Le sootaga i le va o le gagana ma le faasinomaga faaleaganuu

O le Sootaga i le va o le Gagana ma le Faasinomaga Faaleaganuu

O le gagana o se tasi o vaega sili ona tāua e iloga ai tagata ma atunuu. E lē gata i le avea ma auala e fesootaʻi ai, ae o le gagana foʻi e fai ma faʻata o le faasinomaga faaleaganuu o se nuʻu. E ala i le gagana, o tulaga faatauaina, tū ma agaifanua, ma le tofi faaleaganuu e tuufaasolo mai lea tupulaga i lea tupulaga. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina ai le sootaga faigata i le va o le gagana ma le faasinomaga faaleaganuu, ma le auala e mafai ai e suiga o gagana ona aafia ai le faaauauina o le aganuu a se sosaiete.

Gagana e avea ma Leoleo o le Tofi Fa'aleaganuu

O nu'u eseese i le lalolagi atoa e iai a latou gagana tulaga ese, e le gata ina atagia ai le auala latou te fesoota'i ai ae fa'apea fo'i le auala latou te mafaufau ma gaoioi ai. O le Sapir-Whorf Hypothesis, po'o le linguistic relativism hypothesis, o lo'o fa'apea mai o le fausaga ma le fa'aupuga o se gagana e a'afia ai mafaufauga ma lagona o ē fa'aoga. Mo se fa'ata'ita'iga, o tagata Inuit o le Arctic e tele a latou upu mo le kiona, e le na'o ni upu tutusa ae o lo'o atagia moni ai le auala latou te malamalama ai i lo latou siosiomaga.

I le tele o aganuʻu, o le gagana o se nofoaga e teu ai tala faʻasolopito, tala fatu, pese faʻasolopito, ma solo e iai tulaga faʻatauaina tau amio ma amioga. Mo se faʻataʻitaʻiga, o Eleni Anamua o loʻo iai tala faʻasolopito a Homeric, e le gata o loʻo iai tala ae faʻapea foʻi ma taʻiala i le amio lelei ma le lototele o loʻo faʻaaloalogia pea e Eleni i ona po nei. O le isi faʻataʻitaʻiga o le Sanskrit i le agaifanua Hindu, lea o loʻo iai tusitusiga paia e pei o Vedas ma Upanishads ua tumu i aʻoaʻoga faʻaleagaga ma filosofia.

Gagana ma le Faasinomaga: Itu e Lua o le Tupe Siliva e Tasi

O le faasinomaga faaleaganuu e aofia ai elemene eseese, e aofia ai le gagana, agaifanua, laei, ma talitonuga. Ae ui i lea, o le gagana e masani lava o le faailoga e sili ona vaaia ma faalogoina o lenei faasinomaga. O se gagana faapitoa e le gata ina faailoa mai ai le amataga o se tagata ae tuuina atu ai foi ni faailoilo i lo latou vasega faaleagafesootai ma aʻoaʻoga.

Ina ia malamalama atili i lenei mea, se'i o tatou fa'ata'ita'iga le gagana Javanese i Initonesia. O lenei gagana e iai ona tulaga: Ngoko, Krama Madya, ma le Krama Inggil. O le fa'aaogaina o nei tulaga e le gata ina fa'aalia ai le tomai fa'a-gagana a le failauga ae fa'apea fo'i le faaaloalo ma le tulaga fa'aagafesootai. E fa'aogaina e tagata laiti tulaga maualuluga, e pei o le Krama Inggil, pe a fa'afesaga'i ma tagata matutua e fai ma fa'ailoga o le faaaloalo.

Fa'avaomalo ma Lu'itau mo Gagana Fa'alotoifale

I le vaitaimi o le lalolagi atoa, ua vave ona faʻateleina fegalegaleaiga i le va o sosaiete eseese. E masani ona faʻaaogaina le Igilisi o se gagana masani i vaega eseese e pei o fefaʻatauaʻiga, tekinolosi, ma aʻoaʻoga faavaomalo. E ui ina aoga i le faʻafaigofieina o fesootaʻiga faavaomalo, ae o lenei pulea malosi e iai foʻi ona aʻafiaga i gagana i le lotoifale.

O gagana fa'alotoifale po'o gagana fa'a'a'ai laiti o lo'o lamatia i le fa'aumatia ona o le suia o latou tagata tautala i le gagana autū mo ni mafua'aga moni, e pei o le sailia o galuega po'o ni a'oa'oga lelei. E tusa ai ma le UNESCO, e silia ma le 2.500 gagana o lo'o lamatia i le fa'aumatia. O nei gagana ua le gata ina leiloa le avanoa i le lautele ae fa'apea fo'i i totonu o aiga, lea e tatau ona tu'ufa'asolo atu i le isi tupulaga.

Taumafaiga e Faasaoina le Gagana ma Aganuu

I le tetee atu i le taufaamataʻu o le mou atu o gagana, o loʻo faia ai e le au atamamai, tagata e lagolagoina le faʻatinoga, ma malo ni taumafaiga eseese e faʻasaoina ai gagana. O se tasi o auala aoga o le aʻoaʻoina lea i gagana e lua poʻo gagana eseese i aʻoga tulagalua. O lenei mea e maua ai e tamaiti le tomai e tautala ai i la latou lava gagana aʻo faʻaauau pea ona latou aʻoaʻoina le gagana a le atunuʻu poʻo le lalolagi atoa.

E mafai ona maua ni faʻataʻitaʻiga manuia o nei polokalame i le tele o atunuu. I Uelese, mo se faʻataʻitaʻiga, o loʻo aʻoaʻoina faʻatasi le gagana Uelese ma le Igilisi i aʻoga. O le iʻuga, ua matua faʻateleina le aofaʻi o tagata e tautala i le gagana Uelese i tausaga talu ai nei. I le tulaga o Initonesia, o le tele o itulagi, e pei o Bali ma Yogyakarta, ua faʻatinoina foʻi polokalame faʻaleaʻoaʻoga e lua gagana e aofia ai gagana faʻalotoifale ma Initonesia, e ui lava o loʻo i ai pea luʻitau.

E le gata i aʻoaʻoga, ae o ala o faasalalauga ma tekinolosi e iai foʻi se sao taua. O le gaosia o anotusi faʻalotoifale i gagana masani, e pei o ata tifaga, polokalame televise, poʻo tusi, e mafai ona fesoasoani e faʻatumauina ai gagana ia talafeagai ma faʻaosofia ai tupulaga talavou. Ua avea foʻi le initaneti ma ala o faasalalauga lautele ma ni faʻavae taua mo nuʻu e feiloaʻi ai ma faʻasoa atu le malamalama i a latou lava gagana.

Faasinomaga Faaleaganuu i le Malo o Tagata Ese

O faasinomaga faaleaganuu ma gagana e atagia ai foi le i ai o nuu o tagata ese i fafo atu o o latou atunuu moni. Pe o ni Initia i latou i le Iunaite Setete, Saina i Malasia, po o ni Take i Siamani, o nuu taitasi e nonofo i fafo atu o o latou atunuu moni e aumaia faatasi ma i latou se gagana ma se aganuu mauoa.

Peita’i, i le lotolotoi o le mana’oga e tu’ufa’atasia i totonu o se sosaiete fou, e masani ona fa’aesea gagana moni. Atonu e taumafai matua o tagata ese e a’oa’o a latou fanau i la latou gagana moni ma aganu’u, ae o faigata fa’aagafesootai ma a’oa’oga i le atunu’u fou e faigata ai ona fa’atumauina la latou gagana moni. I le iuga, e tele nu’u ese e o’o i ai se fa’agasologa o le leiloa o gagana, lea e le toe tautala lelei ai le tupulaga lona lua i le gagana a latou tupu’aga tuai.

Ina ia foia lenei mea, ua faʻatuina e le tele o nuʻu o le lalolagi ni aʻoga gagana ma ni nofoaga faʻaleaganuu e ofoina atu vasega mo tamaiti ma tagata matutua. O lenei faʻamoemoe e le gata ina faʻasaoina le gagana ae ia faʻatumauina foʻi faʻasinomaga faʻaleaganuu ia olaola ma talafeagai.

Avanoa mo Aganuu Eseese

I le vaitaimi faʻaonaponei, e taua tele e lē gata i le faʻatumauina o le gagana ma le faasinomaga faʻaleaganuu ae ia talia foʻi le tele o aganuu eseese o se tulaga masani fou. O le tele o aganuu eseese e mafai ai e le sosaiete ona iloa ma talisapaia le eseesega o loʻo i totonu. O lona uiga o le faaaloalo i isi gagana, aʻoaʻoina e uiga i isi aganuu, ma le malamalama o le faasinomaga faʻaleaganuu a le tagata e mafai ona avea ma se faʻafefiloi o faatosinaga eseese.

O se faʻataʻitaʻiga lelei o lenei mea e mafai ona vaʻaia i Kanata, o se atunuʻu e lauiloa i ana faiga faʻavae faʻale-aganuʻu eseese. E aloaia e le atunuʻu gagana aloaia e lua, o le Igilisi ma le Falani, ae lagolagoina foʻi nuʻu o gagana faʻa-eliteli e ala i polokalame faʻaleaʻoaʻoga ma isi faiga faʻavae. O le iʻuga o se sosaiete e sili atu ona aofia ai tagata uma lea e mafai ai e faʻasinomaga faʻale-aganuʻu eseese ona nonofo faʻatasi ma le fealofani.

I'uga

O le gagana ma le faasinomaga faaleaganuu o ni elemene e lua e fesoʻotaʻi ma faʻamalosia. O le gagana e le gata o se auala e fesootaʻi ai , ae o se meafaigaluega taua foi mo le faʻasalalauina ma le faʻasaoina o le tofi faaleaganuu. I le vaitaimi o le lalolagi atoa, o loʻo feagai gagana faʻalotoifale ma luʻitau tetele, ma le tele o taumafaiga ua faia ma o loʻo faia pea e faʻasaoina ai.

E ala i aʻoaʻoga gagana, ala o faasalalauga, ma faiga faavae a le malo e lagolagoina ai aganuu eseese, o loo i ai le faamoemoe o le a mafai ona ola ma manuia gagana eseese ma faasinomaga faaleaganuu. I le iuga, o le eseesega o gagana ma aganuu o se aseta taua e faamauoa ai le poto masani faaletagata ma fesoasoani ia i tatou e malamalama ia i tatou lava i se tulaga lautele.

Taofi faamatalaga