E i ai se tapula'a i le Vateatea?
O le fesili e uiga i tapulaʻa o le atulaulau o se tasi o mataupu sili ona loloto ma lilo i le astrophysics ma le cosmology. O tagata soifua, faatasi ai ma lo latou fia iloa e le mafai ona faamalieina, sa latou sailia pea lava pea le malamalama i le amataga ma le fausaga o mea uma o loo i ai. O le suʻesuʻeina o le atulaulau e le gata ina fesoasoani ia i tatou e malamalama i le lautele o le olaga ae tatala ai foi le faitotoa i le fausiaina o ni manatu fou e uiga i le amataga o mea uma ma le auala e ono iʻu ai.
E Fa'atapula'a Pe e Le Uma le Atulaulau?
O se tasi o fesili autū e ono tulaʻi mai, o le pe iai se tuaoi o le atulaulau. I le tele o tausaga talu ai nei, ua taumafai ai le au suʻesuʻe i le vateatea e taliina lenei fesili e ala i auala eseese, e aofia ai le matauina tuusaʻo, faʻataʻitaʻiga faʻamatematika, ma le aʻoaʻoga lautele a Albert Einstein i le relativity.
1. Faʻataʻitaʻiga o le Vateatea e Faʻatapulaʻaina :
O se vateatea e gata mai e iai ni ona tuaoi mautu, pe itiiti ifo foʻi se voluma e gata mai. Mai lenei vaaiga, e mafai ona faatusaina le vateatea i le fogāeleele o se liʻo. E ui lava e gata lona fogāeleele, ae e mafai e se tasi ona malaga e aunoa ma le oo atu i le 'pito'. O lenei feteenaʻiga e faʻailoa mai ai, e ui lava e gata le vateatea, ae e leai se tulaga e mafai ona tatou maua ai se iʻuga moni.
2. Faʻataʻitaʻiga o le Vateatea e Le Uma:
I le isi itu, afai e le gata le atulaulau , semanu e leai ni tapulaʻa i lona tele poʻo lona avanoa. O lona uiga o le a tatou le oʻo atu lava i le "pito" o le atulaulau auā, i se uiga moni lava, e leai se pito. O sea atulaulau o le a faʻalauteleina pea , ma mafai ai ona manatu o loʻo i ai ni vaega tatou te leʻi mafai ona matauina, ma atonu o le a le mafai lava ona matauina, ona o tapulaʻa o tekinolosi ma le saoasaoa o le malamalama.
Tapula'a o le Mata'ituina ma Tekonolosi:
O se tasi o mea tetele e faʻatapulaʻaina ai lo tatou malamalama i le atulaulau o lo tatou gafatia faʻatapulaʻaina lea o le mataʻituina. O tioata vaʻaia, e aofia ai tioata faʻapitoa ma leitio, e ofoina atu le tele o le oʻo atu i ai, ae o loʻo matua faʻatapulaʻaina lava e le mamao ma le taimi. Atonu e le oʻo mai lava ia i tatou le malamalama mai mea mamao ona o loʻo faʻalauteleina le atulaulau i se saoasaoa tele nai lo le saoasaoa o le malamalama.
Manatu o le Vateatea:
O le tafailagi o le vateatea o le tapulaʻa lea o mea e mafai ona tatou matauina. O le mamao aupito mamao lea ua oʻo mai ai le malamalama mai mea faitino i le atulaulau talu mai le Big Bang , le taimi o le foafoaga o le atulaulau, lea na fuafua e tusa ma le 13.8 piliona tausaga talu ai. Ona o le faalauteleina o le atulaulau, o le tafailagi o le vateatea e tusa ma le 46.5 piliona tausaga malamalama mai ia i tatou. O lona uiga e le mafai ona tatou vaai i tua atu o lena mamao aua e le lava le taimi o le malamalama e oʻo mai ai ia i tatou.
O le aʻoaʻoga o le faʻateleina o tau, na fautuaina e Alan Guth ma ana paʻaga i le amataga o le 1980, o loʻo faʻamatalaina ai le auala e iai ai vaega eseese o le atulaulau i tua atu o lo tatou tafailagi. O loʻo taʻua i le aʻoaʻoga e faʻapea, ina ua maeʻa le Big Bang , sa i ai se vaitaimi o le faʻalauteleina tele lea na mafua ai ona vavaeʻese vaega tetele o le atulaulau i se saoasaoa e vave atu nai lo le malamalama.
Fa'afitauli o Tuaoi i le A'oa'oga Lautele o le Fegalegaleaiga:
O Albert Einstein, e ala i lana aʻoaʻoga lautele o le relativity, na ia faʻatauaina tele le malamalama i le vateatea-taimi. O le vateatea ma le taimi e manatu o se faʻasologa faʻasolosolo e piʻo ona o le i ai o le tele ma le malosi. I lenei tulaga, o le "tuaoi" o le atulaulau e mafai ona faasino i piʻo o le vateatea-taimi, nai lo tuaoi pepelo tatou te ono mafaufauina, e pei o puipui poʻo tuaoi faaletino. O le piʻo o le vateatea-taimi e mea tetele i le atulaulau e mafai ai ona i ai se atulaulau e "le gata" le tele, ae e aunoa ma se iʻuga poʻo se pito mautinoa.
O le Fa'afitauli o le Multiverse:
A o atiina ae a'oa'oga o le fisiki kuantum ma le cosmology, na alia'e mai ai le manatu o le multiverse, po'o le tele o atulaulau. O lenei manatu e fautua mai ai o lo tatou atulaulau e na'o se tasi o le tele. O lona uiga o atulaulau ta'itasi e ono i ai ni fisiki eseese, ni mea e tumau fa'avae, ma se fausaga. O le fa'ata'ita'iga o le multiverse e lagolagoina ai le manatu e mafai e lo tatou atulaulau ona i ai se tuaoi i totonu o lo tatou lava tulaga, ae o se vaega o se fa'aputuga e le gata o isi atulaulau.
I'uga:
E i ai se tuaoi i le atulaulau? E le o mautinoa le tali ma o loo avea pea ma autu o le tele o masalosaloga faasaienisi. E ala i le tele o faataitaiga ma talitonuga, ua tatou vaaia ai e mafai ona i ai se gataaga pe leai foi se gataaga o le atulaulau, e tofu ma ni aafiaga mata’ina ma fenumiai.
O loo faaauau pea ona taumafai saienitisi e atiina ae ni tekinolosi mataʻituina sili atu ona faigata ma ni aʻoaʻoga sili atu ona atoatoa e tali ai lenei fesili. Seia oo i lena taimi, o le fia iloa o tagata ma le naunau e suʻesuʻe mea e le o iloa o le a faaauau pea ona faalatalata atili ai i tatou i le tali i lenei mealilo o le atulaulau.
O le atulaulau, pe gata pe leai, o se fanua e suʻesuʻe ai e tagata tapulaʻa o le malamalama ma le mafaufau. Ia tepa aʻe pea, ia fesili pea, auā o na fesili, tatou te maua ai le uiga moni o lo tatou olaga.