O le Manatu o Tapu ma Tulaga Masani Lautele i le Anthropology
I suʻesuʻega faʻa-tagata, o manatu o le "tabu" ma "tu ma aga faʻaagafesootai" o ni elemene taua se lua e fesoasoani e malamalama ai i fegalegaleaiga faʻaagafesootai ma aganuʻu o sosaiete eseese. O tapu ma tu ma aga faʻaagafesootai o ni taʻiala faʻale-amio e fuafua ai le auala e fegalegaleai ai tagata taʻitoʻatasi i totonu o se vaega faʻale-aganuʻu ma le lalolagi o siomia ai i latou. O lenei tusiga o le a suʻesuʻeina loloto nei manatu, faʻamatalaina o latou faʻamatalaga, talafeagai, ma aʻafiaga mo le olaga faʻaagafesootai.
Malamalama i le Tapu
O le tapu o se upu faa-Polenisia o lona uiga "faasa" po o le "faasaina." I se tulaga fa'ale-tagata, o le tapu e faasino i tulafono fa'aagafesootai po'o aganu'u e fa'atuina ai ni fa'asa patino. E masani ona feso'ota'i tapu ma gaoioiga, meafaitino, po'o mafutaga e manatu e paia pe matautia e se nu'u. O le solia o tapu e mafai ona i'u ai i le fa'ate'aina fa'aagafesootai, fa'asalaga, po'o fa'alavelave fa'alenatura.
E mafai ona matuā eseese faʻataʻitaʻiga o tapu e faʻatatau i le aganuʻu. Mo se faʻataʻitaʻiga, i nisi aganuʻu, e faʻasa ona paʻi i le ulu o se isi tagata ona o le ulu e manatu o se vaega paia o le tino. I le tele o atunuu e toʻatele ai tagata Musalimi, e faʻasa ona 'ai puaʻa ona o mafuaʻaga faʻalelotu.
Malamalama i Tulaga Masani Lautele
O tu ma aga fa'aagafesootai o tulafono e le'i tusia e fa'amatalaina ai mea e manatu e taliaina pe mana'omia i totonu o se vaega po'o se sosaiete fa'apitoa. E le pei o tapu, e sili atu ona fa'amalosia ma patino, o tu ma aga fa'aagafesootai e sili atu ona fetu'una'i ma fesoasoani e fa'atumauina le fa'atulagaga i fegalegaleaiga i aso uma. O tu ma aga fa'aagafesootai e aofia ai fa'amoemoega e uiga i le auala e tatau ai i tagata ona amio, tautala, la'ei, ma e o'o lava i le mafaufau.
Ua vaevaeina tu ma aga fa'aagafesootai i ni vaega se tele:
1. Tulaga Masani o Aganuu: Fa'atonutonu amioga masani i aso uma e masani ma fa'aleaganuu. Mo se fa'ata'ita'iga, o le masani o le fai atu "fa'afetai" po'o le "fa'atoese."
2. Tulaga Masani ma Aga Masani: Fa'atonutonu amioga e sili atu ona tāua e feso'ota'i ma amioga mama. Mo se fa'ata'ita'iga, fa'asa ona pepelo pe gaoi.
3. Tulaga Fa'aletulafono: O tulaga fa'aletulafono ua avea ma vaega o le faiga fa'aletulafono a se sosaiete ma e iai fa'asalaga aloa'ia pe a solia. Fa'ata'ita'iga: le fa'asa o le aveta'avale 'ona.
O le Sootaga i le va o Tapu ma Tulaga Masani Lautele
E mafai ona manatu i tapu o se ituaiga tu ma aga masani e sili atu ona ogaoga, lea e masani ona manatu ai le solia o le tapu o se solitulafono tau amio po o se solitulafono faaletulafono. E ui o tu ma aga masani e fesoasoani i le faatumauina o le mautu o le sosaiete e ala i le taialaina o amioga taliaina, ae o tapu e puipuia ai vaega taua o le soifuaga lautele ma aganuu mai le faamataʻu po o le faalavelave.
O le Galuega a Tapu ma Tu ma Aga Masani i le Sosaiete
E tele matafaioi tāua a tapu ma tu ma aga fa'aagafesootai i totonu o sosaiete:
1. Saogalemu ma le Fa'atonuga: O tapu ma tu ma aga fa'aagafesootai e fesoasoani e fausia se siosiomaga saogalemu ma fa'atulagaina lelei e ala i le fa'atonutonuina o amioga a tagata ta'ito'atasi ma vaega. Mo se fa'ata'ita'iga, o le fa'asaina o le fasioti tagata i toetoe lava o aganu'u uma o se auala taua e fa'atumauina ai le saogalemu ma le fa'atonuga lelei.
2. Faasinomaga ma le Lotogatasi: O nei manatu e lua e fesoasoani foi e faʻatupuina ai le faasinomaga o se vaega ma faʻamalosia ai se lagona o le lotogatasi i totonu o tagata o le nuʻu. O le tausisia o tapu ma tu ma aga faʻaagafesootai e mafai ona avea ma auala e faʻaalia ai le tautino atu i tulaga faʻaleaganuu tutusa.
3. Pulea Lautele: O tapu ma tu ma aga fa'aagafesootai e mafai ai ona pulea lautele, i tulaga aloaia ma tulaga lē aloaia. Mo se fa'ata'ita'iga, o le fa'ailogaina fa'aagafesootai e feso'ota'i ma le solia o se tapu po'o se tulaga masani fa'apitoa e mafai ona avea o se mea e taofia ai amioga lē mana'omia.
4. Fesiitaiga Fa'aleaganuu: E ala i le faagasologa o fegalegaleaiga fa'aagafesootai, o tapu ma tu ma aga fa'aagafesootai e tu'ufa'asolo mai lea tupulaga i lea tupulaga, lea e fesoasoani i le fa'asaoina o aganu'u ma tulaga fa'atauaina a se nu'u.
O le Aafiaga o le Solia o Tapu ma Tu ma Aga Masani Lautele
O le solia o tapu e masani ona sili atu ona ogaoga nai lo le solia o tu ma aga masani. O le solia o tapu e mafai ona iʻu ai i faasalaga faaletino, faasalaga faaagafesootai, po o se togafitiga sili atu ona leaga e faavae i talitonuga faalotoifale. Mo se faataitaiga, i nisi sosaiete, o se tasi e solia se tapu e mafai ona tuliesea pe fasiotia foi.
A oʻo mai i tu ma aga faʻaagafesootai, e sili atu ona eseese faʻasalaga ma e faʻalagolago i le matuia o le soliga. O faiga e le aloaia, e pei o le ulagia poʻo le foliga e le fiafia ai, e masani ona faʻaaogaina e faʻamalosia ai nei tu ma aga. Peitaʻi, o soliga matuia o tu ma aga tau amio poʻo tulafono e mafai ona iʻu ai i ni faʻasalaga aloaia, e aofia ai sala tupe poʻo le falepuipui.
Su'esu'ega o Tapu ma Tu ma Aga Masani Fa'aagafesootai
Mo se malamalamaga sili atu, se'i o tatou tilotilo i nisi o su'esu'ega mai aganu'u eseese:
1. Tapu Fa'alemasina i Initia
I nisi vaega o Initia, o loo tumau pea le tapu o le ma’i masina. E masani ona faasaina fafine o loo ma’i masina mai le ulufale atu i nofoaga paia, auai i sauniga faalelotu, ma e oo lava i le ‘aiina o nisi meaai. O lenei tapu e atagia mai ai se talitonuga faaleaganuu faapeteriaka e manatu o le ma’i masina e le mama pe eleelea. E ui i taumafaiga e suia lenei manatu ma faaitiitia ai le faailoga tagata, ae o loo tumau pea le taatele o lenei faiga i le tele o nuu.
2. Tulaga Masani o le Tumama i Iapani
I Iapani, o tulaga masani o le tumama e matuā fa'atulafonoina ma e pulea e tū ma agaifanua ma amioga i aso uma. Mo se fa'ata'ita'iga, o le ofuina o se ufimata pe a ma'i pe tausia le tumama o nofoaga faitele o se vaega o tu ma aga masani fa'aagafesootai e loloto ona a'a i le aganu'u a Iapani. O le solia o nei tulaga masani o le tumama e mafai ona o'o atu ai i le le to'a fa'aagafesootai pe o'o lava i le fa'ate'aina.
3. Fa'asa ona Fa'aipoipoga Fa'a-Vasega i Initia
O le faaipoipoga i le va o ituaiga eseese o se tapu ua leva ona iai i le sosaiete Initia. E ui lava i suiga tetele faaletulafono ma agafesootai, o lenei tapu o loo aafia pea amioga ma faaiuga patino a le toatele. O le solia o lenei tapu e mafai ona iu ai i ni faasalaga matuia faaleagafesootai, e aofia ai le faateaina mai le alalafaga po o le sauaga faaletino foi.
Suiga ma le Fetuunaiga o Tapu ma Tulaga Masani Fa'aagafesootai
Faatasi ai ma le lalolagi atoa ma le vave o suiga i le va fealoai, o loo i ai le tele o tapu ma tu ma aga masani o loo suia. O fesootaiga faaleaganuu, tekinolosi, ma le suia o tulaga faatauaina faalelalolagi ua taitai atu ai i le toe iloiloga o le tele o tapu ma tu ma aga masani. Mo se faataitaiga, o mataupu sa manatu muamua o se tapu, e pei o le LGBTQ+ ma le tutusa o alii ma tamaitai, ua faateleina nei le finauga ma le taliaina i sosaiete eseese.
Peita’i, o nei suiga e le’i oo mai e aunoa ma ni lu’itau. E tele sosaiete o lo’o feagai ma le feeseesea’iga i le va o le tausia o a latou tū ma agaifanua ma le fetu’una’i i suiga fa’alelalolagi. O lenei mea e fa’aalia ai e ui lava e ono suia tapu ma tu ma aga fa’aagafesootai, ae o lo’o i ai pea se sao taua i le fa’atulagaina o fa’asinomaga ma fegalegaleaiga fa’aagafesootai.
I'uga
O tapu ma tu ma aga fa'aagafesootai o ni manatu autū se lua i le anthropology e maua ai ni malamalamaga loloto i le auala e fa'atonutonu ai e sosaiete amioga a tagata ta'ito'atasi ma vaega. E ui ina eseese o latou natura ma le tele o fa'asalaga latou te fa'atinoina, ae latou te fa'apena fo'i ona fesoasoani le tasi i le isi i le tausia o le mautu ma le fealofani fa'aagafesootai.
O le malamalama i tapu ma tu ma aga fa'aagafesootai i aganu'u eseese e fesoasoani ia i tatou e talisapaia ai le eseesega o tagata ma fa'amamafa ai le taua o le tulaga fa'aleaganuu i le malamalama i amioga a tagata. I lenei vaitau o le lalolagi atoa, o lu'itau ma avanoa e suia ma fetu'una'i ai tapu ma tu ma aga fa'aagafesootai o lo'o fa'aauau pea ona suia, ma maua ai auala mo sosaiete e manuia ai a'o fa'aaloalo pea i o latou fa'asinomaga fa'aleaganuu.
O le mea lea, o tapu ma tu ma aga faʻaagafesootai o loʻo avea pea ma autu taua i le suʻesuʻeina o le anthropology ma lo tatou malamalama i le soifuaga o tagata i vaega eseese o le lalolagi.