Pragmatism ma le A'oa'oga o le Upumoni
O le Pragmatism o se tasi o aʻoga faʻafilosofia sili ona lauiloa i le agaifanua faʻaonaponei o mafaufauga, aemaise lava i le Iunaite Setete. O lona taulaʻiga autū e le o le sailiga o le upu moni o se mea "mama" ma e vavae ese mai le olaga, ae o le auala e faʻatino ai manatu i le poto masani o tagata. I le pragmatism, o le taua o se manatu e tofotofoina e ona taunuuga faʻatino: pe fesoasoani ia i tatou e malamalama i le lalolagi, foia faʻafitauli, ma galue lelei. O le mea lea, pe a tautala le pragmatism e uiga i le upu moni, e le gata ina fesili "Pe o fetaui lenei mea ma le mea moni?" ae faʻapea foi "O le a le mea e tupu pe a tatou talitonu i lenei mea?" ma le "O le a le aafiaga o le a i ai i a tatou amioga?"
Talaaga o le pragmatism
Na atiae le Pragmatism i le faaiuga o le seneturi lona 19 ma le amataga o le seneturi lona 20. E toatolu tagata autu e masani ona taʻua o ona poutū muamua o Charles Sanders Peirce, William James, ma John Dewey. E ui ina eseese a latou faamamafa, ae na tuufaatasia i latou e le manatu e le mafai ona vavaeeseina le uiga ma le upumoni mai le poto masani ma le faatinoga.
Na faʻalauiloa e Peirce le "pragmatic maxim," o se auala e faʻamatalaina ai le uiga o se manatu e ala i le suʻesuʻeina o taunuuga moni e ono tulaʻi mai pe afai e moni le manatu. Mulimuli ane na faʻalauiloa e James le pragmatism ma atiina ae le aʻoaʻoga pragmatic o le upumoni i se tulaga lautele, aʻo faʻafesoʻotaʻi e Dewey i le metotia faasaienisi, aʻoaʻoga, faatemokalasi, ma le faagasologa o suʻesuʻega.
I aso ua mavae, na tulaʻi mai le pragmatism o se tali atu i filosofia na soona faʻaletino pe na taulaʻi tele i ni manatu faʻalilolilo. Na vaʻaia e tagata pragmatism e alualu i luma le saienisi ona e aoga: e maua ai ni valoʻaga, tekinolosi, ma faʻaleleia atili o le lalolagi moni. O le mea lea, e tatau i filosofia ona tuʻuina le poto masani ma le aoga i le totonugalemu.
A'oa'oga o le upumoni: o se aotelega
A'o le'i ulu atu i le a'oa'oga fa'atino o le upumoni, e taua le malamalama i ni nai a'oa'oga o le upumoni e masani ona fa'atusatusa i ai.
1. O le aʻoaʻoga o le fesootaʻiga e faʻapea mai e moni se faʻamatalaga pe afai e fetaui ma mea moni poʻo le mea moni. Mo se faʻataʻitaʻiga, "O loʻo timu" e moni pe afai o loʻo timu i le lalolagi.
2. E iloilo e le aʻoaʻoga o le felagolagomaʻi le mea moni e faʻavae i luga o le tutusa i totonu o se faiga talitonuga. E moni se faʻamatalaga pe afai e ogatasi ma le faiga atoa, ae le o le tu na o ia.
3. O le talitonuga o le autasi (i nisi faʻaliliuga) e faʻafesoʻotaʻi le upu moni ma le maliliega faʻapitoa i lalo o tulaga lelei o talanoaga.
4. E fesoʻotaʻi e le aʻoaʻoga faʻatino le upumoni i taunuuga faʻatino ma le manuia o se talitonuga i le poto masani ma suʻesuʻega.
E lē o lona uiga o le faʻatinoina o mea tatau e teena ai le fesootaʻiga poʻo le felagolagomaʻi, ae e teena ai le faia o le upu moni o se mea ua "maeʻa" atoatoa ma vavaeʻese mai le faiga faaletagata o le malamalama ma le faia.
Teoria fa'atino o le upu moni
I totonu o le pragmatism, e masani ona malamalama i le upu moni o se mea e fesoʻotaʻi ma le "mea e aoga." Peitaʻi, o lenei fuaitau e masani ona malamalama sese i ai e peiseaʻī o loʻo faʻatusa e le pragmatism le upu moni ma le "aogā" i se uiga vaapiapi poʻo se faʻamoemoega. O le mea moni, o le "galuega" iinei e faʻatatau i le manuia o se talitonuga pe a tofotofoina i le faʻatinoina, e ala i le poto masani faifai pea, ma e ala i suʻesuʻega e tatala mo le faʻasaʻoga.
Charles Sanders Peirce: o le upumoni e mafua mai i se suʻesuʻega
Mo Peirce, o le upumoni o le taunuuga sili lea ona lelei o se faagasologa umi ma tuufaatasi o suesuega. O le upumoni o le mea lea o le a ioe i ai se nuu o tagata suesue pe afai e faia suesuega i se auala talafeagai ma tutusa. O iinei, o le upumoni e le na o le manatu o le toatele, ae o le taunuuga o se faiga faatulagaina: matauina, tofotofoina o manatu faavae, faasa'oina o mea sese, ma le tumau pea ona tatala i faamaoniga fou.
O le manatu o Peirce e faʻamamafa ai le itu faʻamoemoeina: o le upumoni e lē na o se mataupu e fiafia i ai le tagata lava ia, auā o le mea moni o le a "faʻamalosia" ai suʻesuʻega e faʻasaʻo ai talitonuga sese. O lea la, e ui lava ina malamalama i le upumoni i tulaga o le faagasologa, ae o loʻo i ai pea lona faʻamoemoega agai i se lalolagi e tutoʻatasi mai o tatou manaʻoga.
William James: o le upumoni o se faamaoniga i le aafiaga
Na lauiloa le manatu o William James o le upu moni o se mea e "moni" pe afai e faamaonia e ala i aafiaga. E moni se talitonuga pe afai e faamaonia lona faatuatuaina, taiala lelei i faatinoga, ma e talafeagai i le lautele o o tatou aafiaga i le olaga.
Sa matuā uaʻi atu James i le olaga i aso faisoo, e aofia ai ma mataupu e lē mafai ona tofotofoina i taimi uma i totonu o se fale suʻesuʻe. Peitaʻi, e lē faapea ai ua ia lafoaʻia tulaga faatonuina o le mafaufau lelei. Mo James, o talitonuga moni e faamaonia lo latou taua i le aluga o taimi: latou te taʻitaʻia i tatou i ni valoʻaga saʻo, faʻaitiitia ai feteenai i le poto masani, ma fesoasoani ia i tatou e fetuʻunaʻi i le mea moni.
O se faʻataʻitaʻiga faigofie: afai e talitonu se tasi "e pupuna le vai i le pe tusa o le 100°C i le 1 atm o le mamafa," e moni lenei talitonuga aua e mafai ona tofotofoina ma faʻamaonia pea i le faʻatinoina. Peitaʻi, o loʻo talanoaina foʻi e James le mataupu o talitonuga tau amio ma talitonuga faʻalelotu e le mafai ona faʻamaonia ma le faʻamaoni i taimi uma; na te talanoa e uiga i le auala e mafai ai e nisi talitonuga ona "auauna" e tuʻuina atu le taʻitaʻiga i le olaga, e ui lava o iinei e sili atu ona matuitui le finauga e uiga i tapulaʻa o le pragmatism.
John Dewey: o le upu moni o se “faamaoniga talafeagai”
Sa 'alo'ese John Dewey mai le fa'aupuga "upu moni" i le uiga masani, ma sili atu i le manatu o le fa'amaoniaina o mea moni. O lona uiga e taliaina se fa'amatalaga pe afai e lagolagoina e se faiga su'esu'e lelei—e lava fa'amaoniga, auala talafeagai, ma e mafai ona toe teuteuina.
Sa vaʻaia e Dewey le poto o se meafaigaluega mo le foia o faʻafitauli moni o le lalolagi. A tatou fetaiaʻi ma se tulaga faigata (e pei o feeseeseaiga faʻaagafesootai, maʻi, poʻo faigata i le aʻoaʻoina), tatou te tuʻuina atu ni manatu, faʻataʻitaʻi, ona filifili lea o le fofo sili ona aoga. O le "upu moni" i le uiga o Deweyan e le tu i fafo atu o lenei faiga ae o loʻo i totonu o le manuia o le suʻesuʻega ma le mafai e le fofo ona faʻaleleia le tulaga.
Uiga o le upumoni e tusa ai ma le pragmatism
E tele uiga taua o le aʻoaʻoga faʻatino o le upu moni:
1. Fa'atatau i taunuuga: o le uiga ma le moni e tofotofoina e ala i le aafiaga o gaioiga.
2. Sese: o le malamalama o le tagata e mafai ona sese i taimi uma ma e mafai ona faasa'oina. O le upu moni e lē o lona uiga o le "lē mafai ona sese," ae o le "sili ona lagolagoina malosi i le taimi nei."
3. Fa'amaumauga: o le mea e manatu e moni e masani ona feso'ota'i ma le fa'amaumauga o le fa'afitauli ma le fa'amoemoega o le su'esu'ega.
4. Fa'agasologa: o le mea moni e lē o se mea e tumau; e fanau mai i se fa'agasologa o su'esu'ega, fa'amaoniga, ma le toe teuteuga.
5. Agafesootai ma auala fa'atino: aemaise lava ia Peirce ma Dewey, e feso'ota'i le upu moni ma le nu'u o su'esu'ega, ae le na'o le lagona fa'aletagata lava ia.
Faitioina o le pragmatism
E masani ona faitioina le Pragmatism ona o le fa'atatauina o le upu moni. Afai o le upu moni o le "mea e aoga," e moni fo'i le fa'asalalauga lelei? E tali mai tagata Pragmatism e le tatau ona malamalama fa'atapula'a i le "aoga". O lona aoga fa'amoemoeina e tatau ona tofotofoina lautele: mo se taimi umi, tatala i fa'amaoniga, ma mafaufau i lona a'afiaga i le olaga lautele. Atonu e aoga fa'asalalauga mo sina taimi pu'upu'u, ae afai e pa'ū pe a tofotofoina e mea moni ma mafua ai fa'aleagaina lautele, e le ausia ai le tulaga fa'atulagaina sili atu ona fa'atino.
O le isi faitioga e finau mai o le pragmatism e fenumiai ai le upu moni ma le faʻamaoniaina. E mafai ona "faʻamaonia e aoga" se mea i le taimi e tasi, ae faʻamaonia mulimuli ane e sese. E iloa e le pragmatism lenei mea: e atiina ae le malamalama e ala i faʻasaʻoga. Mo i latou e faʻaaogaina pragmatism, o le lelei o lenei auala o loʻo taoto i lona ogatasi ma le auala moni e galue ai le saienisi—e ala i ni manatu, faʻataʻitaʻiga, toe teuteuga, ma le faʻaleleia atili pea.
Le tāua o le pragmatism i aso nei
I se lalolagi faʻaonaponei ua tumu i faʻamatalaga ua anoanoaʻi, faʻamatalaga sese, ma manatu fevaevaeaʻi, o le pragmatism e ofoina atu ai se tulaga faʻapitoa maloloina: o se taulaʻiga i metotia, faʻamaoniga, ma taunuuga moni o le lalolagi. E faʻamalosia ai i tatou e fesili ifo ia i tatou lava: O a gaioiga e taʻitaʻia ai i tatou e nei talitonuga? Pe latou te faʻaleleia pe faʻaleagaina le tulaga? E faʻapefea ona tumau nei talitonuga pe a feagai ma faʻamatalaga fou?
I faiga fa'avae a le malo, mo se fa'ata'ita'iga, o le pragmatism e feso'ota'i vavalalata ma faiga fa'avae e fa'avae i fa'amaoniga. I a'oa'oga, e feso'ota'i vavalalata ma le a'oa'oina e fa'amamafa ai le fo'ia o fa'afitauli ma le mafaufau loloto, nai lo le na'o le taulotoina. I le saienisi, e ogatasi ma le malamalama o a'oa'oga fa'asaienisi e taua aua e fa'amatalaina ma vavalo, ae e tumau pea ona tatala i le suia e ni a'oa'oga e sili atu.
Fa'ato'a
O le Pragmatism ma le aʻoaʻoga o le upumoni na ia atiina ae ua valaaulia ai i tatou e malamalama i le upumoni o se mea e ola i le poto masani ma le faatinoga. Na faamamafa e Peirce le upumoni o le taunuuga lelei o suesuega faasaienisi a le nuu, na vaai James i le upumoni o le mea ua faamaonia ma "galue" i le poto masani, ae na faafesootai e Dewey i le aoga o se faamatalaga e faavae i luga o se faagasologa o suesuega lelei. I le faamamafaina o taunuuga faatino, le sese o le talitonuga, ma le metotia o suesuega, o le pragmatism e le na o se "upu moni aoga," ae o se auala faafilosofia e tuu ai le upumoni i totonu o le faagasologa o le mea moni o loo tofotofoina pea. I le lotolotoi o suiga lautele ma le atinaeina o le faasaienisi, o loo tumau pea le taua o le pragmatism o se auala e mafaufau ai e manaomia ai le faamaoni faalemafaufau, le tatala i faasaʻoga, ma le tautino atu i le aafiaga moni o o tatou talitonuga.