Taiala Fa'apitoa i le Totoina o le Kaliki
O le kaliki (Allium sativum L.) o se oloa fa'ato'aga e maualuga lona tau tamaoaiga ma e fa'aaogaina lautele e fai ma mea manogi, vaila'au fa'aleaganu'u, ma i le alamanuia o mea'ai. O le manuia o le totoina o le kaliki e fuafua i tulaga tau agro-tau, lelei o fatu, metotia talafeagai o le totoina, ma le puleaina o manu fa'alafua. O lenei tusiga o lo'o tu'uina atu ai se ta'iala fa'apitoa mo le totoina o le kaliki, mai le saunia o le fanua i le seleselega ma le mae'a ai o le seleselega.
1. Tulaga o le Tuputupu Aʻe ma le Filifiliga o Nofoaga
E masani ona ola lelei le kaliki i nofoaga maualuluga poʻo nofoaga e feololo le maualuga ma e malūlū le tau. O tulaga lelei e aofia ai:
– Maualuga: e masani lava 700–1.500 mita i luga a’e o le sami (e fuafua i le ituaiga).
– Vevela: e tusa ma le 15–25°C.
– Timuga: feololo; lava le vai e manaʻomia ae aua le toʻa.
– Eleele: e malū, lafulemu, mauoa i mea fa'aola, ma e lelei le fa'amamago.
– pH o le eleele: lelei atoatoa 5,5–6,8.
O le fanua e masani ona susu pe tele le palapala 'ele'ele e lē talafeagai auā e mafai ona pala ai pulumu. E fautuaina fo'i le fesuia'i o fua o fa'ato'aga (mo se fa'ata'ita'iga, ma kapisi, kāloti, pateta, po'o sana) e taofia ai le fa'aputuina o manu fa'alafua ma fa'ama'i e masani ona tutupu i aniani.
2. Sauniuniga o Fanua ma le Totoina o le Eleele
Fa'agasologa E faia le sauniuniga o le fanua e faaleleia ai le fausaga o le eleele, faaleleia atili ai le ea, ma le alavai. O laasaga nei e aofia ai:
1. Fa'amamāina o le fanua mai vao, toega o la'au ma ma'a.
2. Toto le eleele (suotosina/eli) i le loloto e ±20–30 cm ina ia matala lelei le eleele.
3. Fausiaina o moega: lautele 100–120 cm, maualuga 20–30 cm, umi e fetu'una'i i le laueleele, fa'atasi ai ma se alavai e 30–40 cm i le va o moega e fa'amamago ai.
4. Fa'aaogāina o fa'apalapala fa'anatura: otaota matua/palapala otaota pe tusa ma le 10–20 tone/ha, palu tutusa a'o le'i totoina. Fa'apalaga fa'alenatura fa'aleleia atili le lafulemu o le eleele ma fa'atumauina le susu.
Afai e soona 'ā'asa tele le pH o le eleele, fa'aopopo le lime (dolomite/captan) e tusa ai ma taunu'uga o le su'esu'ega o le eleele, e sili atu i le 2–4 vaiaso a'o le'i totoina.
3. Filifiliga o Ituaiga ma Fatu
O le ki i le manuia o le totoina o le kaliki o le faʻaaogaina lea o fatu lelei. Filifili ituaiga e talafeagai mo le nofoaga ma e mafai ona fetuutuunai. E tatau i fatu ona:
– E sau mai aano o manufasi maloloina, matutua, ma e leai ni fa'ama'i.
– E malō ia tama'i 'au'au, e lē maanuminumi, e lē manu'a, ma e lē pala.
– Ia tutusa le lapo'a o le tama'i 'oti mo le tuputupu a'e tutusa.
E tatau ona teuina pulupulu fatu i se nofoaga mago ma lelei le ea. A'o le'i totoina, ia vavae'ese ma le fa'aeteete pulupulu mai le pulupulu tele ina ia 'aua ne'i fa'aleagaina le mea e ono ola ai.
4. Togafitiga o fatu ma le totoina
Mo le taofiofia o faʻamaʻi e feaveaʻi e fatu, e mafai ona togafitia muamua fatu, mo se faʻataʻitaʻiga, e ala i le faʻasusuina i se vailaʻau faʻamaʻi pipisi poʻo se vailaʻau faʻamaʻi e tusa ai ma fautuaga o loʻo i luga o le faʻailoga, pe faʻaaoga se vai mafanafana e faʻaaoga ai le metotia saʻo. Ia mautinoa o le togafitiga e saogalemu ma e ogatasi ma fautuaga a le lotoifale.
Taimi e toto ai
O le taimi sili ona lelei e totō ai o le amataga lea o le vaitau mago po o le taimi e le tele naua ai timuga e faʻaitiitia ai le lamatiaga o faʻamaʻi. Peitaʻi, i nisi o eria, e mafai ona fetuʻunaʻi taimi e totō ai e tusa ai ma mamanu o timuga i le lotoifale.
Mamao ma le auala e totō ai la'au
– Mamao lautele e totō ai: 10 × 15 cm poʻo le 15 × 15 cm, e fuafua i le ituaiga ma le lafulemu o le eleele.
– Fai se lua e toto ai e ± 2–3 cm le loloto.
– Toto le laau o le clove ma faasaga i luga le pito ma’ai (vaega e tupu ai).
– Ufiufi i se vaega manifinifi o le eleele ma fa'apipi'i mālū ina ia 'aua ne'i faigofie ona si'itia 'ie.
5. Fa'apalapala e le'o fa'alenatura (Tomai Lautele)
O manaʻoga mo faʻapalaga e matuā aʻafia lava i le lafulemu o le eleele, ituaiga eseese, ma sini o le gaosiga. O le mea lea, e tatau ona faʻavae le faʻapalaga i luga o le suʻesuʻega o le eleele. I se tulaga lautele, o le faʻapalaga kaliki e faia i ni vaega:
1. Fa'apalapala masani: e tu'uina atu i le taimi e saunia ai le eleele pe a'o le'i totoina (mo se fa'ata'ita'iga NPK paleni).
2. Fa'apalapala fa'aopoopo: tu'uina atu 2–3 taimi, aemaise lava e fa'amalieina ai mana'oga o le nitrogen i le taimi e ola ai ma le potassium-phosphorus i le taimi e fa'atupula'ia ai le fuala'au.
O se metotia masani e faʻaaogaina e faifaʻatoʻaga o le vaevaeina lea o le faʻaaogaina o faʻapalaga i ni vaega se lua pe tolu (i le amataga o le totoina, i le 2–3 vaiaso, ma le 5–6 vaiaso). ʻAloʻese mai le faʻaaogaina tele o le naitokene aʻo leʻi seleseleina, auā e mafai ona faʻaumiumi ai le taimi e toto ai ma faʻaitiitia ai le lelei o le teuina o fatu.
6. Pulega o le Fa'asūsū ma le Susū
E manaʻomia e le kaliki le tele o le vai, aemaise lava i le amataga o le tuputupu aʻe ma le tuputupu aʻe o le pulu. Peitaʻi, e tatau ona ʻalofia le lofia i le vai. Faiga fautuaina:
– Fa'asūsū mālū ma masani i le amataga o le tuputupu a'e pe a leai se timu.
– Fa'ateleina le vai e maua i le taimi e fa'atupula'ia ai le fatu, ae ia fa'atumauina pea le alavai.
– Fa'aitiitia le fa'asūsūina o le vai a'o le'i seleseleina ina ia mafai ai ona pula lelei le fua, mago le pa'u, ma fa'ateleina ai le umi e teu ai.
E mafai e faiga fa'asūsū e fa'asusu pe fa'asusu i lalo o le eleele ona fesoasoani i le fa'aaogāina lelei o le vai ma fa'aitiitia ai le tele o le susu i le laulaau o la'au.
7. Aveeseina o vao, Fa'aputuina o le eleele, ma le Fa'apalapala o le eleele
E tauva vao mo le vai ma meaʻai. E tatau ona faia soo le veleina o vao, aemaise lava i le 2–6 vaiaso talu ona totoina. E le gata i lea:
– E mafai ona fai māmā le fa'aputuina o le eleele (fa'aputuina o le eleele i le pito i lalo o le la'au) e puipui ai fatu ma fa'aleleia ai le ea e sosolo i lalo.
– E mafai e le mulch (mulch palasitika po'o le mulch vaomago) ona taofia vao, taofia le susu, ma fa'aitiitia ai le pisipisia o le eleele e feavea'i ai siama. I mauga maualuluga, e fesoasoani fo'i le mulch e fa'amautu ai le vevela o le eleele.
8. Pulega Tuufaatasi o Faama'i ma Manu Faalafua (IPM)
E fa'amamafa e le IPM le puipuiga ma le pulea lelei e fa'alelei i le siosiomaga. O nisi o manu fa'alafua taua i le kaliki e aofia ai:
Fa'alafua masani
– Thrips: e mafua ai ona lanu siliva, pi'opi'o lau ma fa'alavelaveina le tuputupu a'e.
– O nisi anufe/larvae: fa'aleagaina lau.
– O lago o le leaf miner i nisi o vaega: e mafua ai ni togitogi ma ni ana i luga o laulaau.
E mafai ona faia le puleaina e ala i le tausia o le mama o le fanua, setiina o mailei, faʻaaogaina o fili faanatura, ma le faʻaaogaina o vailaʻau faʻasaina pe afai e sili atu le faitau aofaʻi i le tulaga faʻatapulaʻaina.
Fa'ama'i tāua
– Pala o pulumu (fungus/bacteria): e mafua mai i le eleele susū ma le le lelei o le alavai.
– Iila i lau/milo vaivai: e masani ona fa'ateleina pe a maualuga le susū.
– Fusarium ma isi faʻamaʻi e feaveaʻi e le eleele: e mafai ona faʻaitiitia ai le gaosiga ma le lelei.
O auala e puipuia ai e aofia ai le faʻaaogaina o fatu maloloina, fesuiaʻiga o fua o faʻatoʻaga, moega ua siʻitia, alavai lelei, ma le tumama o le fanua. A manaʻomia, faʻaaoga vailaʻau faʻamaʻi e tusa ai ma fautuaga aloaʻia ma fesuiaʻi mea aoga e puipuia ai le teteʻe atu.
9. Fa'ailoga o le Seleselega ma Metotia o le Seleselega
E masani ona sauni le kaliki e selesele i le 90–120 aso talu ona totoina, e fuafua i le ituaiga ma le siosiomaga. Faailoga o le sauni e selesele:
- O le tele o e amata ona liu samasama laulaau ma taoto i lalo.
– E malō lelei le fatu ma e mago le pa'u o lo'o ufiufi ai.
– Ua tumu le keluvi ma ua malosi le manogi.
Metotia o le seleselega:
– Seleseleina i le tau susulu mo le faiga sili ona lelei o le mago.
– Aveese ma le fa'aeteete le la'au pe fa'aaoga se tui 'ele'ele ina ne'i manu'a le fatu.
– Fa'amamā ese so'o se palapala e pipii i le pulu e aunoa ma le fa'aleagaina o le pa'u.
10. Pe a uma ona seleseleina: Fa'amago, Fa'avasega, ma le Teuina
O le seleselega pe a uma ona seleseleina e fuafua ai le lelei mulimuli ma le tau faʻatau atu. Laasaga taua:
1. Fa'amago/fa'amago: Fa'aputu le kaliki ma fa'amago i se nofoaga paolo ma e iai le ea e fa'amamago ai (pe i le taeao po'o le afiafi) se'ia mago laulaau ma le pa'u i fafo. E masani lava ona alu le 1–2 vaiaso, e fuafua i le tau.
2. Tipiina: a uma ona mago, tipi ese laulaau ma aʻa pe a manaʻomia.
3. Fa'avasegaga: vaevae'ese fatu e fa'atatau i le lapopo'a, le mama, ma lafoa'i so'o se mea ua fa'aleagaina, pala, pe manu'a.
4. Teuina: Teu i se nofoaga mago, malūlū, ma e lelei le ea e fa'aleleia ai le ea. Faaaoga se pusa ua pu (ato/upega) e puipuia ai le susu mai le maileia.
A mago lelei ma teuina, e mafai e le kaliki ona umi se taimi e ola ai e aunoa ma le vave totogo pe pala.
Fa'ato'a
O le manuia o le totoina o le kaliki e manaʻomia ai le fuafuaina vave: filifilia o se nofoaga talafeagai, totoina lelei le eleele, faʻaaogaina o fatu lelei, faʻaaogaina o faʻapalaga ma faʻasūsū talafeagai, ma faʻatinoina le puleaina o faʻamaʻi ma manu feʻai. O le tuʻufaʻatasia o metotia saʻo o le totoina ma le tausiga lelei o le seleselega o le a maua ai ni pulupulu lelei e umi se taimi e teu ai ma e maualuga atu le tau faʻatau atu. Afai e mafai, faʻaopoopo i ai faiga o le totoina o le auʻiliʻiliga o le eleele ma feutagaiga ma tagata faigaluega faʻalautele i le lotoifale e faʻamautinoa ai fautuaga saʻo o faʻapalaga ma le puleaina o manu feʻai e fetaui ma tulaga o lou fanua.