O le Ao Oort ma le Amataga o Kometi
A tatou tilotilo atu i le lagi i le pō, e masani ona foliga mai kometi o ni “malo” mata’ina—e pupula ma si’usi’u uumi, e oso a’e mai le pogisa, ae toe mou atu mo le tele o tausaga, afe, po’o le miliona fo’i o tausaga. Ae o le fesili tele: o fea e sau ai kometi? O se tasi o tali sili ona taua i le su’esu’ega o fetu i aso nei o le Ao Oort, o se vaega fa’apea i tua atu o le Solar System e manatu o se “fale teuoloa” mo kometi mo se taimi umi. O lenei tusiga e su’esu’eina ai le Ao Oort, le auala na fausia ai, ma le mafua’aga e taua tele ai le malamalama i le amataga o kometi.
O le ā le Ao o Oort?
O le Ao Oort o se fa'aputuga o mea laiti o lo'o i ai le aisa, efuefu, ma papa e manatu o lo'o ta'amilo i le Solar System i se mamao tele mai le La. E le'i va'aia sa'o lava lenei vaega i se va'ai mamao, ae o lona i ai e fa'atatauina mai mamanu fa'ata'amilomilo o kometi tatou te matauina.
I se tulaga lautele, e manatu o le Ao Oort e foliga e pei o se polo tele (po o se "teutusi" lapotopoto) e si'omia ai le Solar System . E ofoofogia lona mamao: o lona vaega i totonu e ono amata i le tusa ma le 2.000 iunite fa'a-astronomy (AU) mai le La, ae o ona tuaoi i fafo e ono o'o atu i le 50.000–100.000 AU. Mo se fa'atusatusaga, 1 AU o le mamao averesi mai le Lalolagi i le La. O lona uiga o vaega pito i fafo o le Ao Oort atonu e latalata i le faitoto'a o le faatosinaga o le kalave o le La ma fegalegaleai ma le siosiomaga i le va o fetu.
Aiseā ua taʻua ai o "Oort"?
Ua faaigoa le Ao Oort i le tagata suʻesuʻe fetu Holani o Jan Oort, o lē na fautuaina i le 1950 e faapea, o kometi e umi se vaitaimi e afua mai i se "fa'aputuga" mamao. Na ia suʻesuʻeina le tufatufaina o ta'amilosaga o kometi ma iloa ai o le tele o kometi e taunuu mai i itu fa'afuase'i i le lagi, e le gata i le va'alele ecliptic (le va'alele e ta'amilo ai paneta). Sa faigata ona fa'amatalaina lenei mea pe afai na'o le amataga mai o se tisiketi mafolafola. O le mea lea, sa mana'omia ai se puna e sili atu le "lapotopoto"—e pei o se ao lapotopoto.
Kometi: Malo mai le pito o le Solar System
I se faaupuga faigofie, o se kometa o se mea laitiiti e aofia ai le paluga o aisa (vai, kaponi taiokesaita, metana, ammonia), efuefu, ma mea olaola. A o faalatalata atu se kometa i le La, e mafua ai ona liu suavai le aisa i le vevela, ma fausia ai se koma (o se atigi o le kesi ma le efuefu) ma se siusiu. O lenei mea ua avea ai kometa ma mea ofoofogia.
E masani ona vaevaeina kometi i ni vaega tetele se lua:
1. Kometi pupuu, faatasi ai ma vaitaimi faataamilomilo e itiiti ifo i le 200 tausaga. O le tele o nei mea e afua mai i le Kuiper Belt po o le itulagi o tisiketi salalau solo i tua atu o Neptune.
2. Kometi e umi le vaitaimi o femalagaiga, e silia ma le 200 tausaga o latou vaitaimi faataamilo, ma e mafai foʻi ona oʻo atu i le faitau sefulu afe tausaga. O lenei vaega e sili ona fesootaʻi vavalalata ma le Ao Oort.
O kometi e umi se vaitaimi e masani ona i ai ni taamilosaga elipse e matua lapotopoto ma e mafai ona sau mai itu uma, e foliga mai "pa'ū" i totonu o le Solar System i totonu . O lenei mamanu e lagolagoina ai le manatu o lo latou puna o se ao lapotopoto e siomia ai i tatou mai se mea mamao.
E faʻapefea ona fausia le Ao Oort?
Ina ia malamalama i le Ao Oort, e tatau ona tatou toe foʻi i aso anamua o le Solar System, pe tusa ma le 4,6 piliona tausaga talu ai. O le La ma paneta na fausia mai se tisiki o le kesi ma le efuefu e taʻua o le proto-solar nebula. I vaega i fafo, sa matuā malulu le vevela, ma faigofie ai ona fausia le aisa. E tele ni vaega aisa laiti—o mea na muamua mai i comets—na fausia i le vaega o paneta tetele (Iupiter, Saturn, Uranus, ma Neptune).
Peita'i, e lē tumau pea le faataamilosaga o nei mea laiti. A o tuputupu a'e ma femalagaa'i paneta tetele, e avea lo latou kalave ma se "masini togi" e matuā aogā. E tele mea laiti e tuleia i totonu:
– o taamilosaga e feto'ai ma le La po'o paneta,
– o ta'amilosaga o lo'o tumau pea i vaega i fafo (e pei o le Kuiper Belt),
– pe o taamilo i se mea mamao tele, ma iu ai ina "paka" i tua atu o le Solar System.
O iinei e taua tele ai le sao o le siosiomaga o le vateatea. O mea e lafoa'i mamao ese e a'afia i fa'alavelave fa'alekalave o fetu e ui ane ma le tosoina o le tai o aniva. E mafai e nei fa'alavelave ona suia a latou ta'amilosaga mai le elliptical i se va'alele e tasi i ta'amilosaga fa'asalalau fa'afuase'i i itu uma—e fausia ai se fausaga e pei o se polo: o le Oort Cloud.
I se aotelega, e manatu o le Ao Oort na fausia mai mea e tele ai le aisa sa i tafatafa muamua o le itulagi o paneta tetele, ona lafoaʻi lea e le kalave o na paneta ma "faʻamautu" i mamao mamao e ala i le faatosinaga o le siosiomaga o le aniva.
O le ā e Auina Atu ai Kometi mai le Ao Oort e Latalata i le La?
Afai o le Ao Oort o se nofoaga e teu ai kometi, aiseā latou te "sosola ese" ai ma ulufale atu i totonu o le Solar System? O le tali o loʻo taoto i ni faʻalavelave laiti ae faifai pea o le kalave, e aofia ai:
1. Tai i le Vateatea: E faataamilomilo le Solar System i le ogatotonu o le Milky Way. E na'o sina mea itiiti e mafai e le fanua kalave o le aniva ona toso i luga o mea i le Oort Cloud, ae lava lea e sui ai a latou taamilosaga.
2. Fetu e ui ane: I nisi taimi, e iai se isi fetu e ui ane latalata mai i le vateatea. E ui lava ina mamao tele, ae e mafai e lona kalave ona "luluina" le Ao Oort.
3. Ao mafiafia tetele: E mafai fo'i e fausaga kasa tetele i totonu o aniva ona fa'aalia ai ni fa'alavelave fa'alekalave pe a ui ane le Solar System.
O se taunuuga o lenei fa'alavelave, o nisi mea faitino e tuleia i totonu o ta'amilosaga ma mafua ai ona pa'u'ū i totonu o le vaega i totonu, ma avea ai ma kometi e umi se vaitaimi e mafai ona tatou matauina. O le tele e tuleia atoa i fafo ma avea ai ma mea faitino i le va o fetu.
Fa'amaoniga Lē Tu'usa'o mo le I ai o le Ao Oort
Ona o lona mamao tele ma le laʻitiiti ma le vaivai o ona meafaitino, e faigata ai ona vaʻaia saʻo le Ao Oort. Peitaʻi, e tele faʻailoga malolosi e lagolagoina ai lona i ai:
– O le itu e taunuu i ai kometi e umi se vaitaimi e faafuaseʻi ma e le faʻatapulaʻaina i le tasi le vaʻalele.
– O le tufatufaina atu o le malosi fa'ata'amilosaga o kometi e fa'aalia ai le i ai o se vaega mamao o le puna o kometi.
- Faʻataʻitaʻiga le fausiaina o le Solar System O le aofia ai o paneta tetele e mafua ai ona tele ni mea faitino e togi i ni mamao e matuā mamao.
Peita'i, o lo'o finauina pea fa'amatalaga auiliili: o le a le mamafa atoa o le Oort Cloud, o a ona fausaga i totonu ma fafo, ma le tele o taimi e auina atu ai kometi i totonu o le Solar System.
O le Sootaga a le Oort Cloud ma le Amataga o le Vai ma le Ola
E masani ona ta'ua kometi o ni "kapsula taimi" mai le amataga o le Solar System. E le tele ni suiga o a latou meafaitino, ma mafai ai ona latou fa'asaoina fa'amatalaga fa'akemikolo anamua. Ua manatu o kometi atonu na saofagā i nisi o vai ma molekiu olaola o le Lalolagi. Peita'i, o le fuaina o isotopes hydrogen (le fua fa'atatau o le deuterium i le hydrogen) i nisi kometi e fa'ailoa mai ai e le o kometi uma e fetaui ma le vai o le sami o le Lalolagi. O lona uiga o lo'o finauina pea le sao o kometi i le vai o le Lalolagi, ma atonu fo'i na i ai se sao taua o asteroids e tele ai le vai. Ae ui i lea, o kometi—e aofia ai ma i latou mai le Oort Cloud—e taua pea mo le malamalama i le tufatufaina o mea fe'avea'i ma mea olaola i le Solar System fou.
Le Lumanai o le Oort Cloud Research
O le alualu i luma o va'ai mamao i le lagi, e pei o le Vera C. Rubin Observatory (LSST), o le a fa'aleleia atili ai lo tatou gafatia e iloa ai ni kometi fou ma fa'afanua a latou fuainumera o le orbital. O le tele o kometi umi e maua, o le lelei foi lea o le mafai ona tatou fa'ata'ita'iina o fa'ata'ita'iga o le Oort Cloud: le mafiafia o lona mafiafia, le auala e fa'asalalau ai ona orbital, ma le taua o le matafaioi a fa'alavelave fa'ale-agaga ma fetu.
I le lumanai, e mafai foi ona maua ni mea faitino e sili ona loloto i le trans-Neptunian o latou taamilosaga e faʻaalia ai le faatosinaga a le Ao Oort i totonu. E ui lava e mamao lava mai le asia e vaalele vaʻalele, ae o le Ao Oort o loʻo tumau pea o se tasi o tuaoi sili ona mataʻina i le suʻesuʻeina o le Solar System: o se itulagi e faʻafesoʻotaʻi ai le va i le va o le lalolagi o paneta ma le vateatea i le va o fetu.
Fa'ato'a
O le Ao o Oort o se manatu autū e fesoasoani ia i tatou e faʻamatalaina ai le amataga o kometi e umi se vaitaimi—o kometi e afua mai paneta mamao ma mulimuli i ni taamilosaga faʻafuaseʻi ma e matua elliptical. E ui lava e leʻi vaʻaia saʻo, o faʻamaoniga mai le faʻagasologa o le kometi ma faʻataʻitaʻiga o le fausiaina o le Solar System e lagolagoina ai lona i ai o se faʻaputuga aisa muamua i le pito o le faatosinaga a le La. O le malamalama i le Ao o Oort o lona uiga o le malamalama i le talafaasolopito o le Solar System, o faiga o le kalave na faʻatulagaina ai, ma le gafatia o kometi e taofia ai faʻailoga faʻakemikolo e uiga i paneta muamua—e aofia ai le Lalolagi.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou fetuʻunaʻia lenei tusiga i se sitaili e sili atu ona lauiloa i tamaiti aʻoga, pe o se sitaili e sili atu ona faʻaleaʻoaʻoga faʻatasi ai ma faʻamatalaga ma punaoa faitau.