Te Koroni o ngā Tatimana i Initonīhia me ōna Pānga
Pendahuluan
Ko te Koroni tetahi o ngā upoko tino nui o te hītori o te ao, ā, kāore a Initonīhia i rerekē ki tēnei āhuatanga. I roto i te horopaki o Initonīhia, he rau tau te roa o te koroni o ngā Hōrana, ā, he pānga nui ki te whanaketanga pāpori, ahurea, tōrangapū, me te ōhanga o te motu. Ka tirohia e tēnei tuhinga te hītori o te koroni o ngā Hōrana i Initonīhia, tōna pānga ki te hapori, me te taonga tuku iho e mau tonu ana i tēnei rā.
Hītori o te Koroni o ngā Tatimana i Initonīhia
Te Tīmatanga o te Taenga Mai o ngā Hōrana
I te mutunga o te rautau 16 ka tae tuatahi mai ngā Hōrana ki Initonīhia, i te tuatahi ka rapu i ngā mea kakara. Ko te haerenga tuatahi, i arahina e Cornelis de Houtman, i tae ki Banten, he pokapū hokohoko i Java i te tau 1596. Nā tēnei haerenga i whakatakoto te ara mō te taenga mai o ētahi atu kaipuke hokohoko Hōrana.
VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie)
I te tau 1602, i whakatūria te VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie), arā, te Kamupene Īnia ki te Rawhiti o te Tatimana. I tukuna e te kāwanatanga o Tatimana ki te VOC ngā mana whakahaere hokohoko me te tūhura i ngā rohe o Āhia, tae atu ki Initonīhia. Ko tētahi o ngā rautaki a te VOC ki te whakahaere i te hokohoko ko te whakatū i ngā pou hokohoko me ngā pā ki ngā wāhi rautaki pērā i a Batavia (ināianei ko Jakarta), Maluku, me Sumatra.
Te Whakakotahitanga o te Mana
I whakakaha ake te mana o te VOC mā roto i ngā huarahi maha, tae atu ki ngā mahi whakawhitiwhiti kōrero, ngā tiriti, me te kaha hōia. I ngā rautau 17 me 18, ka tīmata ngā rohe matua o Indonesia ki te taka ki raro i te mana o te VOC. Heoi, i pāngia te VOC e te raruraru pūtea, ā, i te tau 1799 ka whakakorea. I tangohia ngā rawa me ngā nama katoa o te VOC e te kāwanatanga o Tatimana, ā, nā rātou i whakahaere tonu te koroni i Indonesia.
Ngā Īnia ki te Rawhiti o Hōrana
I te tīmatanga o te rautau 19, i te wā poto nei, i whakahaerehia e Peretānia ētahi rohe pēnei i a Java me Sumatra, engari i muri i ngā Pakanga a Napoleon, i whakahokia ēnei rohe ki a Hōrana i raro i te Kawenata o Rānana i te tau 1814. I tīmata te wā o Īnia ki te Rawhiti o Hōrana (te wā i raro mana ai ngā rohe koroni o Initonīhia i te mana o te Kīngitanga o Hōrana). He maha ngā kaupapa here i whakatinanahia hei whakahaere me te whakamahi i ngā rauemi taiao o Initonīhia, tae atu ki te pūnaha ahuwhenua ā-ture, te cultuurstelsel rānei, i whakatinanahia mai i te tau 1830 ki te 1870.
Te Pānga o te Koroni o ngā Tatimana
ōhanga
1. Te Mana Motuhake me te Whakamahi Kino: I whakahaerea e ngā Tatimana te hokohoko mea kakara me ētahi atu hua ahuwhenua, ā, nā tēnei i ara ake ai he pūnaha ōhanga takirua. I whakamahia whānuitia ngā rauemi taiao o Initonīhia mō ngā painga o ngā Tatimana. Nā te pūnaha ahuwhenua ā-ture i akiaki ngā kaimahi pāmu ki te whakatipu i ngā taonga pēnei i te kawhe, te huka, me te indigo hei kaweake ki Ūropi.
2. Ngā Huringa o te Hanganga Ahuwhenua: I tino rerekē ngā tauira ahuwhenua tuku iho. I te nuinga o te wā ka raupatuhia te whenua o te tangata, ka hurihia hei māra nui e whakahaerehia ana e ngā koroni, e ngā kaipakihi o tāwāhi rānei. Nā tēnei i hua ake ai te kore taurite o te ōhanga, ā, i rawakore ai ngā kaimahi pāmu o te rohe.
3. Hanganga: I hangaia e ngā Tatimana ngā hanganga pēnei i ngā rori, ngā piriti, me ngā teihana tereina hei whakahaere i te tuku hua ahuwhenua ki ngā tauranga nui. Ahakoa i āwhina tēnei hanganga i te whakamahinga a te koroni, i whakatakotohia hoki te turanga mō te whanaketanga ōhanga o Initonīhia i muri i te mana motuhake.
Hapori me te Ahurea
1. Mātauranga: I whakatūria ngā kura hei whakatutuki i ngā hiahia whakahaere me ngā hiahia hangarau a te kāwanatanga koroni. Ahakoa i whakawhāitihia te mātauranga ki ngā tāngata whenua anake, i tīmata ētahi rangatira whenua ki te whiwhi mātauranga o te Hauāuru, ā, ka noho hei hunga mātau me ngā iwi ā-motu, ā, i muri mai ka ārahi i te kaupapa mana motuhake.
2. Te Tauritekore Hapori: I kaha ake te wehewehenga hapori nā te noho mai o ngā akomanga hapori rerekē i waenga i ngā iwi. He teitei ake te mana o ngā Pākehā me ngā tāngata o te Rawhiti o tāwāhi (Haina, Arapi) i ngā tāngata whenua taketake. Nā tēnei i puta ai te noho wehe me te hē i roto i te iwi.
3. Te Awe Ahurea: I kawea mai hoki e te Koroni ngā awe ahurea o te Hauāuru ki Initonīhia. I whakamahia te reo Tatimana i roto i ngā mahi whakahaere me te mātauranga, ā, i whakaurua mai ngā momo toi me ngā tikanga Tatimana.
tōrangapū
1. Te Koroni me te Ātete: He maha ngā kaupapa ātete a te iwi i puta i tēnei wā, pērā i te Pakanga o Diponegoro (1825-1830), te Pakanga o Aceh (1873-1904), me ētahi atu. Ahakoa i te nuinga o te wā i pehia angitu ai ēnei kaupapa ātete e te hunga Tatimana, i whakaatuhia e rātou te wairua o te whenua e tipu haere ana.
2. Te Whakatūnga o te Whakahauhau ā-Motu: Nā te wheako o te koroni me te tukino i whakatipu te wairua whakahauhau ā-motu me ngā wawata mō te mana motuhake. I tīmata te puta ake o ngā whakahaere whakahauhau ā-motu pērā i a Budi Utomo (1908), Sarekat Islam (1911), me te Rōpū Motu o Indonesia (1927). I kohia e ngā tino tangata pērā i a Sukarno, Mohammad Hatta, me Sutan Sjahrir te tautoko hei whawhai ki te koroni me te whawhai mō te mana motuhake.
Te Taonga Tuku Iho o te Koroni
Ture me te Whakahaere
I mahue iho i te iwi Hōrana tētahi pūnaha ture me te whakahaere kua tino pūmau. He maha ngā āhuatanga o te pūnaha ture o nāianei o Initonīhia e ahu mai ana i te ture koroni Hōrana, pērā i te Ture Taihara (KUHP). Ko te nuinga o te pūnaha kāwanatanga ā-rohe e whai ana i te hanganga i whakatūria e te wā koroni Hōrana.
Hanganga Hangarau
Kei te whakamahia tonutia ngā hanganga i hangaia i te wā koroni, mai i ngā huarahi tere, ngā rēriwe, ngā tauranga, tae atu ki ngā pūnaha whakamakuku ahuwhenua, ā, he hua tēnei mō te whanaketanga o Indonesia hou.
Mātauranga me te Reo
Nā te pūnaha mātauranga Tatimana i whakauru te mātauranga ōkawa ki te hapori Initonīhia. Ahakoa i te tīmatanga he iti noa iho, ko tēnei pūnaha te tūāpapa mō te whanaketanga o te mātauranga i Initonīhia. He nui anō te awe o te reo Tatimana, ā, he maha ngā kupu i roto i te ture, te hangarau, me te pūtaiao Initonīhia i ahu mai i te reo Tatimana.
Whakamutunga
He whānui, he hohonu hoki te pānga o te koroni o ngā Tatimana ki Indonesia, ā, tae noa mai ki tēnei rā. Mai i ngā tirohanga ōhanga, pāpori, ahurea, me te tōrangapū, i hangaia e tēnei taonga tuku iho koroni ngā āhuatanga maha o te oranga o Indonesia. Ahakoa ōna pānga kino maha, pērā i te kore taurite pāpori me te tukino, i whakatipuhia hoki e te wheako koroni te wairua o te motu, ā, i noho hei whakakorikori mō te pakanga mō te mana motuhake. Hei iwi kua roa e mau ana i te mana koroni, ko te whakaaroaro ki ngā wā o mua he taahiraa nui ki te mārama me te whakamahi i te hītori hei akoranga whai hua mō te hanga i tētahi heke mai pai ake.
