Auala e Iloa ai le Tausaga o le Vateatea
O le fesili e uiga i le matua o le atulaulau o se tasi lea o mataupu sili ona taua i le cosmology, o le lala o le astronomy e suʻesuʻeina ai le amataga ma le evolusione o le atulaulau. O le iloaina o le matua o le atulaulau e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i le mamao ua tatou oo i ai ma maua ai se talaaga mo le malamalama i isi mea o le vateatea. O lenei tusiga o le a faʻamatalaina ai nisi o metotia autu e faʻaaogaina e le au astrophysicist e fuafua ai le matua o le atulaulau , e aofia ai le suʻesuʻeina o le radiation o le vateatea, suʻesuʻega o aniva ma fetu aupito leva, ma faʻataʻitaʻiga faʻateorē.
Fa'asalalauga o le Microwave i le Vateatea
O se tasi o metotia sili ona tāua mo le fuafuaina o le matua o le atulaulau o le matauina lea o le Cosmic Microwave Background Radiation (CMB). O le CMB o se "mea tuai" o le radiation na totoe mai le taimi na i ai le atulaulau pe tusa ma le 380,000 tausaga talu ona mavae le Big Bang . I le taimi lea, ua lava le mālūlū o le atulaulau mo protons ma electrons e tuʻufaʻatasia ai i ni atomu hydrogen, ma mafai ai e photons—ni vaega o le malamalama—ona malaga saoloto.
O le mauaina o le CMB e Arno Penzias ma Robert Wilson i le 1965 o se laasaga tāua tele lea i le suʻesuʻega o le vateatea i aso nei. O le matauina o lenei faʻasalalauga ma meafaigaluega faʻapitoa e pei o le WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) ma satelite Planck ua maua ai ni faʻamatalaga auiliili e uiga i suiga laiti o le vevela i le CMB. O nei suiga e atagia ai le mafiafia o meafaitino i le atulaulau muamua ma ua taʻitaʻia ai saienitisi i ni faʻataʻitaʻiga sili atu ona saʻo o le tufatufaina atu o meafaitino ma le malosi i le atulaulau.
E ala i matauga o le CMB, e mafai ona tatou maua se ata o le atulaulau talavou lava. Faʻaaogaina le faʻataʻitaʻiga o le Big Bang ma mea masani e pei o le saoasaoa o le malamalama ma le Hubble constant, e mafai ona tatou faʻatusatusa i tua e faʻatatau ai le matua o le atulaulau. I le taimi o lenei tusitusiga, o matauga a le CMB ua faʻaalia ai o le atulaulau e tusa ma le 13.8 piliona tausaga le matua.
Fetu ma Fa'aputuga o le Globular
O le su'esu'eina o fetu aupito leva i lo tatou aniva o se isi lea metotia e fuafua ai le matua o le atulaulau. O faaputuga globular o ni faaputuga fetu anamua e mafiafia ma fusifusia e le kalave. O le su'esu'eina o fetu i faaputuga globular, e mafai ai ona tatou maua se malamalamaaga i vaitau muamua o le atulaulau.
E alualu i luma fetu i se taamilosaga o le olaga ua malamalama lelei i ai, e amata mai i se ao o le kesi ma le efuefu, atiina ae se pupula o fetu, susunuina le haitorosene, ma iu ai ina oti. I le faaaogaina o faataitaiga o le alualu i luma o fetu, e mafai ai e le au suʻesuʻe fetu ona fuafua le matutua o fetu aupito leva i faaputuga lapotopoto. O le tele o nei faaputuga e i le va o le 11 ma le 14 piliona tausaga le matutua, e lagolagoina ai le fuafuaga a le CMB i le matua o le atulaulau.
Fuaina o le Hubble Constant
O le Hubble constant (H0) e fuaina ai le saoasaoa o le fa'alauteleina o le atulaulau. E ausia lenei mea e ala i le matauina o mea mamao, e pei o le ituaiga Ia supernovae ma Cepheid variables. O le ituaiga Ia supernovae e iai le malamalama masani e mafai ona fa'aaogaina e fuaina ai mamao o le vateatea, ae o fetu fesuia'i Cepheid e iai se sootaga lelei i le va o lo latou vaitaimi o le malamalama ma lo latou malamalama.
A tatou fuaina le mamao i nei mea faitino ma tuʻufaʻatasia ma le matauina o latou suiga mumu—lea e tutupu ona o le faʻalauteleina o le atulaulau—e mafai e saienitisi ona fuafua le Hubble constant. I le faʻaaogaina o lenei constant, e mafai ona tatou toe faʻalauteleina i tua i le taimi zero (le Big Bang) e maua ai le matua o le atulaulau. E ui o nisi taimi e tuʻuina mai ai e metotia eseese ni tau eseese mo le H0, o lenei fua e taua tele i le fuafuaina o le matua o le vateatea.
Faʻataʻitaʻiga Faʻateorē ma Faʻataʻitaʻiga o le Vateatea
E taua tele fo'i le sao o auala fa'ata'ita'i i le fuafuaina o le matua o le atulaulau. O le fa'ata'ita'iga masani o le vateatea, e ta'ua o le Lambda-CDM (Lambda Cold Dark Matter), o lo'o fa'amatalaina ai se atulaulau e aofia ai le tusa ma le 68% o le malosi pogisa, 27% o le mea pogisa, ma le 5% o le mea masani. I lenei fa'ata'ita'iga, o lo'o fa'atatau le Lambda i le tumau o le vateatea e feso'ota'i ma le malosi pogisa, lea e mafua ai le fa'avavevaveina o le fa'alauteleina.
O faʻataʻitaʻiga o le vateatea e faʻaaogaina ai supercomputers e faʻataʻitaʻi ai le evolusione o le atulaulau mai tulaga muamua o le Big Bang i fausaga tetele e pei o aniva ma faaputuga aniva o loʻo tatou matauina i aso nei. I le faʻataʻitaʻiina o lenei evolusione o le atulaulau ma le faʻafetauiina o valoʻaga ma mataʻituina o fetu, e mafai ona tatou maua ni tapulaʻa saʻo i le matua o le atulaulau . O loʻo lagolagoina nei e le Lambda-CDM le faʻaiʻuga o le atulaulau e tusa ma le 13.8 piliona tausaga le matua.
Aneti ma le Fausaga Tele
O le matauina o le telē ma le matua o aniva e maua ai foʻi ni faʻailoga taua e uiga i le matua o le atulaulau . Mo se faʻataʻitaʻiga, e mafai e le au suʻesuʻe fetu ona fuaina le redshift o aniva mamao, lea e mafai ai ona latou iloa le vave o lo latou agai ese mai ia i tatou. I le faʻaaogaina o lenei metotia, e mafai ona tatou matauina aniva na fausia ina ua maeʻa le Big Bang—pe tusa o le 400 i le 700 miliona tausaga mulimuli ane.
O mamanu o le tufatufaina atu o aniva tetele e taitai atu ai foi i ni matauga e uiga i le loloto o le atulaulau. O nei matauga e faia e ala i galuega faatino e pei o le Sloan Digital Sky Survey (SDSS), lea e faafanua ai tulaga e tolu-vaega o le miliona o aniva, ma mafai ai ona tatou malamalama i le alualu i luma o fausaga tetele i le aluga o taimi. Ona faaaogaina lea o nei faamatalaga faatasi ai ma faataitaiga faateorētika e fuafua ai le matua o le atulaulau e ogatasi ma isi metotia.
I'uga
A tuufaatasia, o metotia faasaienisi eseese—o matauga tuusaʻo ma faʻataʻitaʻiga faʻateorē—e fausia ai se ata atoatoa o le matua o le atulaulau. O le fuafuaina o le matua o le atulaulau e le na o le faitauina o tausaga, ae o le malamalama foi i le auala na alualu ai le atulaulau mai lona tulaga vevela tele ma mafiafia i le amataga i le fausaga lavelave ma tele o loʻo tatou vaʻaia i aso nei. O le tuufaatasiga o matauga o le CMB, fetu aupito leva, fuaina o le Hubble constant, ma faʻataʻitaʻiga faʻateorē e maua ai se maliega faasaienisi malosi e tusa ma le 13.8 piliona tausaga le matua o lo tatou atulaulau.
O le fuafuaina o le matua o le atulaulau o se molimau i le mana tuufaatasi o matauga faʻapitoa ma le faʻaeteete ma galuega loloto faʻateorē i le vateatea faʻaonaponei. Faatasi ai ma meafaigaluega ma metotia fou o loʻo faʻaauau pea ona suia, o le lumanaʻi e folafola mai ai ni malamalamaga sili atu ona saʻo ma loloto i lo tatou talafaasolopito o le vateatea.