Totoina o La'au Papaya
O le episi (Carica papaya) o se fuala'au 'aina lauiloa i le teropika i Initonesia ona o lona suamalie, faigofie ona 'ai, ma le tele o mea'ai paleni, e aofia ai le vaitamini A, vaitamini C, fiber, ma le enzyme papain, lea e aoga mo le fa'agae'etia o le tino. E le gata i le lauiloa mo le 'ai i totonu o aiga, ae o le episi e iai fo'i ni avanoa lelei mo pisinisi fa'ato'aga ona o lenei la'au e vave ona fua mai, e le mana'omia se tausiga tele, ma e mafai ona seleseleina soo. Ina ia maua le tele o taunuuga lelei o le totoina o le episi, e mana'omia e faifa'ato'aga ona ua'i atu i mea taua e tatau ona totoina, nofoaga e totō ai, fa'apalaina, fa'asūsūina, ma le puleaina o manu fa'alafua ma fa'ama'i. O le fa'amatalaga atoa lea o le totoina o le episi.
1. Tulaga o le Totoina o le Papaya
E sili ona lelei le ola o le epesa i vaega o le teropika ma le teropika ma e tumu i le la. E fiafia lenei la'au i le vevela i le va o le 22–30°C ma timuga i le tausaga e tusa ma le 1.000–2.000 mm. E ui e mana'omia e le epesa le tele o le vai, ae e matua mata'utia lava le lofia o le epesa auā e mafai ona mafua ai le pala o a'a ma fa'ama'i. O le mea lea, o le eleele lelei e tatau ona lelei le fa'amamago.
E mafai ona ola le episi i ituaiga eleele eseese, ae e sili ona ola lelei i le oneone po'o le oneone lamolemole e tele ai mea ola. O le pH lelei o le eleele e va i le 5,5 ma le 7,0. Afai e tele naua le 'a'asa o le eleele, e mafai ona fa'aaoga le liming e fa'aleleia ai le pH. E ma'ale'ale fo'i episi i matagi malolosi ona o latou 'au e fai si vaivai, o lea e sili ai ona saunia le puipuiga fa'alenatura pe faia ni mea e puipui ai mai le matagi.
2. Filifiliga o Ituaiga ma Fatu
E taua tele le filifilia o ituaiga eseese mo le manuia o le totoina. I Initonesia, o ituaiga esi e masani ona totoina e aofia ai le esi Kalefonia (fua e feololo le lapopoa, suamalie, ma fua tele), le esi Bangkok (fua e tetele), le esi Hawaii, ma le tele o ituaiga i le lotoifale ua fetuutuunai i le siosiomaga i le lotoifale. Mo faamoemoega faapisinisi, e fautuaina ituaiga e tutusa, tete'e atu i faamai, ma talafeagai mo maketi.
E tatau ona sau fatu mai fua ua matua ma mai laau matua maloloina ma fua tele. Peitaʻi, ina ia maua ni fua e sili atu ona tutusa, e masani ona faʻaaogaina e faifaʻatoʻaga fatu ua faʻamaonia mai ni gaosi oloa taʻuleleia. O lenei mea e faʻaitiitia ai le lamatiaga o le le ola o fatu, o laau e faigofie ona maua i faʻamaʻi, poʻo fua e le ausia ai mea e faʻamoemoeina.
3. Fale Fa'ato'aga La'au
A'o le'i totoina i le eleele, e masani ona lūlūina muamua fatu esi. E fa'amamāina fatu mai le mucus ona fa'amago lea i le ea. A mae'a, e mafai ona fa'asusu i le vai mafanafana e fa'aosofia ai le tuputupu a'e. O se mea lelei e totoina ai o se paluga o le eleele matala, otaota, ma le oneone i ni fua tutusa e fa'amautinoa ai o se eleele e tumu i mea'ai ma e tele ai mea'ai.
E mafai ona lūlūina i totonu o ni tama'i taga laiti po'o ni fata e toto ai la'au. E totōina fatu i le loloto e 1–2 cm, ona fa'asūsūina lea i le vai e lava ina ia susu ai le eleele. E masani ona totogo la'au i le 1–3 vaiaso, e fuafua i tulaga. Ua sauni la'au e totō i le fanua pe a mavae le 1–1,5 masina, pe a iai ni laulaau moni e 4–6 ma ni a'a malolosi.
4. Fa'ato'aga ma le Totoina o Fanua
E fa'amamā le fanua mai vao ma otaota o la'au, ona eli lea pe suatia e fa'amalūlū ai. Eli ni lua e tusa ma le 50 x 50 x 50 cm le lapopo'a. O le va masani e toto ai e 2,5 x 2,5 mita pe 3 x 3 mita, e fuafua i le ituaiga ma le lafulemu o le eleele. O le lava o le va e mafai ai ona tupu le laulaau ma fa'afaigofie ai le tausiga.
E tatau ona fa'apalapala pu toto i le palapala po'o le otaota ua matua, i le fua faatatau o le 10–20 kg i le pu. Afai e mana'omia, fa'aopoopo le fa'apalapala phosphate e fa'aosofia ai le tuputupu a'e o a'a. A uma ona fa'afefiloi le fa'apalapala ma le eleele ma tu'u ai mo ni nai aso, ona toto lea ma le fa'aeteete o la'au esi ina ia 'aua ne'i fa'aleagaina a'a. E sili ona lelei le totoina i le amataga o le vaitau timuga ina ia 'aua ne'i mago la'au.
5. Tausiga o le Laau
a. Su'isu'i ma le Velaina o Vao
E faia le toe totoina pe afai e mate pe tupu fa'afuase'i ni la'au laiti. E tatau ona toe totoina i se taimi vave e mafai ai ina ia mautinoa le tuputupu a'e tutusa o la'au. E tatau ona faia le veleina i taimi uma, aua e mafai e vao ona tauva mo le vai ma mea'ai. E mafai ona faia le veleina i le lima pe fa'aaoga le mulch e taofia ai le tuputupu a'e o vao.
e. Fa'asūsūina
E manaʻomia e le esi le vai e lava, aemaise lava i le amataga o le tuputupu aʻe ma le taimi e fua mai ai fua. I le vaitau mātūtū, e taua tele le faʻasūsūina soo. Ae ui i lea, ʻaloʻese mai le lofia o le vai. O faiga faʻasūsū e mafai ona avea ma se filifiliga lelei mo togālaau faʻapisinisi.
c. Fa'apalaga
E faia malie le fa'apalapala e tusa ai ma le matua o le la'au. I le amataga o le tuputupu a'e, e fesoasoani le fa'apalapala naitorosene i le fausiaina o lau ma le 'au. A'o ulufale atu le la'au i le vaega e tuputupu a'e ai (fugala'au ma fua), e fa'ateleina le mana'omia o le potassium ma le phosphorus e lagolago ai le fausiaina o fugala'au ma fua ma le tofo. I le fa'aopoopoga i fa'apalapala e le o ni mea ola, o le fa'aogaina soo o fa'apalapala fa'aola e fesoasoani e fa'aleleia atili ai le fausaga o le eleele ma fa'ateleina ai le gaioiga a siama.
d. Teuteuina ma le Fa'amamāina
E masani lava e lē manaʻomia e le esi ona teuteuina tele, ae e tatau ona aveese laulaau tuai, ua faaleagaina, pe ua mamaʻi ina ia faatumauina ai le tafe o le ea ma faaitiitia ai le pogai o faamaʻi. E taua tele le tumama o le togalaau, e aofia ai le aveeseina o fua ua pala ma le tausia o le mamā o le fanua.
6. Puleaina o Fa'ama'i ma Manu Fe'ai
O nisi o fa'ama'i e masani ona osofa'ia ai esi e aofia ai aphids, lago fua, mites ma anufe. E mafai e aphids ona avea ma avefe'au o fa'ama'i pipisi, o lea e mana'omia ai ona vave pulea. E osofa'ia e lago fua fua ia fua ua amata ona pala ma mafua ai ona pala. E mafai ona faia le pulea e ala i le fa'apipi'iina o mailei, afifiina o fua, ma le tausia o le fa'amamāina o le togālaau.
O faʻamaʻi masani o le esi e aofia ai le pala o aʻa, anthracnose, ila lau, ma faʻamaʻi viral e pei o le papaya ringspot virus (PRSV). O le puipuiga sili e aofia ai le faʻaaogaina o laʻau maloloina, alavai lelei, va o laʻau, ma le puleaina o mea e feaveaʻi ai e pei o aphids. E tatau ona faʻaaogaina ma le faʻaeteete ma le talafeagai vailaʻau faʻasaina, aʻo faʻamuamua mataupu faavae o le Integrated Pest Management (IPM) mo le faʻaleleia atili o le siosiomaga.
7. Fuga, Fua, ma Seleselega
E amata ona fuga mai le episi pe tusa ma le 3–5 masina talu ona totō, ma e mafai ona seleseleina le fua i le 7–10 masina, e fuafua i le ituaiga ma tulaga o le siosiomaga. O faailoga ua sauni le fua e selesele o le suiga lea o le lanu o le pa'u mai le lanumeamata pogisa i le lanumeamata samasama, ma se lagona vaivai pe a oomi. E tatau ona faia ma le faaeteete le seleseleina ina ia 'alofia ai le manu'a. E masani ona seleseleina le episi i ni vaega ona e eseese le saoasaoa o le matua o le fua.
O fua e seleseleina mo maketi mamao e masani ona tauina pe a matua faaletino (pe a amata ona samasama teisi le paʻu) e puipuia ai mai le soona pala i le taimi o felauaiga. Ae mo le taumafa i le lotoifale, e mafai ona seleseleina mulimuli ane ina ia sili atu le suamalie. A uma ona seleseleina, e faʻavasega fua e tusa ai ma le tele ma le lelei, ona afifiina lea ma le saogalemu e puipuia ai mai le faaleagaina.
8. Fa'amoemoega Fa'apisinisi ma Fautuaga mo le Manuia
O le totoina o le esi e ofoina atu ai ni avanoa tau tamaoaiga matagofie ona o le mautu o le manaoga o le maketi. Ina ia mautinoa le maua o tupe mama, e tatau i faifaatoʻaga ona filifili ma le faaeteete ituaiga eseese e fetaui ma manaoga o le maketi, faatumauina le faifai pea o le gaosiga, ma faaleleia le lelei o fualaʻau e ala i le faapaleniina o le faapalaga ma le puleaina o faamai. O le faaaogaina o le mulch, faapalaga faanatura, ma se faiga faasūsū lelei e mafai ona fesoasoani e faaitiitia ai tau o le gaosiga.
I le faaopoopo atu i le faatauina atu o fualaau aina fou, e mafai ona atiina ae avanoa faaopoopo tau e ala i oloa ua uma ona gaosia e pei o le sua, meaʻai faasao, esi mago, po o le faaaogaina o le latex esi e fai ma puna o le enzyme papain. Faatasi ai ma le pulega lelei o le totoina, e mafai e laau esi ona fua mai mo le tele o tausaga ma maua ai se tupe maua tumau.
Fa'ato'a
E faigofie lava le totoina o le esi, ae e manaʻomia pea le uaʻi totoʻa i faʻamatalaga auiliili, aemaise lava i le filifilia o fatu, saunia lelei o le fanua, ma le puipuia o laʻau mai manu faʻalafua ma faʻamaʻi. Afai e tausia lelei, e mafai e le esi ona maua mai ni seleselega lelei ma lelei tele ma e maualuga foʻi lona tau tamaoaiga. Mo faifaʻatoʻaga fou ma pisinisi faʻatoʻaga, o le esi o se oloa e mafai ona atiina ae ona o lona vave fua mai, lautele le maketi, ma le tele o tupe maua.