú ìwà rere dàgbà nípasẹ̀ ìwà, ìkóra-ẹni-níjàánu, àti ọgbọ́n tí ó gbéṣẹ́. Ìwà rere ti Aristotle ni àfiyèsí rẹ̀ sí àwọn ènìyàn bí wọ́n ti ń dàgbà: ìwà rere kì í ṣe òfin tàbí ìṣirò àwọn àbájáde lásán, ṣùgbọ́n ọgbọ́n gbígbé ìgbésí ayé rere. Nínú ayé tí ó sábà máa ń ṣe ìdájọ́ àṣeyọrí nípasẹ̀ àwọn àṣeyọrí kíákíá, ìwà rere ń fúnni ní ìrántí pàtàkì kan: ayọ̀ tòótọ́ sinmi lórí ẹni tí a jẹ́, kì í ṣe ohun tí a ní nìkan.
Tí o bá fẹ́, mo lè yí àpilẹ̀kọ yìí padà sí ẹ̀dà ẹ̀kọ́ tó túbọ̀ dára sí i (pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí), ẹ̀dà ọ̀rọ̀ 500 tí a ṣe àkópọ̀, tàbí kí n fi àwọn àpẹẹrẹ ìgbàlódé kún un láti jẹ́ kí ó wúlò sí i.
