A'oa'oga Fa'atino o le Malamalama
Pengantar
O le malamalama o le tagata o le taunuuga lea o fegalegaleaiga faigata i le va o vaega eseese o le olaga, mai aafiaga i aso taitasi e oo atu i sailiga faasaienisi faigata. O se tasi o auala autu e malamalama ai i le auala e atiina ae ai le malamalama o le ala lea i le aʻoaʻoga faʻapitoa o le malamalama. O lenei aʻoaʻoga e faʻamamafa ai le taua o aafiaga faʻalogona o le faavae lea o malamalamaga uma. I se isi faaupuga, o le malamalama e fai mai e maua e ala i lagona ma le mafaufau loloto i na aafiaga. O lenei tusiga o le a toe iloiloina ai manatu faavae, talafaasolopito, mataupu faavae autu, ma sao o tagata iloga i le aʻoaʻoga faʻapitoa o le malamalama.
Manatu Faavae
O le aʻoaʻoga faʻapitoa o le malamalama, poʻo le faʻataʻitaʻiga faʻapitoa, o le manatu lea e faʻapea o malamalamaga uma a tagata e maua mai le poto masani ma faʻamatalaga faʻalogo. E teena e le faʻataʻitaʻiga faʻapitoa le manatu e faʻapea o tagata e iai ni manatu faʻanatura pe o le malamalama e maua e aunoa ma se poto masani. I se tulaga lautele, o lenei aʻoaʻoga e lagolagoina ai se auala faʻatino i le mauaina o le malamalama, lea e faʻaaogaina ai ni matauga auiliili o mea tutupu taʻitasi e faia ai ni faʻaiʻuga lautele.
Talafaasolopito
O le talitonuga fa'apitoa e iai ona a'a loloto i filosofia i Sisifo ma e mafai ona toe su'esu'eina i mafaufauga Eleni anamua. O tagata e pei o Aristotle na lagolagoina le manatu e tatau ona fa'avae le malamalama i mea e matauina ma mea moni na tutupu. Peita'i, o le talitonuga fa'apitoa o le malamalama na fa'amatalaina atili i le taimi o le Renaissance, ina ua amata ona fa'amamafa e tagata mafaufau e pei o Francis Bacon le taua o le metotia fa'asaienisi ma le mata'ituina fa'ata'ita'i.
I le seneturi lona 17 ma le 18, na oo atu ai le talitonuga i mea moni i lona tumutumuga faatasi ai ma galuega a John Locke, George Berkeley, ma David Hume. Na latou faalauteleina ma atiina ae manatu faavae o le talitonuga i mea moni, a o tuuina atu foi faitioga o le auala autu o le mafaufau i lena taimi.
John Locke: Tabula Rasa
O John Locke, o se faifilosofia Peretania o le seneturi lona 17, o se tagata autu i le atinaʻeina o le faʻataʻitaʻiga o mea moni. I lana galuega "An Essay Concerning Human Understanding," na fautuaina ai e Locke le manatu o le tabula rasa, poʻo le "papa maa gaogao." E tusa ai ma Locke, o le mafaufau o le tagata e pei o se papa maa gaogao i le taimi e fanau mai ai, ma o le poto uma e maua e ala i le poto masani. E tulaʻi mai manatu o se taunuuga o lagona (poto masani e ala i lagona) ma le mafaufau loloto (mafaufau i na aafiaga).
George Berkeley: Fa'ata'ita'iga Fa'apitoa o le Lē Fa'aletino
Na fa'aauau pea ona fa'atino e George Berkeley le auala fa'atino a Locke e ala i le fautuaina o le a'oa'oga o le le fa'aletino. Na finau Berkeley e le o iai moni se meafaitino i fafo atu o le malamalama o le tagata. I se isi faaupuga, e na'o le pau le mea e iai pe afai e iloa e le tagata. O lenei auala e taumafai e fa'ato'ilaloina le fa'afitauli o le masalosalo o lo'o feagai ma le fa'ata'ita'iga masani e uiga i le iai o le lalolagi i fafo.
David Hume: Fa'ata'ita'iga Fa'avae Fa'apitoa
O David Hume o se tagata faitio malosi i manatu o le mafuaʻaga ma mea e le mafai ona matauina. I lana galuega "A Treatise of Human Nature," na finau ai Hume o le manatu o le mafuaʻaga ua na o se masaniga faalemafaufau na fausia e ala i le matauina soo. Na ia finau e le mafai ona tatou matauina moni lava le mafuaʻaga, ae na o se faasologa tutusa o mea na tutupu.
Mataupu Faavae Autū
O le aʻoaʻoga faʻapitoa o le malamalama e faʻavae i luga o ni mataupu faavae autū e faʻavasega ai mai isi auala i le epistemology. O nei mataupu faavae e aofia ai:
1. O le Poto Masani o le Puna Autū o le Poto: O poto masani uma e sau mai le poto masani e maua e ala i lagona. E feteenai lenei ma le mafaufau loloto, lea e fai mai ai o nisi poto masani e mafai ona maua e ala i le mafaufau e aunoa ma le matauina tuusaʻo.
2. Matau ma Fa'ata'ita'iga: O le metotia faasaienisi, lea e fa'alagolago tele i le mata'ituina ma fa'ata'ita'iga fa'asolosolo, o le meafaigaluega autu lea mo le mauaina o le malamalama.
3. Teena o Manatu Faanatura: E leai se malamalama po o ni mataupu e fananau mai ma ia; o manatu ma malamalama uma e atiina ae mai aafiaga o lagona.
4. Iloiloga Fa'itio ma le Masalosalo: E tatau ona iloiloina ma fa'ata'ita'iina i taimi uma le malamalama e fa'avae i fa'amaoniga fa'apitoa. O tagi e le mafai ona fa'ata'ita'iina pe fa'amaonia e manatu e le talitonuina.
Fa'aoga i le Saienisi
O le aʻoaʻoga faʻapitoa o le malamalama ua i ai se aafiaga tele i le atinaʻeina o le saienisi faʻaonaponei. O lenei auala e faʻamamafa ai le taua o le metotia faasaienisi o le auala autu lea e maua ai le malamalama faʻatuatuaina. E ala i le mataʻituina ma le faʻaeteete, faʻataʻitaʻiga, ma le faʻamaoniga, e mafai ai e saienitisi ona atiina ae ni aʻoaʻoga e atagia saʻo ai le lalolagi moni.
O le faatosinaga o le empiricism e manino lava i galuega a saienitisi e pei o Isaac Newton, o lē na faʻaaogaina le matauga ma faʻataʻitaʻiga e atiina ae ai tulafono o le fisiki masani. O metotia faʻataʻitaʻi e faʻaaogaina foi i le tele o isi vaega o le saienisi, mai le biology i le psychology, e fesoasoani ai i tagata ia malamalama i le lalolagi i se auala e sili atu ona faʻatulagaina ma le le faʻaituau.
Faitioga ma Finauga
E ui o le talitonuga fa'apitoa e tele ona lagolago, ae o lo'o feagai fo'i ma faitioga ma finauga. O se tasi o faitioga autū e sau mai tagata mafaufau, o ē finau e le mafai e le talitonuga fa'apitoa ona fa'amatalaina ituaiga uma o le malamalama. E finau fo'i tagata mafaufau e fa'apea o nisi o manatu ma mataupu fa'avae (e pei o le matematika ma le mafaufau) e le mafai ona fa'amatalaina na'o le poto masani fa'alelagona.
E le gata i lea, o loʻo luʻitauina foʻi le faʻataʻitaʻiga o mea moni e pei o le postmodern, lea e fesiligia ai tagi o le faʻaituʻau ma le faʻalauteleina o le malamalama. E finau tagata Postmodern e faʻapea o malamalama uma e aʻafia i tulaga faʻaleaganuu, faʻasolopito, ma agafesootai, ma o le mea lea e leai se malamalama e moni e le faʻaituʻau pe saʻoloto mai le faʻaituʻau.
I'uga
O le aʻoaʻoga faʻapitoa o le malamalama o se tasi o auala sili ona tāua i le epistemology, e faʻamamafa ai le tāua o le poto masani faʻalogo ma metotia faʻatino i le mauaina o le malamalama. E ui i le feagai ai ma faitioga ma finauga, ae ua faia e le empiricism ni sao taua i le atinaʻeina o le saienisi faʻaonaponei ma le malamalama o tagata i le lalolagi. I le iloaina o le tāua o le matauina ma le faʻataʻitaʻiga, ua fesoasoani le aʻoaʻoga faʻapitoa o le malamalama e fausia ai se faʻavae malosi mo suʻesuʻega faʻasaienisi ma le mauaina pea.