Filosofia Tau Amio a Immanuel Kant
O Immanuel Kant (1724–1804) o se tasi o tagata e sili ona tāua i le talafaasolopito o filosofia faʻaonaponei, ona o ana taumafaiga e faʻatulaga se faʻavae lautele ma talafeagai mo amioga mama. E le pei o auala tau amio e faʻalagolago i tu ma agaifanua, lotu, poʻo taunuuga o amioga, na talitonu Kant o le fua sili ona mautu o amioga mama e tatau ona faʻavaeina i le mafaufau ma faʻaaogaina i tagata uma, i soo se mea. O filosofia tau amio a Kant e masani ona taʻua o amioga mama faʻale-deontological—o amioga mama e faʻamamafa ai tiute ma mataupu faavae, nai lo taunuuga.
Talaaga: Aiseā na sailia ai e Kant se faʻavae tau amio lautele?
Sa soifua Kant i le vaitaimi o le Malamalama i Europa, a o manuia le mafaufau lelei ma le saienisi. Peitaʻi, o lenei atinaʻe na laga ai foʻi le fesili: afai o tagata ua faʻateleina le mafaufau loloto ma ua le toe faʻalagolago atoatoa i pulega faʻaleaganuʻu, o le a la le faʻavae e le suia mo amioga mama? Na vaʻaia e Kant o tulaga faʻatonuina tau amio e faʻavae i luga o lagona, agaifanua faʻaagafesootai, poʻo faʻamanuiaga faʻatino e masani ona faʻatatau ma faigofie ona faʻamaonia e tusa ai ma mea e fiafia i ai. Sa ia manaʻo e suʻe mataupu faʻavae tau amio e manaʻomia, o lona uiga, e aoga e tusa lava po o a tulaga patino, aganuʻu, poʻo taunuuga.
"Fiafia lelei" o le totonugalemu o amioga mama
I lana tusi Groundwork of the Metaphysics of Morals (1785), na taʻua ai e Kant: “E leai se mea e mafai ona manatu i ai e lelei atoatoa vagana ai se loto lelei.” E mafai ona faʻaaogaina le lototele, atamai, ma le finafinau mo faʻamoemoega leaga; e oʻo lava i le fiafia e mafai ona faʻateleina ai le manatu faapito o se tagata pe a le o faʻatasi ma se uiga lelei. Ae o se loto lelei—o le faʻamoemoe e fai le mea saʻo ona e saʻo—e manatu i ai o se mea lelei lava ia.
O iinei e tulaʻi mai ai se eseesega tāua: o amioga mama, mo Kant, e lē fuaina muamua i le “mea e tupu mulimuli ane,” ae i uunaʻiga ma mataupu faavae o loʻo i lalo o se gaioiga. Atonu e fesoasoani se tagata i isi ma ausia le lelei, ae afai o lona uunaʻiga e na o le sailia o viiga po o le manuia, o lena gaioiga e leai se taua tau amio e tutusa ma se gaioiga e faia ona o le tiute.
O le manatu o le matafaioi ma amioga mama
Ua vaevaeina e Kant le va o gaioiga e “ogatusa ma le tiute” ma gaioiga e “lē o se tiute.”
1. E tusa ai ma le tiute: e fai e se tagata le mea sa'o, ae o lona fa'amoemoega e mafua mai i isi uuna'iga—mo se fa'ata'ita'iga, o le fefe i le fa'asalaga, o le mana'o e vi'ia, po'o le sailia o tupe mama.
2. Mai le matafaioi: e fai e se tagata le mea sao auā e faaaloalo o ia i le tulafono tau amio.
O se faʻataʻitaʻiga faigofie: o se faioloa e faʻamaoni i le faʻatatau. Afai e faʻamaoni o ia ona e manaʻo e toe foʻi mai tagata faʻatau (mo se tupe mama), o lona uiga ua naʻo lona faia "e tusa ai ma le tiute." Ae afai e faʻamaoni o ia ona o lona manatu o le faʻamaoni o se tiute tau amio e tatau ona faʻataunuʻuina, tusa lava pe o lona uiga o le afaina, o lona uiga ua ia faia "ona o le tiute." O le taua moni tau amio o loʻo i ai i le ituaiga lona lua.
Fa'atonuga: pulega o le mafaufau
I le faʻamatalaina o le auala e galue ai matafaioi, na faʻalauiloa mai ai e Kant le manatu o faʻatonuga, o poloaʻiga poʻo manaʻoga e faʻaalia i le mafaufau.
Fa'atonuga fa'atatau
O se faatonuga fa'atatau e fa'apea: “Afai e te mana'o i le X, fai le Y.” Mo se fa'ata'ita'iga: “Afai e te mana'o e soifua maloloina, fa'amalositino.” E fa'alagolago lea i sini a le tagata lava ia ma e iai ona tuutuuga.
Fa'atonuga fa'avasega
I se faatusatusaga, o se faatonuga fa'avasega o se poloaiga e fa'atatau e aunoa ma ni tuutuuga, e le fa'alagolago i se mana'oga po'o se sini fa'apitoa. E foliga mai e pei o le: "Fai lenei mea, aua o se mea e tatau ona fai." O le uiga autū lea o amioga mama a Kant: o amioga mama e le o fa'atatau i fuafuaga mo le ausiaina o sini, ae o le usita'ia o tulafono na fa'atuina e le mafaufau i se tulaga lautele.
Fa'atulagaga Fa'atonu Fa'avasega
Ua tuʻuina mai e Kant ni faʻatulagaga eseese o le faʻatonuga faʻavasega e faʻamatala ai le mataupu faavae lava e tasi mai itu eseese. O mea e tolu e sili ona lauiloa o:
1. Fa'atulagaina o le Tulafono Lautele
“Ia na’o le fa’atinoina o na tu ma aga e te mafaia i le taimi e tasi ona avea ai ma tulafono fa’alelalolagi.”
O se fa'ata'ita'iga o se mataupu fa'avae fa'aletagata lava ia i tua atu o se gaioiga, mo se fa'ata'ita'iga: "O le a ou pepelo ina ia ou sao mai fa'alavelave." Na fa'ata'ita'iina e Kant lenei mea: afai e mulimuli tagata uma i lena mataupu fa'avae, pe o le a aoga pea le lalolagi? Afai e avea le pepelo ma tulafono lautele, o le a malepe le fa'atuatuaga i le va o tagata ma o le a leai se uiga o le manatu o le "folafolaga". O le mea lea, o le fa'ata'ita'iga o le pepelo e le avea ma tulafono lautele ma ua manatu e le mama.
2. Fa'atulagaina o le Tagata Soifua e avea ma Sini
“Ia amio i se auala e te taulimaina ai le tagata soifua, ia te oe lava faapea ma isi, o se sini autū, ae lē na o se auala.”
E iai le mamalu o tagata ona o lo latou gafatia mafaufau ma le tutoʻatasi. O le mea lea, o le faʻaaogaina sese o isi—mo se faʻataʻitaʻiga, e ala i le faʻasesēina, faʻasesēina, poʻo le faʻamalosia o i latou—e sese tau amio, aua o loʻo tatou liua i latou e na o ni meafaigaluega. O lenei faʻatulagaga ua matuaʻi aʻafia lava i talanoaga faʻaonaponei e uiga i aia tatau a tagata, amioga faʻafomaʻi, ma amioga faʻapolokiki.
3. Fa'atulagaina o le Malo o le Fa'amoemoega
Sa mafaufauina e Kant se nuʻu lelei atoatoa e taʻua o le “malo o iʻuga”: o se faʻatulagaga e galulue ai tagata taʻitoʻatasi e tusa ai ma tulafono tau amio ma faʻaaloalo i le mamalu o isi. I lenei “malo,” e lē o ni mea e faʻaaogaina tagata, ae o ni tagata e fesoasoani i le faʻavaeina o tulafono tau amio e ala i le mafaufau.
Sa'olotoga tau amio: o tulafono tatou te fa'amalosia ia i tatou lava
O se tasi o manatu sili ona fou a Kant o le tuto’atasi: o tagata soifua, i le avea ai ma tagata mafaufau lelei, e mafai ona latou faia a latou lava tulafono. Peita’i, e lē fa’apea ai o le “sa’olotoga e fai ai so’o se mea.” O le tuto’atasi o Kant e lē o le sa’olotoga e mulimuli ai i mana’oga o se tasi, ae o le sa’olotoga e gaua’i atu ai i le tulafono tau amio ua iloa e le mafaufau lelei o se mea moni.
O le faafeagai o le heteronomy, o lona uiga o le taimi e gaoioi ai se tagata e faʻavae i luga o lagona faʻaosofia mai fafo: manaʻoga, faatosinaga faʻaagafesootai, taufaʻamataʻu, faatosinaga o taui, poʻo le na o tu ma aga masani e aunoa ma se mafaufau loloto. E tulaʻi mai amioga mama moni pe a gaoioi saʻoloto tagata mai le pulea o nei lagona ma filifili e faʻavae i luga o mataupu faavae mafaufau lelei.
Aiseā e lē avea ai taunuuga ma fua autū?
E masani ona fa'atusatusa Kant ma le utilitarianism, lea e fa'amasinoina ai amioga mama e ala i le lelei sili po'o le fiafia. Mo Kant, e taua taunuuga i tulaga fa'atino, ae e le mafai ona avea ma fa'avae o amioga mama, aua:
1. E masani ona lē o tatou pulea atoatoa taunuuga.
2. O le faʻamasinoina o gaioiga e ala i o latou taunuuga e mafai ona faʻamaonia ai le solia o le mamalu o le tagata (e pei o le "ositaulaga o le toʻatasi mo le manuia o le toʻatele").
3. O mataupu faavae tau amio o le a suia e tusa ai ma tulaga, ma o le a leiloa ai lo latou tulaga lautele.
O le mea lea na faamamafaina ai e Kant le tumau o le mataupu faavae: o faatinoga mama o faatinoga e mafai ona tauamiotonuina o se tulafono lautele ma faaaloalo i tagata soifua o se taunuuga.
Faitioga ma le tāua
E masani ona faitioina amioga mama a Kant ona o lona faigata tele. I tulaga ogaoga, e pei o le pepelo e laveai ai se ola, o le mataupu faavae o le "aua le pepelo" e foliga mai e feteenai ma lagona tau amio a le toatele o tagata. E le gata i lea, o le faaaogaina o le faatonuga faavasega e mafai ona faigata pe afai o mataupu faavae o gaioiga e faatulagaina lautele pe faapitoa tele. E manatu foi o Kant e le lava le avanoa mo le matafaioi o lagona ma sootaga faaletagata i le olaga tau amio.
E ui i lea, o loo tumau pea le loloto o sao o Kant. O lana faamamafa i le mamalu o le tagata, le tutoatasi, ma le lautele o mataupu faavae ua avea ma faavae taua mo mafaufauga tau amio i aso nei: mai le talitonuga o aia tatau ma le manatu o le matafaioi faalegaluega i le mataupu faavae o le maliega i amioga faafomai. I se lalolagi o le tele o talitonuga ma tulaga faatauaina eseese, ua ofoina atu e Kant se auala e talanoaina ai amioga mama i luga o se faavae talafeagai e mafai ona tofotofoina i se finauga.
Fa'ato'a
O filosofia tau amio a Immanuel Kant o se taumafaiga e faʻatuina amioga mama i luga o le faʻavae sili ona mautu: o le mafaufau o le tagata. I le tuʻuina o le loto lelei, tiute, ma le faʻatonuga faʻapitoa i le fatu o amioga mama, na teena ai e Kant le manatu o amioga mama ua naʻo se mataupu o lagona poʻo ni faʻamoemoega. Na ia manaʻo e galulue tagata e faʻavae i luga o mataupu faʻavae e mafai ona manatu i ai o tulafono lautele ma ia taulimaina pea isi o ni faʻamoemoega, ae le o ni auala. E ui lava e masani ona finauina, ae o loʻo faʻaauau pea ona ola amioga mama a Kant o se poutū autu i le malamalama i le uiga o le faia o le mea saʻo, le faʻatinoina o tiute, ma le faaaloalo i le mamalu o isi.