O le Eseesega o Taamilosaga o le Lalolagi
A tatou mafaufau i paneta o loʻo taamilo i fetu, o le ata e masani ona oʻo mai i le mafaufau o se ala faʻataʻamilomilo matagofie ma mautu. O le mea moni, o le tele o taʻamilosaga a paneta e le o ni taʻamilosaga atoatoa. E masani lava o ni ellipses—e pei o se liʻo "faʻaloaloa" i le tasi itu. O le fua o le "elliptical" o le ellipse e taʻua o le eccentricity o le taʻamilosaga. E foliga faigofie lenei manatu, ae e iai ni ona aafiaga loloto: e aʻafia ai suiga i le mamao o se paneta mai lona fetu, suiga i lona saoasaoa o le taʻamilosaga, ma e oʻo lava i lona tau ma le mafai ona nonofo ai.
O le ā le uiga o le ese'esega?
I se tulaga lautele, o le eccentricity (e) o se numera e faʻamatalaina ai le foliga o le liʻo:
– e = 0 o lona uiga o le taamilosaga o se li'o atoatoa.
– 0 < e < 1 o lona uiga o se taamilosaga elliptical (o le mea sili lea ona taatele mo paneta). – e = 1 o lona uiga o se auala parabolic (e tasi le taimi e pasia ai le mea ma e le toe foi mai; mo se faataitaiga, o nisi comets). – e > 1 o lona uiga o se auala hyperbolic (e sau le mea mai se mea mamao ona alu ese lea e faavavau).
Mo paneta i le solar system , o le tau o le e e i le va o le 0 ma le itiiti ifo i le 1, o lea e tofu uma ma ni taamilosaga elliptical. Peita'i, e eseese le tulaga o le "ellipticality" o le ellipse.
Ellipse, taula'iga, perihelion, ma le aphelion
O se taamilosaga elliptical e lua ona vaega faapitoa e ta'ua o foci. I le tulaga o se paneta e faataamilo i le La, o le La o lo'o i le tasi taula'iga, ae le o le ogatotonu o le ellipse. O le mafua'aga lea e suia ai le mamao o se paneta mai le La i lona taamilosaga atoa.
E lua tulaga taua i le orbit:
Perihelion: o le vaega pito lata ane o le paneta i le La
Aphelion: o le vaega pito mamao o se paneta mai le La
O le tele o le eccentricity, o le tele foi lena o le eseesega i le mamao i le va o le perihelion ma le aphelion.
O le tulaga ese ma tulafono a Kepler
E lē tu to’atasi le tulaga ese. E feso’ota’i ma le auala e fealua’i ai paneta e tusa ai ma Tulafono a Kepler, aemaise lava le tulafono lona lua: o se laina fa’afoliga e feso’ota’i ai se paneta ma le La e tafiesea ai vaega tutusa i taimi tutusa. O le i’uga, pe a latalata se paneta i le perihelion, e vave ona fealua’i; pe a latalata i le aphelion, e telegese lona fealua’i. O le mafua’aga lea e lē o se tumau le "saoasaoa fa’ata’amilosaga" mo se fa’ata’amilosaga elliptical.
I ta'amilosaga e toetoe lava a li'o (e maualalo), e le o iloa atu suiga i le saoasaoa ma le mamao. Ae mo ta'amilosaga eccentric (e maualuga), e mafai ona matua'i tele lava eseesega.
Faʻataʻitaʻiga o le eccentricity i le solar system
E eseese lava le eseesega o paneta i le faiga o le la. O se aotelega lautele lenei (e mafai ona fa'ata'amilomilo numera):
– Venus: e matua latalata lava i se li'o (e ~ 0,007)
– Lalolagi: toetoe lava a li'o (e ~ 0,017)
– Mars: e sili atu ona oval (e ~ 0,093)
– Mekuri: o le paneta e sili ona ese (e ~ 0,206)
E masani ona manatu le Lalolagi o loʻo i ai se taʻamilosaga "spherical", ae o loʻo tumau pea lona elliptical. O le eseesega i le mamao o le Lalolagi mai le La i le va o le perihelion ma le aphelion e tusa ma ni nai miliona kilomita. E ui e foliga tele lenei mea, ae e na o ni nai pasene o le mamao masani, o lea o lona aafiaga i le malosiaga atoa o le la e maua e le Lalolagi e laʻititi lava pe a faʻatusatusa i isi mea e pei o le faʻapiʻo o lona axis.
O le tulaga ese ma vaitau i le Lalolagi
O se manatu sese masani, o le mafuaʻaga lea o vaitau ona e latalata le Lalolagi i le La i le taumafanafana ma mamao ese i le taumalulu. O le mea moni, o vaitau e fuafua muamua lava e le axial tilt o le Lalolagi (pe tusa ma le 23,5°), ae le o lona eccentricity.
O le mea e malie ai, o le Lalolagi e latalata i le perihelion i le amataga o Ianuari, pe a oo i le taumalulu le Itulagi i Matu. O lona uiga e le o le mamao le mea autu e fuafua ai vaitau. Ae ui i lea, e iai lava se aafiaga itiiti o le eccentricity: e eseese teisi le malosi o le susulu o le la i le va o le taimi e iai le Lalolagi i le perihelion ma le aphelion. O lenei aafiaga e vaaia o ni eseesega laiti i le tufatufaina atu o le malosiaga o le la e maua e le Lalolagi i le tausaga atoa.
Aiseā e mafai ai ona suia le uiga ese?
E lē tumau pea le tulaga ese o le faataamilosaga. I totonu o faiga e tele paneta, o le toso a le kalave i le va o paneta e mafua ai ona suia malie taamilosaga. I taimi e afe i le miliona tausaga, o le tulaga ese o le Lalolagi e oo i ai ni suiga e avea ma vaega o taamilosaga a Milankovitch—o se faasologa o suiga faavaitaimi i parakalafa faataamilosaga ma taamilosaga a le Lalolagi e fesoʻotaʻi ma mamanu o le tau i se taimi umi, e aofia ai vaitaimi aisa.
I le faaopoopo atu i fegalegaleaiga i le va o paneta, o le latalata i isi mea tetele, o le tafega o le orbital, ma le talafaasolopito o le fausiaina o le faiga o paneta (e pei o fetoaiga po o femalagaaiga o paneta) e mafai foi ona aafia ai le eccentricity.
O le tulaga ese i totonu o paneta i fafo: mai le filemu i le tulaga ogaoga
Ina ua amata ona maua e le au suʻesuʻe fetu ni paneta i fafo (o paneta i fafo atu o lo tatou faiga o le la), na latou iloa ai o le tele o ia paneta e sili atu ona tetele o latou uiga ese nai lo o tatou lava paneta. O nisi o kasa tetele e taamilo latalata i o latou fetu ("Jupiter vevela") e toetoe lava a liʻo o latou taamilo ona o aafiaga o le tai e faʻamautu ai o latou taamilo, ae o le tele o isi paneta i fafo e faʻaalia ai ni taamilo e fai si elliptical.
O le maualuga o le tulaga ese e masani ona faʻaalia ai se tala faʻasolopito "faigata", mo se faʻataʻitaʻiga:
- fegalegaleaiga malolosi o le kalave i le va o paneta,
– fa'alavelave mai fetu soa i totonu o faiga fetu binary,
– po'o feto'ai ma le lafoa'iina o paneta i le amataga o le fausiaina o le faiga.
O ta'amilosaga fa'api'opi'o e fa'ateteleina ai fo'i tulaga o le siosiomaga o le paneta: o suiga i le mamao i le fetu e mafua ai ni suiga tetele i le vevela ma le malosi o le fa'asalalauina o le la e maua i le aluga o le ta'amilosaga.
A'afiaga o le ese'esega i le nonofo ai
I le suʻesuʻega o le mafai ona nonofo ai paneta, o le eccentricity o se parakalafa taua. Afai e tele le eccentricity o se paneta, e mafai ona faapea:
– e faʻaalu se vaega o lona taʻamilosaga e latalata tele i le fetu (vevela tele),
– ma o nisi e mamao tele (malulu tele).
Peita'i, e lē gata ina fuafua le mafai ona nonofo ai i le mamao. O se ea mafiafia, vasa, po'o ni auala e fa'asalalau ai le vevela e mafai ona fesoasoani e fa'amautu ai le vevela. E iai ni tulaga e mafai ai e paneta e iai ni uiga fa'aese'ese e feololo ona iai se sone lelei e mafai ona nonofo ai, aemaise lava pe afai o le malosi masani e fa'aaogaina e lagolagoina ai le vai ma e mafai e le ea ona tufatufa atu le vevela.
I le isi itu, o mea uiga ese tetele e mafai ona faʻaosofia ai suiga tetele o le tau, faʻateteleina ai le le mautu o le tau, suia ai mamanu o vaitau, ma e oʻo lava i le faʻaosofia ai fegalegaleaiga o le tai ma le fetu, lea e mafai ona faʻavevela ai totonu o le paneta (faʻavevela o le tai) pe faʻavavevaveina ai lona evolusione faʻataʻamilomilo.
Fuaina o le fa'atusa'aga: e fa'apefea ona iloa e le au su'esu'e fetu?
I le faiga o le la, e fuafuaina ma le sa'o le eccentricity e ala i le matauina o tulaga o paneta i le aluga o taimi. Mo exoplanets, o metotia masani e aofia ai:
– Saosaoa fa'a-radial: e fuaina ai le "luluelue" o le fetu ona o le toso a le paneta; o le foliga o le pi'o o le faailoilo e mafai ona fa'aalia ai le ese'esega.
– Femalagaaiga: pe a ui atu se paneta i luma o se fetu, o le umi ma le foliga o le femalagaaiga, faʻatasi ai ma isi faʻamatalaga, e mafai ona maua ai ni faʻailoilo e uiga i le foliga o le taʻamilosaga.
– Fesuiaiga o taimi: o suiga i le taimi o femalagaaiga (TTV) ona o fegalegaleaiga i le va o paneta e mafai ona fesoasoani e faʻaalia ai faʻasologa o le orbital e aofia ai le eccentricity.
O le tele o faʻamaumauga tatou te aoina, o le lelei foi lena o a tatou faʻatatauga o le faʻatusa ma lo tatou malamalama i le faʻagasologa o le faiga.
Fa'ato'a
O le tulaga ese o le faataamilosaga a le paneta o se manatu autū mo le malamalama pe aiseā e lē o taimi uma e li’o ai taamilosaga, pe aiseā e suia ai le mamao o se paneta mai lona fetu, ma pe aiseā e lē tumau ai le saoasaoa o se paneta i lona taamilosaga atoa. I le faiga o le la, e fai si laiti o tulaga ese o paneta, ma foliga mai ai o le gaioiga o le taamilosaga e "filemu." Peita’i, o le tele o paneta i fafo e sili atu ona ese o latou taamilosaga, ma fa’aalia ai o le evolusione o faiga o paneta e mafai ona matuā lavelave ma tumu i fegalegaleaiga mata’utia.
O le malamalama i le eccentricity, e lē gata ina tatou aʻoaʻoina le geometry o taamilosaga, ae faitau foʻi i le "talafaasolopito" o le kalave lea e faʻatulaga ai se faiga o paneta—ma iloilo pe faʻapefea ona aʻafia e le foliga o le taamilosaga le tau ma le avanoa e tulaʻi mai ai se siosiomaga e lelei mo le olaga.