Vaitau i luga o paneta i le Solar System
O vaitau o suiga ia i tulaga o le tau e tutupu i lea taimi ma lea taimi i le tausaga atoa. I le Lalolagi, e fa o tatou vaitau—tautotogo, taumafanafana, tautoulu, ma le taumalulu—lea e aafia tele i le faasipa o le au o le lalolagi e faatatau i le vaalele o lona taamilosaga e faataamilo i le La. Ae faapefea isi paneta i le solar system ? Pe latou te oo foi i vaitau? O le tali: ioe, o le tele o paneta e oo i "vaitau," ae o latou foliga, umi, ma tulaga ogaoga e matua eseese lava, e faalagolago i le faasipa o le au (obliquity), le foliga o le taamilosaga (eccentricity), le mamao mai le La, le tuufaatasiga o le ea, ma le saoasaoa o le taamilosaga ma le taamilosaga.
O le ā e Fuafuaina ai Vaitau?
E lua mafuaʻaga autū o fesuiaʻiga faʻavaitaimi i le paneta:
1. Le pi'o o le au o le taamilosaga: O le tele o le pi'o o le au o le paneta, o le tele foi lea o le eseesega i le tulimanu o le susulu o le la i itu ta'itasi o le lalolagi i le taimi o lona taamilosaga. O le mafua'aga autu lea o vaitau, e pei ona iai i le Lalolagi.
2. Orbital eccentricity: Afai e sili atu le elliptical o le orbit o se paneta, e matua suia lava lona mamao mai le La i le tausaga atoa. O lenei suiga i le mamao e aʻafia ai le tele o le malosiaga o le la e maua, ma faʻateleina ai pe oʻo lava i le pulea o aafiaga o vaitau—aemaise lava pe afai e laʻititi le axial tilt.
E le gata i lea, e taua tele le sao o le ea: e mafai e paneta e mafiafia o latou ea ona "fa'alelei" eseesega o le vevela, ae o paneta e leai ni ea po'o ni ea manifinifi o le a o'o i ai ni eseesega ma'ai o le vevela i le va o le ao ma le po fa'apea fo'i ma le va o vaitau.
Mekuri: Toeitiiti lava a leai se vaitau, ae o le vevela tele
E matuā laʻititi lava le faʻasolo o Mekuri i le itu tauagavale, o lea e toetoe lava a leai ni vaitau e pei ona tatou malamalama i ai i le Lalolagi. Peitaʻi, e fai si elliptical le taamilosaga a Mekuri ma e matuā latalata lava i le La. O le iʻuga, e matuā eseese lava le malosi o le ave o le la i lona taamilosaga atoa.
Peita'i, o le mea e sili ona iloga i luga o Mekuri o le eseesega tele o le vevela i le va o le ao ma le po ona e toetoe lava a leai se ea. E mafai ona matua vevela lava ao, ae e mafai ona matua malulu lava po. O lea la, o "vaitau" i luga o Mekuri e le o faatatau i suiga o le tau i le vaitau, ae o fesuiaiga o le malosiaga o le la ma eseesega mata'utia o le ao ma le po.
Venus: Vaitau e seasea ona iloa
E laʻititi le faʻasolo o Venus i le itu o le lalolagi, o lea e laʻititi ai vaitau ona o le faʻasolo o le lalolagi. E le gata i lea, o Venus e ufitia i se ea mafiafia tele e tele ai le kaponi taiokesaita faʻatasi ai ma ao o le sulfuric acid. O lenei ea mafiafia tele e mafua ai se aafiaga o le greenhouse tele ma tufatufa lelei ai le vevela, ma tausia ai le vevela o le fogaeleele o Venus ia tutusa i le taimi ma le vateatea.
O le iʻuga, e toetoe lava a leai ni suiga faʻavaitaimi e iloa atu i Venus. Afai e tutupu ni suiga faʻavaitaimi, e laʻititi tele o latou aʻafiaga nai lo le Lalolagi ma e ufiufia e tulaga mautu ma vevela o le ea.
Lalolagi: O se Faʻataʻitaʻiga o Vaitau "Masani"
O le au o le Lalolagi e fa'asaga i le tusa ma le 23,5 tikeri. O lenei fa'asaga e mafua ai ona maua fa'asolosolo e itu i matū ma saute le tele o le susulu o le la i le tausaga atoa. A fa'asaga le itu i matū agai i le La, e o'o i ai le taumafanafana, ae o'o i le taumalulu le itu i saute, ma le fa'afeagai.
E a'afia fo'i vaitau o le lalolagi e vasa, tafega o le vasa, matagi o le lalolagi, ma fesuia'iga fa'alotoifale e pei o le maualuga ma le latalata i le sami. Ona o le tele o le vai ma le ea, e faigata le faiga o le tau i le Lalolagi, o lea e le gata ina aofia ai i vaitau suiga i le vevela ae fa'apea fo'i ma mamanu o timuga, afa, ma faiga fa'ale-siosiomaga.
Mars: Vaitau e Tutusa ma le Lalolagi, Ae Umi Atu ma E Sili Atu Ona Pefu
E manaia le fa'asaga o Mars ona e tutusa lona fa'asaga i le lalolagi (pe tusa ma le 25 tikeri), o lea e masani ai ona iai vaitau "masani": taumalulu ma le taumafanafana i itu uma o le lalolagi. Peita'i, e toetoe lava fa'aluaina le umi o le tausaga i Mars nai lo le Lalolagi, o lea e umi atu ai fo'i vaitau i Mars.
E sili atu le lapotopoto o le taamilosaga a Mars nai lo le Lalolagi, o lea e matua eseese ai lona mamao mai le La. O lenei mea e mafua ai ona sili atu ona ogaoga vaitau i le tasi itu o le lalolagi nai lo le isi itu o le lalolagi. E lauiloa foi Mars i ona afa tetele ma soo, lea e mafai ona ufitia ai le paneta mo ni vaiaso, aemaise lava i vaitaimi e maualuga ai le malosi o le la. Talu ai ona manifinifi le ea o Mars, e matua tele foi suiga o le vevela i aso taitasi.
Iupita: Vaitau Laiti, Fa'agasologa Tele o le Ea
E la'ititi le fa'a'auga o le axial o Iupita (pe tusa ma le 3 tikeri), o lea e la'ititi ai suiga fa'avaitaimi e fa'atatau i le ave o le la. Peita'i, e tele le ea o Iupita ma afa malolosi, e aofia ai le Great Red Spot.
Talu ai ona mamao ese Iupita mai le La, e itiiti ai le malosi e maua mai ai, ma e le o iloga tele foʻi suiga o le tau. O le mea e ofo ai, o le tele o suiga o le tau i Iupita e mafua mai i le vevela i totonu o le paneta ma le fausaga o le ea, nai lo o vaitau e pei ona iai i le Lalolagi.
Saturn: O Vaitau e iai ma e Va'aia, e Fa'atosinaina e Mama
E tusa ma le 26–27 tikeri le fa'asaga o le va'a o Saturn, e tutusa ma Mars, ma e lava lona telē e fa'atupu ai vaitau. Talu ai e tusa ma le 29,5 tausaga o le Lalolagi e fa'ata'amilo ai Saturn i le La, e na'o le 7 tausaga o le Lalolagi e tumau ai vaitau ta'itasi.
E a'afia fo'i e mama o Saturn le malamalama: i nisi taimi o le tausaga, e mafai ona latou fa'aata mai le malamalama pe lafoa'i ata i luga o le ea ma luga o ona masina. E ui o Saturn o se kasa tele e leai se luga mautu, ae o suiga fa'avaitaimi i le malamalama e mafai ona matauina i mamanu o ao ma suiga i le vevela o le ea pito i luga.
Uranus: O le Vaitau Sili Ona Matautia a'o "Ta'avale"
O Uranus o le siamupini o le fa'a'au'au tele o le axial: pe tusa ma le 98 tikeri. I se faapuupuuga, e foliga mai o Uranus o loo "taoto" i lona itu a o faataamilomilo. O lenei mea e mafua ai ni vaitau e matua ese lava. Mo se vaega o lona taamilosaga, e mafai e le tasi pou o Uranus ona faasaga pea i le La, ae o le isi pou o loo i ai i le pogisa umi.
Faatasi ai ma se vaitaimi faataamilomilo e tusa ma le 84 tausaga o le Lalolagi, o se vaitau i Uranus e mafai ona tumau pe tusa ma le 21 tausaga o le Lalolagi. O le ea malulu o Uranus ma le malosi o le matagi e faaalia ai suiga faasolopito, e ui lava e mafai ona faatuai le tali atu a le ea ona o le lavelave o le teuina ma le tufatufaina atu o le vevela.
Neptun: Vaitau Umi i le Paneta Mamao
E tusa ma le 28–30 tikeri le fa'alava o le axial tilt o Neptune, o lea e oo ai fo'i i vaitau. Ae ona e tusa ma le 165 tausaga o le Lalolagi e faataamilo ai Neptune i le La, e matua umi lava ona vaitau—e sefulu tausaga o le Lalolagi.
E matuā itiiti lava le malosiaga o le la e maua e Neptune, ae e matuā olaola lona ea, faatasi ai ma matagi malolosi ma afa. E pei o Iupita, o mea i totonu ma le fausaga o le ea e iai sona sao taua. Ae ui i lea, o suiga o le vaitau e mafai lava ona mafua ai suiga i le vevela ma le pupula o ao i ni taimi uumi.
Paneta ma Masina Fa'aitiiti: O se Vaitau e Tutusa le Manaia
I le faaopoopo atu i paneta tetele e valu, o paneta laiti e pei o Pluto e oo foi i ai vaitau mata'utia. O Pluto e iai sona fa'alava tele ma se ta'amilosaga elliptical tele, ma mafua ai ona iai ni suiga tetele i le mamao ma le tulimanu o le susulu o le la. E ui i lona malulu tele, o aisa o le nitrogen ma le methane i luga o lona fogaeleele e mafai ona fa'asusu ma fa'aputu, ma faia ai se "ta'amilosaga fa'avaitaimi" tulaga ese o le femalaga'iga o aisa ma suiga i le mamafa o lona ea manifinifi.
O nisi masina e iai fo'i suiga fa'avaitaimi, e pei o le masina o Saturn o Titan, lea e mafiafia lona ea ma e tutusa lona ta'amilosaga methane ma le ta'amilosaga vai o le Lalolagi. O vaitau o Titan e tutusa ma le ta'amilosaga o Saturn, ma i'u ai i suiga i le timuga o le methane ma mamanu o ao i se tausaga umi.
Fa'ato'a
E lē na o le "vevela ma le malulu" o vaitau i le faiga o le la e pei o le Lalolagi. I nisi paneta, e toetoe lava a lē iloa vaitau ona o ni fa’asolo laiti o le axial po’o le ea e tutusa ai le vevela. I isi, e umi vaitau i le tele o tausaga ma e mafai ona matuā ogaoga, e pei o Uranus, fa’atasi ai ma lona fa’asolo axial e toetoe lava a fa’api’opi’o. E o’o lava i paneta e leai ni fogā’ele’ele mautu, e pei o Jupiter ma Saturn, e mafai lava e vaitau ona a’afia ai le ea ma mamanu o ao, e ui o latou suiga o le tau e tele lava ina fa’atinoina e faiga i totonu.
O le malamalama i vaitau i isi paneta e fesoasoani ia i tatou e iloa ai o le tau o se taunuuga o le tele o mea e fesoʻotaʻi—e le na o le mamao mai le La. O faʻatusatusaga i le va o paneta e maua ai foʻi ni malamalamaaga i le auala e galue ai le ea, le auala e tufatufa atu ai le malosi, ma le auala e ono tulaʻi mai ai ni tulaga faigata. Mai lenei mea, e le gata ina tatou aʻoaʻoina e uiga i o tatou tuaoi i le vateatea ae maua ai foʻi se malamalamaga loloto o le Lalolagi o se tasi o paneta e iai vaitau e "faauo" i mea ola.