Su'esu'ega o Manu ma le Sootaga i le va o Tagata ma Manu
Pengantar
O le antropology o manu o se lala o le saienisi na atiaʻe mai le antropology ma le ethology (le suʻesuʻega o amioga a manu), lea e suʻesuʻeina ai le sootaga i le va o tagata ma manu. O lenei saienisi e faʻamoemoe e malamalama pe faʻapefea ona aʻafia amioga, aganuʻu, ma fegalegaleaiga ma manu. evolusione o le tagataO suʻesuʻega i lenei matāʻupu ua faʻaalia ai ni vaega ua faagaloina pe le amanaʻiaina e uiga i olaga ma mafutaga a tagata soifua ma manu i tulaga eseese faʻaleaganuʻu ma faʻasolopito.
O le Matafaioi a Manu i le Soifuaga o Tagata
Talu mai aso anamua, o le mafutaga i le va o tagata ma manu ua avea ma vaega taua i le ola ma le alualu i luma o le aganuʻu. E faalagolago tagata i manu mo manaoga eseese, e pei o meaai, lavalava, felauaiga, ma faatoaga. E le gata i lea, o manu o se vaega o tala tuu, faatusa, ma le faaleagaga i aganuu eseese. O ituaiga taitasi po o nuu e iai lana lava auala tulaga ese e faaaloalo ai, faaaoga, ma fegalegaleai ai ma manu, e atagia ai lo latou agaga faaletagata loloto.
Aganuu ma Lotu
I le tele o aganuu, e taua tele matafaioi fa'atusa a manu. Mo se fa'ata'ita'iga, i Aikupito anamua, sa fa'aaloalogia ma tapua'ia pusi o le fa'atusa o le atua fafine o Bastet. Ae i Initia, e manatu e paia povi i le lotu Hindu. O le iai o manu i sauniga fa'alelotu e fa'aalia ai e le gata ina va'ai tagata ia i latou o ni punaoa ae fa'apea fo'i o ni tagata e taua fa'aleagaga.
Ua faʻaalia e tagata suʻesuʻe i anthropology e pei o Claude Lévi-Strauss ma Mary Douglas le auala e fesoasoani ai faʻatusa o manu i le faʻatulagaina o tuaoi tau amio ma agafesootai o se sosaiete. O le faʻailoaina o nisi manu i atua poʻo agaga puipui e faʻailoa mai ai e mafai e manu ona faʻatasia pe vaeluaina vaega faʻaagafesootai e faʻavae i luga o latou talitonuga ma tulaga faatauaina faʻatasi.
Manu i Tala Fa'afagogo ma Tusitusiga
E masani ona aliali mai manu i tala fa'asolopito ma tusitusiga o aganu'u eseese. O tagata o manu i tala fa'asolopito, tala fa'afagogo, ma tala tu'u e fa'aaogaina e fa'amatala ai a'oa'oga tau amio ma filosofia. O le tala i le 'aila atamai i Initonesia, le luko i tala fa'afagogo a Aesop, po'o le tarako i tala fa'afagogo Saina ua na'o ni nai fa'ata'ita'iga o le auala e avea ai manu ma auala e fa'asalalau ai fe'au tau amio ma aganu'u.
I tusitusiga faʻaonaponei, e masani ona avea manu ma faʻataʻitaʻiga e faʻaalia ai le natura o le tagata ma feeseeseaiga i totonu. O tusi e pei o le "Animal Farm" a George Orwell ma le "Moby Dick" a Herman Melville e ofoina atu ai ni malamalamaaga i le sootaga faigata i le va o tagata ma manu, ma faʻamamafaina ai le feeseeseaiga i le va o le pule, pule, ma le matagofie o le natura.
Manu i le Tamaoaiga ma Soifua manuia lautele
I aso ua mavae, sa i ai se sao taua o manu i faatoaga ma le tamaoaiga o aiga. O lafumanu ma faigafaiva e lagolago ai le faitau miliona o aiga i le lalolagi atoa. E le gata i lea, sa i ai foi se sao taua o manu i suiga tau tamaoaiga i itulagi ma le lalolagi atoa. Mo se faataitaiga, o le fagafao o solofanua ma kamela na mafai ai ona faateleina femalagaaiga ma fefaatauaiga i le va o itulagi.
E le gata i manaʻoga tau tamaoaiga, ae e maua foʻi e manu le soifua manuia ma le lagolago faʻalagona. E fesoasoani mai taifau tuli manu, solofanua togafitiga, ma isi manu i tagata i vaega eseese o latou olaga, mai le saogalemu i le togafitiga faʻalagona.
Evolusi ma le Fa'a'āigaina
O le faagasologa o le faafaileleina o manu e leʻi na o tagata e fetuutuunai i ai. O lenei faagasologa na i ai sona aafiaga i le evolusione o manu lava latou. O taifau, pusi, povi, mamoe, ma puaa, mo se faataitaiga, ua oo i ai ni suiga tetele i kenera ma amioga ona o fegalegaleaiga ma tagata i le faitau afe o tausaga.
Ua faʻailoa mai e tagata suʻesuʻe i anthropology ma genetics o le faagasologa o le faʻafaileleina o manu e suia ai le itu tau kenera ina ia sili atu ona agamalu ma sili atu ona fetaui ma manaʻoga o tagata. O suʻesuʻega talu ai nei ua fautua mai ai foi o fegalegaleaiga i le va o tagata ma manu faʻafaileleina e aʻafia ai le alualu i luma faaletino ma neura o le tagata.
Amioga Mama ma Aia Tatau a Manu
Ua fa’ateleina le tāua o talanoaga e uiga i aia tatau a manu a’o fa’atupula’ia le malamalama o tagata lautele i mafatiaga o manu ona o le fa’asaunoaina. Ua i ai se sao o le su’esu’ega o manu i le su’esu’eina o manatu tau amio i le auala e tausia ai manu e tagata. O tagata fa’atino ma tagata atamamai e pei o Peter Singer ua latou lagolagoina le manatu e fa’apea, e pei o tagata soifua, e i ai le aia tatau a manu e sa’oloto mai mafatiaga e le mana’omia.
O le soifua manuia o manu e lē gata o se popolega tau amio ae e aofia ai foʻi lona aʻafiaga i le soifua maloloina o le siʻosiʻomaga atoa. O le puipuiga o meaola ua lamatia ma le faʻamalosia lelei o tulafono o le taulaga mo manu faʻafailele ua faʻaalia ai taumafaiga e faʻatino se paleni talafeagai i le va o manaʻoga o tagata ma aia tatau a manu.
Auai i Suʻesuʻega Faasaienisi
O le faʻaaogaina o manu i suʻesuʻega faasaienisi sa avea pea ma mataupu feteenai. E ui e le mafai ona faafitia lo latou sao i suʻesuʻega faafomaʻi ma faasaienisi, ae o le sauāina ma le mafatia o manu i faʻataʻitaʻiga ua mafua ai se finauga loloto tau amio. E manaʻomia e faʻalapotopotoga ma saienitisi ona mulimulitaʻi i tulafono faʻatonutonu tau amio ina ia mautinoa o loʻo taulimaina manu ma le faaaloalo ma o taunuʻuga o suʻesuʻega e paleni ma le soifua manuia o manu.
Le Lumanai o le Suʻesuʻega o Manu
O le suʻesuʻega o manu e tuʻuina mai ai ni atinaʻe fou ma ni luʻitau i le malamalama i fegalegaleaiga a tagata ma manu. O suiga i le siosiomaga, faʻatupuina o taulaga, ma le alualu i luma o tekinolosi, e pei o le bioengineering ma le CRISPR, o loʻo i ai se aafiaga tele i ituaiga o fegalegaleaiga tatou te faia ma manu. O luʻitau i le lumanaʻi e aofia ai le faʻatulagaina o faiga faʻavae tutusa ma gafataulimaina mo le soifua manuia o tagata ma manu ma le malamalama i le auala e aʻafia ai e suiga o le tau ituaiga meaola ma o latou nofoaga.
Fa'ato'a
O le suʻesuʻega o manu e ofoina mai ai ni malamalamaga taua i le auala e faʻatupuina ai e fegalegaleaiga ma manu lo tatou aganuʻu ma faasinomaga, aʻo luʻitauina foʻi i tatou e mafaufau loloto i a tatou amioga ma tiutetauave i isi meaola. Faatasi ai ma suʻesuʻega faifai pea, e mafai ona tatou fausia se sosaiete e sili atu le agaalofa ma le tonu, lea e mafai ai e tagata ma manu ona nonofo fealofani. O lenei malamalama e le gata ina faʻamauoa ai lo tatou malamalama i le taimi ua tuanaʻi ae maua ai foʻi le taʻiala mo se lumanaʻi e sili atu le agalelei ma le poto.