O le ā le Matā'upu Pogisa?
I le vateatea ma le vateatea, e tele mea e tutupu e faʻaosofia ai le popole ma le fiafia i saienitisi; o se tasi o ia mea o le manatu o le "dark matter." Atonu e foliga mai o le faaupuga o se mea mai se ata tifaga faasaienisi poʻo se tala faʻataulāitu, ae o le dark matter o se mea moni faaletino e matua aʻafia ai lo tatou atulaulau. O lenei tusiga e faʻamoemoe e suʻesuʻe poʻo le a le dark matter, pe na faʻapefea ona tatou mauaina, ma pe aisea e taua tele ai lenei manatu i lo tatou malamalama i le vateatea.
O le ā le Matā'upu Pogisa?
O le mea pogisa o se ituaiga mea e le fa'asalalauina pe fegalegaleai ma le averesi eletise e pei o le malamalama. O le mea lea, e le mafai ona va'aia i ni va'ai mamao masani. O lenei mea ua ta'ua o le "pogisa" e le ona ua ufitia i le pogisa, ae ona e le mafai ona iloa sa'o i ni meafaigaluega opitika masani. Peita'i, e ui lava i lona le va'aia, o le i ai o le mea pogisa e mafai ona iloa e ala i ona aafiaga o le kalave i mea masani e pei o fetu ma aniva.
Talafaasolopito o le Mauaina o Mea Pogisa
O le manatu o le pogisa na muai fautuaina i le amataga o le seneturi lona 20. I le vaitau o le 1930, na matauina ai e le tagata suʻesuʻe fetu o Fritz Zwicky o aniva i totonu o faaputuga (vaega o aniva) sa vave tele ona gaoioi ma e le mafai ai ona vaaia lo latou mamafa. Afai o le mamafa na o le pau lea o le mea e mafai ona tatou vaaia, e tatau ona vaeluaina faaputuga. Na taʻua e Zwicky lenei mea ua misi o le 'dunkle materie,' poʻo le pogisa, i le gagana Siamani.
O lenei sailiga na mulimuli ane faamaonia e Vera Rubin ma Kent Ford i le vaitau o le 1970, ina ua la maua o le saoasaoa o le taamilosaga o fetu i pito i fafo o aniva e le faaitiitia i le faateleina o le mamao mai le ogatotonu o le aniva. E tusa ai ma le tulafono a Newton o le kalave, e tatau ona faaitiitia le saoasaoa o le taamilosaga i le faateleina o le mamao, sei vagana ua i ai se mea lilo o loʻo faʻatinoina se malosiaga faaopoopo o le kalave. O le mea lea ua taʻua o le Rotational Velocity Limit poʻo le 'flat' Rotation Curve, e maua ai faʻamaoniga malolosi mo le i ai o le dark matter.
Fa'amaoniga o le I ai o Mea Pogisa
1. Saosaoa o le Liliu o le Aniva
E pei ona taʻua, o mea e le masani ai i le saoasaoa o le taamilosaga o aniva o loʻo tuʻuina mai ai nisi o faʻamaoniga sili ona malosi mo le i ai o le dark matter. A aunoa ma le dark matter, e le mafai e le tufatufaina atu o le mamafa foliga ona faʻamatalaina le saoasaoa o le taamilosaga ua matauina.
2. Tioata Kalave
O le mea e tupu i le tioata o le kalave o le punou lea o le malamalama mai mea mamao e mafua mai i ni vaega tetele, e pei o aniva po o faaputuga aniva, o loʻo i le ala o le malamalama. O matauga o le tioata o le kalave e faʻaalia ai o le vaega tele e mafua ai lenei aafiaga e sili atu le tele nai lo le mea e aliali mai.
3. Maikoloveve o le Talaaga o le Vateatea (CMB)
O le CMB o le fa'asalalauga o totoe mai O le Big Bang lea e sosolo atu i le atulaulau atoaO suiga i le CMB e maua ai faʻamatalaga taua e uiga i le tufatufaina o mea ma le malosi i totonu o le vaiaso o le vaiaso O faʻamaumauga muamua mai satelite e pei o le WMAP ma le Planck na faʻaalia ai o se vaega tele o meafaitino e le fegalegaleai ma le faʻasalalauga eletise, o lona uiga o loʻo iai pea meafaitino pogisa.
A'oa'oga e uiga i le Matā'upu Pogisa
O nei faʻamaoniga uma e faʻasino pea i se mea mamafa tele ae le vaaia o loʻo faʻatumuina ai le atulaulau . Peitaʻi, o le natura tonu o le dark matter o loʻo tumau pea o se mea lilo. E tele ni manatu e faʻamatalaina ai le uiga o le dark matter:
1. Vaega o Mea Pogisa
O se tasi o talitonuga autū o le pogisa o mea e aofia ai ni vaega e leʻi iloa. O sui tauva autū i lenei vaega o le Weakly Interacting Massive Particles (WIMPs) ma Axions. O WIMPs o ni vaega faʻateorē e naʻo le kalave ma le malosi vaivai o le nukelea e fegalegaleai ai, ae o axions o ni vaega mama tele ua fautuaina e foia ai nisi o faʻafitauli i le Standard Model o le fisiki o vaega.
2. Suiga o le Tulafono o le Kalave
O le isi isi auala e sili atu ona finauina, o le leai o se mea pogisa, ae o le mea e manaʻomia ai se suiga o le tulafono o le kalave e pei ona tatou malamalama i ai i le taimi nei. O aʻoaʻoga e pei o le Modified Newtonian Dynamics (MOND) ma le tensor-vector-scalar theory of gravity (TeVeS) e taumafai e toe teuteu le tulafono o le kalave e faʻamatalaina ai le saoasaoa o le faʻataʻamilosaga o aniva e aunoa ma le manaʻomia o mea pogisa.
3. MACHOs
O MACHO, po'o Massive Compact Halo Objects, o mea ia e matua mafiafia lava ae e le tele se malamalama e fa'asalalauina, e pei o pu uliuli, fetu neutron, ma paneta 'ua le manuia' e ta'ua o brown dwarfs. Peita'i, o matauga ua fa'aalia ai e le lava MACHO e fa'amatala ai le tele o mea pogisa e mana'omia e fo'ia ai fa'alavelave fa'ale-kalave.
Aiseā e Tāua ai le Matā'upu Pogisa?
E lē mafai ona fa'amamafaina le tāua o mea pogisa i le vateatea fa'aonaponei. E a'afia e mea pogisa le fausiaina ma le alualu i luma o fausaga tetele i le atulaulau , e pei o aniva ma faaputuga aniva. A aunoa ma mea pogisa, semanū e le fausia aniva, pe a itiiti mai e le ola e pei ona i ai i aso nei.
1. Fausaga o le Vateatea: O mea pogisa e galue o se 'fa'avae u'amea' i le fausiaina o le vateatea, e maua ai le toso malosi e mana'omia mo le fausiaina o fausaga tatou te matauina.
2. Malamalamaaga Loloto: O le iloaina o le mea pogisa e mafai ona tatala ai ni malamalamaaga fou i le fisiki o vaega laiti, atonu e oo atu ai i le atinaeina o tulafono fou o le fisiki.
3. Tuputupu Aʻe o le Atulaulau: O mea pogisa e maua ai se malamalamaaga i le auala na tupu aʻe ai le atulaulau mai lona tulaga muamua ina ua maeʻa le Big Bang e oo mai i lona tulaga o iai nei.
Luʻitau ma Faʻamoemoega i le Lumanaʻi
E tele luʻitau o loʻo feagai ma suʻesuʻega i mea pogisa. O lona lē fegalegaleai ma le malamalama e matuā faigata ai ona iloa. E tele faʻataʻitaʻiga ua faia e puʻeina ai vaega pogisa e faʻaaoga ai masini suʻesuʻe faʻapitoa, ae oʻo mai i le taimi nei e leʻi maua ni taunuuga mautinoa.
I le lumanai, o mea faigaluega fou e pei o le Large Hadron Collider (LHC) ma le Advanced LIGO gravitational wave observatory ua faʻamoemoeina o le a tuʻuina atu ai nisi faʻamatalaga e uiga i le natura ma le i ai o mea pogisa. O misiona i le lumanai na atiaʻe e ofisa eseese o le vateatea e ono maua ai foʻi faʻamatalaga fou e mafai ona faʻalatalata atili ai i tatou i le malamalama i lenei mealilo tele.
I'uga
O le mea pogisa o se vaega mataʻina o le ie o le atulaulau, e iai sona sao taua i le gaioiga ma le evolusione o aniva ma isi fausaga tetele. E ui e le mafai ona vaaia saʻo, ae o lona i ai e faʻaalia e ala i ona aafiaga o le kalave na matauina i le tele o mea mataʻina o le vateatea. Faatasi ai ma suʻesuʻega ma faʻataʻitaʻiga o loʻo faʻaauau pea, o lo matou faʻamoemoe ia malamalama atoatoa i se aso po o le a le mea pogisa ma le auala e aʻafia ai le atulaulau. Seia oʻo i lena taimi, o le mea pogisa o loʻo tumau pea o se tasi o mealilo sili ona mataʻina o loʻo faʻatali e foia e tagata soifua.
