Totoina o le Mago

Totoina o le Mago

O le mango (Mangifera indica) o se tasi o fuala'au 'aina e sili ona lauiloa i le teropika i Initonesia. E suamalie lona tofo, e ese lona manogi, ma e maualuga lona tau tamaoaiga ona o le mautu o le mana'oga o le maketi, mo le taumafa fou ma oloa ua uma ona gaosia (sua, mea'ai fa'asao, rujak, dodol, ma le puree). O le totoina o le mango e mafai ona avea ma se avanoa fa'apisinisi e maua ai tupe mama pe afai e faia ma le fuafuaina lelei, mai le filifilia o ituaiga ma le saunia o le fanua, totoina, tausiga, i le seleseleina ma le seleselega pe a uma ona seleseleina. O lenei tusiga o lo'o talanoaina auiliili ai la'asaga o le totoina o le mango ina ia maua ai le gaosiga sili ona lelei ma le lelei o fuala'au.

1. Tuutuuga mo le Totoina o La'au Mango

O le manuia o le totoina o mago e matua aʻafia lava i le tau talafeagai ma tulaga o le eleele. I se tulaga lautele, e ola lelei mago i tau vevela ma le teropika ma se vaitau mago tulaga ese. O le vaitau mago e fesoasoani e faʻaosofia ai le fuga, ae o le laau e manaʻomia le vai talafeagai i le taimi o le tuputupu aʻe o fua.

O nisi o tulaga lelei mo le tuputupu aʻe e aofia ai:
– Vevela: e mai le 24–32°C, e onosaʻi lava i nisi o fesuiaʻiga.
– Timuga: e lelei pe a ma le 1.000–2.000 mm/tausaga, ae e sili atu pe afai e iai se vaitaimi mago e 3–4 masina e fa'aosofia ai le fuga.
– Maualuga: e masani lava 0–500 mita i luga a'e o le sami, e ui o nisi ituaiga e mafai ona fetuutuunai i le 800 mita i luga a'e o le sami.
– Eleele: malū, lafulemu, lelei le fa'amamago, pH e tusa ma le 5,5–7,5.
– Malamalama: e taua tele le susulu o le la mo le fausiaina o fugālaau ma le lelei o fua.

O le eleele e lolo soo i ai e le talafeagai ona totoina auā e faʻateleina ai le lamatiaga o le pala o aʻa ma faʻamaʻi pipisi. Afai e faigofie ona lolo le fanua, e tatau ona fausia ni alavai e faʻamamago ai otaota ma ni moega maualuluga poʻo ni tumutumu.

2. Filifiliga o Ituaiga ma Fatu

O le laasaga muamua taua o le filifilia lea o se ituaiga e fetaui ma manaoga o le maketi ma tulaga o le lotoifale. I Initonesia, o ituaiga eseese e totoina lautele e aofia ai le Arumanis/Harum Manis, Manalagi, Golek, Gedong Gincu, ma le tele o mago sili ona lelei mai itulagi taitasi.

I le totoina malosi, e sili ona lelei le fa'aaogaina o fatu mai le totoina o la'au, e pei o le fa'apipi'iina, fa'aputuina, po'o le fa'aputuina. E vave ona fua mai fatu la'au (e masani lava i totonu o le 3–5 tausaga) ma e tutusa o latou uiga ma le matua sili. E ese lenei mea mai fatu, e umi se taimi e fua mai ai ma e le tutusa le lelei.

FAITAU  Fua mo le faia o vailaʻau faʻasaina mai le kaliki

Uiga o fatu mago lelei:
– E tutusa lelei le maualuga o laau toto ma e malolosi foʻi ʻau.
– Lau lanumeamata fou, e le pi'o pe leaga fo'i le iila.
– Sa'oloto mai manu fa'alafua ma fa'ama'i.
– O a'a maloloina ma e le fe'avea'i i totonu o le polybag.
– O le feso'ota'iga (i luga o la'au ua fa'apipi'i) ua fa'apipi'i lelei.

3. Sauniuniga o le Fanua ma le Mamao o le Totoina

O le sauniuniga o le fanua e fa'amoemoe e fa'atupuina ni tulaga lelei mo le tuputupu a'e mai le amataga. E fa'amamā le fanua mai vao, la'au tetele, ma toega o fa'ato'aga sa totoe. Afai e mana'omia, suatia le eleele ma faia ni alavai e tafe atu ai le vai.

E fa'alagolago le mamao e totō ai i le ituaiga ma le faiga o le totoina. E masani lava, e amata mai i:
– 8 m × 8 m (togālaau masani),
– 10 m × 10 m mo ituaiga e tetele o latou pale,
– pe e mafai ona sili atu ona la'ititi faiga fa'apitoa pe a fa'atinoina le pulega fa'atulafonoina o le teuteuina.

E faia pu e toto ai pe tusa ma le 60 x 60 x 60 cm le lautele, pe tele atu foi i eleele e le tele ni ona lafulemu. O le eleele pito i luga ua eliina e palu faatasi ma otaota ua matua/palapala (e pei o le 15–25 kg i le pu e tasi), ma e mafai ona faaopoopo ni mea e sui ai le eleele pe a manaomia. E tatau ona saunia pu i le 2–4 vaiaso a o lei totoina ina ia mafai ai e le eleele ona sosolo lelei le ea ma ia mafai ai ona liu suavai ia kasa oona.

4. Metotia o le Totoina

O le taimi sili ona lelei e totō ai o le amataga lea o le vaitau timuga ina ia lava le vai e mafai ai e laau ona fetuutuuna'i. O la'asaga o le totōina e aofia ai:
1. Aveese ma le fa'aeteete le polybag ina ia 'aua ne'i fa'aleagaina a'a.
2. Toto sa'o le laau i le ogatotonu o le lua, ia tutusa le ua o le a'a ma le eleele.
3. Toe fa'atumu i le eleele fefiloi se'ia lava le mafiafia.
4. Fai se tisiketi (fa'a'ofuofu) e si'omia ai le 'au e taofi ai le vai.
5. Fa'apipi'i pou (lagolago) pe afai e matagi le nofoaga.
6. Fa'asūsū lelei ma fa'aaoga le mulch (vaomago/lau mago) e fa'atumauina ai le susū.

5. Tausiga o le La'au Mango

a. Fa'asūsūina
I le amataga (0–1 tausaga), e taua tele le fa'asūsūina soo, aemaise lava i taimi e seāseā ai timuga. Mo la'au matutua, e fa'asūsūina pe a mana'omia, aemaise lava i le taimi e fua mai ai fua ma le tuputupu a'e. Peita'i, a'o latalata i le fuga, e masani ona mana'omia nofoaga e fai si mago e fa'aosofia ai le amataga o fuga.

FAITAU  Siosiomaga o La'au Fua

b. Aveeseina o vao ma le Puleaina o vao
E tauva vao mo mea'ai ma le vai. E fa'amamago vao i tafatafa o le fanua e toto ai i taimi uma. O le fa'aaogaina o le mulch organic e mafai ona taofia ai le tuputupu a'e o vao a'o fa'ateleina ai mea fa'aola o le eleele.

c. Fa'apalaga
O le fa'apalaina e fa'amoemoe e lagolago ai le tuputupu a'e o la'au, fuga, ma le lelei o fua. I le fa'avae, e mana'omia e mago le N (naitorosene) mo lau ma le tuputupu a'e, P (phosphorus) mo a'a ma le fuga, ma le K (potassium) mo le fausiaina o fua ma le tofo.

E mafai ona vaevaeina mamanu o le fa'apalapala i ni:
– La'au laiti: taula'i i le tuputupu a'e, fa'asolosolo malie ma fa'ateleina le tele o tui.
– La'au fua tele: fa'amamafa i le paleni o elemene, aemaise lava a'o le'i fuga ma pe a uma ona selesele.

E tatau ona fa'aoga le fa'apalaga i se gaioiga fa'ata'amilomilo i lalo o le ulu (ae le o le fa'atutu sa'o i le pito i lalo o le ogalaau) aua e tele a'a olaola o lo'o i ai i lenei vaega. E fautuaina pea le fa'apalaga fa'anatura e pei o le compost po'o le otaota o manu e fa'aleleia atili ai le fausaga o le eleele.

d. Teuteuina
E taua tele le teuteuina mo le fa'afoliga o le pale o le la'au, fa'aleleia atili ai le tafe o le ea, ma fa'afaigofie ai le seleseleina. E lua auala e faia ai le teuteuina:
– Teuteu foliga o laau laiti: fausia lala autu i itu e 3–4 ina ia paleni le palealii.
– Teuteu tausiga o laau ua matutua: aveese o lala ua mate, mama’i, ua sousou, pe ua tutupu i totonu.

A lelei ona teuteuina, e ulufale tutusa le susulu o le la ina ia sili atu ona lelei le fuga ma le lelei o fua.

6. Puleaina o Fa'ama'i ma Manu Fe'ai

O le totoina o mago e fesoʻotaʻi vavalalata ma manu faalafua. O faiga e pulea ai e tatau ona faʻavae i luga o mataupu faavae o le Pulega Faʻatasi o Manu Faalafua (IPM): tausia o se togālaau mamā, mataʻituina soo, faʻaaogaina o fili faanatura, ma le faʻaaogaina ma le faautauta o vailaʻau faʻasaina pe a manaʻomia.

O manu faalafua masani e osofaʻia e aofia ai:
– Lago fua: e mafua ai ona pala ma pa'u'ū fua.
– Mea e fa'a'ai ai le 'au/lālā: e fa'avaivaia ai le la'au.
– Thrips ma aphids: fa'aleagaina laulaau ma fugālaau fou.

Fa'ama'i e masani ona a'afia ai:
– Anthracnose (ni ila uliuli i laulaau, fugalaau ma fua);
– Le pala o le pauta,
– Pala o fuala'au 'aina aemaise lava i nofoaga susū.

FAITAU  Fautuaga mo le tausiga o laau adenium

O auala e puipuia ai e aofia ai le teuteuina e faʻaitiitia ai le susu o le laulaau, faʻamamāina o togālaau (tanuina fua ua pala), ma le faʻaaogaina o mailei lago fua. A faʻaaogaina vailaʻau faʻasaina, ia mataala i le tele o vailaʻau, vaeluaga, ma taimi e selesele ai ina ia mautinoa le saogalemu o tagata faʻatau.

7. Fuga, Fua, ma le Fa'amamago

I la'au e fua tele mai, o le taimi e fuga ai e taua tele i le fua. Afai e mafiafia tele fugālaau, e ono pa'ū fa'afuase'i nisi. Peita'i, i nisi tulaga, e mana'omia le fa'aitiitia o fua ina ia maua ai ni fua tetele ma fa'aitiitia ai le gau o lālā. O le fa'aitiitia o fua e aofia ai le filifilia o fua maloloina ma aveese so'o se mea e leaga, mafiafia tele, pe le tutusa le lapopo'a.

8. Seleselega ma le Pe a Uma le Seleselega

E seleseleina mago pe a oʻo i le tulaga ua matua e talafeagai mo le maketiina. Mo maketi lata ane, e mafai ona seleseleina fua ua matua mo le tofo sili ona lelei. Mo felauaiga i mamao, e seleseleina i le tulaga ua matua faaletino (ua lava le matua ae leʻi matua tele) e puipuia ai le vave faaleagaina.

Uiga lautele o fuala'au 'aina ua sauni mo le seleselega:
– Tele maualuga e tusa ai ma le ituaiga,
– E foliga pupula le paʻu,
– E amata ona suia lanu (e fuafua i le ituaiga),
– Ua amata ona sogisogi i le manogi i nisi ituaiga.

E fa'aaogā sele tipi po'o se sele e tipi ai fua le fua, e sili ai le tu'u pea o sina vaega o le 'au e fa'aitiitia ai le gau o le sua, lea e ono fa'aleagaina ai le pa'u o le fua. E tatau ona aveese fua ua pa'u'ū auā e ono vave ona ma'ila ma pala.

O vaega o le seleselega pe a uma ona faia e aofia ai:
- Fa'avasega e tusa ai ma le tele ma le lelei,
– Fa'amamāina o le sua ma le palapala,
– Afifi e puipuia ai fua mai le pa'ū,
– Teuina i se nofoaga malūlū ma lelei le ea.

Fa'ato'a

O le totoina o mago e manaʻomia ai le filiga ma le fuafuaina lelei o le faʻatoʻaga. E amata lenei mea i le filifilia o ituaiga ma fatu sili ona lelei, ma faʻaauau i le sauniuniga o le fanua ma metotia talafeagai mo le totoina. E oʻo lava i le tausiga, e aofia ai le faʻapalaina, teuteuina, ma le puleaina o faʻamaʻi ma manu faʻalafua e faʻavae i le IPM. Faatasi ai ma faiga talafeagai o le totoina, e mafai e laʻau mago ona fua tele mo se taimi umi ma fua mai ai ni fua lelei ma taua i le tamaoaiga. E le gata o mago o se fua lauiloa ae o se oloa foʻi e folafolaina mo faifaʻatoʻaga ma pisinisi faʻatoʻaga i le salafa o Initonesia.

Taofi faamatalaga