O le Va'aiga Fa'a-Epistemolo a Karl Popper
O Karl Raimund Popper (1902–1994) o se faifilosofia Austrian sa matuā tele sona aafiaga i matāʻupu o le epistemology ma le filosofia o le saienisi. E sili ona lauiloa o ia i lana faitioga matuitui i le logical positivism ma lana fautuaga o le falsificationism o se metotia e iloa ai le eseesega i le va o le saienisi ma le lē faasaienisi. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou iloiloina loloto ai manatu epistemological a Popper, mai le talaaga o ona manatu i aafiaga o ana aʻoaʻoga i matāʻupu eseese.
Talaaga ma le Talaaga Faasolopito
Na soifua mai Karl Popper i Vienna i le amataga o le seneturi lona 20, o se vaitaimi na i ai aʻoga fou faʻafilosofia e pei o le logical positivism ma le Vienna Circle i le tumutumuga o la latou faatosinaga. Sa i ai le manatu o le Vienna Circle e tatau ona faʻavae le saienisi i luga o faʻamaoniga faʻapitoa ma le mafaufau aloaia. O Popper, i le tuʻufaʻatasia o se naunautaʻiga i filosofia ma se talaaga i le fisiki ma le mafaufau, na amata ai ona fesiligia mataupu faavae o le logical positivism.
I le avea ai ma se tagata mafaufau talavou, sa faatosinaina Popper e atinaega i le quantum theory ma le relativity, lea na tuuina atu ai ni faataitaiga fou i le saienisi ma saunia ai ni faataitaiga o mataupu na tatau ai ona toe teuteuina pe lafoaia ai ni aʻoaʻoga na taliaina muamua. O lenei aafiaga na faamalosia ai le faitioga a Popper i le vaaiga positivist o le faamaoniga faasaienisi.
Faitioga o le Faamaoniga
O le manatu o le mafai ona faʻamaonia, o le manatu e tatau ona faʻamaonia le malamalama faʻasaienisi e ala i le matauina ma le faʻataʻitaʻiga faifai pea, o se tasi lea o faitioga autu a Popper. E tusa ai ma le manatu o Popper, o le mafai ona faʻamaonia e matua faigata lava ona o le le tuʻuina atu o ni taʻiala talafeagai mo le eseesega i le va o le saienisi ma le pseudoscience poʻo tala faʻasolopito. Mo se faʻataʻitaʻiga, o aʻoaʻoga faʻapitoa e pei o le Freudianism ma le Marxism e masani ona mafai ona "faʻamaonia" e ala i faʻamaumauga faʻapitoa, ae na vaʻaia e Popper o ni faiga talitonuga nai lo aʻoaʻoga faʻasaienisi.
Na fautuaina e Popper e le tatau i le saienisi ona saili e faamaonia ni manatu faavae, ae ia taulai atu i le taufaasese. I le manatu o Popper, e na o le faasaienisi e mafai ona taʻua o se talitonuga pe afai e mafai ona tofotofoina ma e ono mafai ona faafitia. I se isi faaupuga, o se talitonuga e le mafai ona faafitia (e le mafai ona faafitia) e le faasaienisi.
Fa'asesega
O lenei manatu o le faaseseina o mea moni e taua tele i le epistemology a Popper ma e taʻua o le faaseseina o mea moni. E tusa ai ma lana tala, o le faagasologa o le atinaʻeina o le faasaienisi o se faagasologa filemu ma le olaola, lea e tulaʻi mai ai ni aʻoaʻoga fou ma tofotofoina e ala i faʻataʻitaʻiga. O aʻoaʻoga e le mafai ona tatalia suʻega faʻapitoa e tatau ona teena pe toe teuteuina.
E matuā ese lava le fa'aseseina o talitonuga mai le fa'amaoniaina. I se faiga fa'amaonia, e manatu o se talitonuga e sili atu lona malosi pe afai e tele fa'amaoniga e lagolagoina ai. I se fa'atusatusaga, i le fa'aseseina o talitonuga, e le manatu o se talitonuga e moni atoatoa, ae e manatu o se talitonuga "e le'i fa'amaoniaina." O le mea lea, o talitonuga fa'asaienisi e le tumau ma e tatau ona fa'aauau pea ona su'esu'eina ma le fa'aeteete.
O le aafiaga o le faʻaseseina o mea ua salalau solo i matāʻupu eseese. Mo se faʻataʻitaʻiga, i le fisiki, o le atinaʻeina o le aʻoaʻoga o le relativity ma le quantum mechanics e mafai ona vaʻaia o se faʻaaogaina o metotia faʻaseseina e sui ai pe toe teuteu ai aʻoaʻoga tuai e faʻavae i luga o faʻamatalaga fou e le ogatasi ma a latou valoʻaga.
O le A'oa'oga o le Malamalama o se Fa'agasologa o le Evolusi
O se tasi o aafiaga sili ona fou o le faʻaseseina o manatu o tagata, o le vaʻaia lea o le malamalama o tagata o se faʻagasologa o le evolusione. Na finau Popper o le atinaʻeina o le malamalama e tutusa ma le faʻagasologa o le filifiliga faʻalenatura i meaola ola. I tulaga uma e lua, e iai ni eseesega eseese (o aʻoaʻoga poʻo meaola) e tofotofoina e lo latou siosiomaga. I le tulaga o le saienisi, o aʻoaʻoga e teteʻe atu i suʻega faʻapitoa e taʻua o ni 'sao' seʻia vagana ua faʻamaonia e ni faʻamaoniga fou e faʻamaonia ai.
Na musuia Popper e le Darwinism i lana auala e faʻatino ai le atinaʻeina o le saienisi. Na ia finau e le manaʻomia ona tatou sailia le "upu moni atoatoa," ae ia faʻaauau pea ona faʻaleleia a tatou aʻoaʻoga ina ia maua ai se malamalamaga sili atu i le lalolagi. Na ia faʻamamafaina le taua o faitioga faufale ma talanoaga faasaienisi, lea e tatau ai i aʻoaʻoga uma ona tuʻuina atu se avanoa mo le toe teuteuga poʻo le suia i se aʻoaʻoga e sili atu.
Aafiaga i Filosofia o le Saienisi ma le Sosaiete
Ua i ai se aafiaga loloto o manatu fa'a-epistemolosia a Popper i le auala tatou te va'ai ai i le saienisi ma le metotia fa'asaienisi. I le fa'amamafaina o le taua o auala fa'itio ma fa'asese i le atina'eina o le saienisi, na toe fa'amatalaina ai e Popper le mea tatou te manatu i ai o le 'malamalama fa'asaienisi'.
I le fa’aopoopoga i lona faatosinaga i saienisi fa’alenatura, o mataupu fa’avae fa’asese a Popper e fa’aaogaina fo’i i saienisi lautele, tamaoaiga, ma filosofia fa’apolokiki. I saienisi lautele, mo se fa’ata’ita’iga, e tatau ona fa’ata’ita’iina a’oa’oga e ala i fa’amaumauga fa’atino ma teena pe afai e le ogatasi ma fa’amaoniga o lo’o maua. E i ai ni aafiaga taua o lenei mea mo auala su’esu’e i nei matā’upu.
I se tulaga lautele, o manatu fa'asese a Popper e iai ni aafiaga i aganu'u faitio i totonu o le sosaiete. Na ia fa'amamafa mai o le sa'olotoga fa'alemafaufau ma le aia tatau e fa'aalia ai faitioga e taua tele mo le fa'alauteleina o le malamalama. O le mea lea, o le manatu autū a Popper e vala'au ai fo'i mo se sosaiete e sili atu ona tatala ma fa'atemokalasi, lea e fa'amalosia ai finauga ma talanoaga fa'alemafaufau o ni meafaigaluega mo le alualu i luma.
I'uga
Sa faia e Karl Popper se sao tele i lo tatou malamalamaaga i le poto faasaienisi ma metotia e ala i lana manatu i le falsificationism. I le teena o le verificationism ma le faamamafaina o le falsificationism, sa saunia ai e Popper se faavae fou mo saienitisi e faʻalatalata atu ai i aʻoaʻoga ma manatu faavae.
E le gata i lea, o ona manatu e le gata i le saienisi ae e iai foʻi ona aafiaga lautele mo saienisi lautele ma filosofia faapolokiki, e faamamafaina ai le taua o faitioga fausia ma le tatala faalemafaufau. O le manatu o Popper ua valaaulia ai i tatou e vaai i le saienisi o se faagasologa o le alualu i luma o le malamalama o loo tofotofoina ma faafouina pea.
O lenei tusiga ua toe fa’amamafa mai ai le taua o le malamalama i le epistemology a Popper, lea e le gata ina talafeagai mo saienitisi ae fa’apea fo’i mo i latou o lo’o sailia se auala fa’apitoa ma fa’agaioia i le malamalama i le olaga i aso faisoo.