O le A'oa'oga Fa'atatau i le Upumoni
I filosofia, o le fesili o le “o le ā le upu moni?” ua avea pea ma amataga mo le tele o finauga tetele. O nisi e manatu o le upu moni e tumau ma e lautele, ae o isi e vaai i ai e faalagolago i tulaga faapitoa: aganuu, gagana, vaaiga, po o le taimi. O iinei e sau ai le aʻoaʻoga faʻatatau i le upu moni. O le faʻatatau i le upu moni e taʻu mai ai o le mea e “moni” e le tu na o ia o se mea moni atoatoa e tutusa mo tagata uma ma tulaga uma, ae e fesoʻotaʻi vavalalata ma se faʻavae faʻapitoa o le faʻasinomaga.
Malamalama i le Fa'atatauga o le Upumoni
I se tulaga lautele, o le fa'atatauina o le moni o le manatu lea e fa'alagolago le taua o le moni o se fa'amatalaga i lona anotusi. O lenei anotusi e mafai ona avea ma aganu'u, tu ma aga fa'aagafesootai, faiga talitonuga, gagana, po'o se va'aiga a se tagata lava ia. I se isi faaupuga, e mafai ona manatu o se fa'amatalaga e moni i se tasi fa'avae, ae le moni—pe leai se uiga—i se isi fa'avae.
E ese le fa'atatau i le fa'atatauga mai le na'o le "e iai le aia a tagata uma i o latou lava manatu." O le fa'atatauga e fa'atatau i le tulaga o le upu moni lava ia, ae le na'o le eseesega o le tofo. Mo se fa'ata'ita'iga, o se fa'amatalaga e pei o le "E manaia mea'ai fa'a'ono'ono" e sili atu ona pa'ū i totonu o le vaega o mea e te fiafia i ai. Ae o se fa'amatalaga e pei o le "O nisi auala e fai ai la'ei e le talafeagai" e mafai ona avea ma fa'ata'ita'iga o le auala e masani ona fa'alagolago ai le upu moni fa'aagafesootai po'o amioga mama i tu ma aga fa'ale-aganu'u i le lotoifale.
O A'a o le Relativism
E lē o se manatu fou le relativism. I le talafaasolopito o filosofia i Sisifo, o tagata e pei o Protagoras (le faifilosofia Eleni anamua) e masani ona fesootaʻi ma manatu relativism e ala i lana saunoaga lauiloa: "O le tagata o le fua o mea uma." O lenei saunoaga e masani ona faauigaina o le mea e manatu i ai e moni pe moni e faalagolago i le tagata soifua o le autu o le aafiaga ma le faamasinoga.
I atina'e fa'aonaponei, ua matuā alia'e mai le fa'auigaga fa'atatau i le su'esu'eina o le anthropology, le sociology of debt, ma le filosofia o le gagana. Ua maua e tagata su'esu'e i anthropology e eseese manatu o sosaiete eseese, faiga fa'atauaina, ma "upu moni" fa'aagafesootai. O lenei mea e fa'alauiloa ai le manatu e fa'apea, o le upu moni, aemaise lava i tulaga tau amio ma tu ma aga masani, e le mafai ona vavae'eseina mai le aganu'u.
Ituaiga o le Fa'atatauina o le Upumoni
O le fa'atatauga o le upu moni e lē o taimi uma e tasi le ituaiga. E iai ni eseesega e masani ona talanoaina:
1. Fa'atatauga fa'aleaganuu
O le upu moni—ae maise lava le upu moni tau amio ma agafesootai—e manatu e faalagolago i aganuu. O le mea e manatu e lelei, sao, pe talafeagai i le tasi aganuu e ono manatu e sese i le isi. Mo se faataitaiga, o le auala e faafeiloai ai matua, amioga i le laulau, ma e oo lava i tulafono o le faaipoipoga e mafai ona matua eseese lava.
2. Fa'atatauga fa'aletagata lava ia (fa'atatauga fa'aletagata lava ia)
E vaʻaia le upumoni o se mea e faʻalagolago i le tagata lava ia. E masani ona faʻalogoina lenei manatu i le tulaga o le "e moni mo aʻu." Peitaʻi, afai e faʻaaogaina lautele, e mafai e le talitonuga faʻatatau i le tagata lava ia ona mafua ai ni faʻafitauli: e faʻapefea ona e iloa le eseesega o le upumoni mai talitonuga sese faʻapitoa?
3. Fa'atatauga fa'avae po'o fa'alegagana
Ua a'afia i le manatu e fa'apea o le gagana e fa'atulaga ai le malamalama o tagata i le lalolagi. Afai e eseese fausaga ma manatu o le gagana, o lona uiga o le "upu moni" e mafai ona fa'aalia ma malamalama i ai o le a eseese fo'i. I totonu o lenei fa'avae, e le mafai ona vavae'eseina fa'amatalaga moni ma sese mai le faiga fa'avae o lo'o fa'aaogaina.
4. Fa'atatauga fa'a-epistemika
O le fa'amamafaina o tulaga fa'atonuina mo le fa'amaoniaina o le malamalama (o mea e aofia ai fa'amaoniga malolosi, metotia fa'amaonia, ma le pule fa'atuatuaina) e eseese i nu'u eseese. O lea la, e o'o lava i le upu moni fa'asaienisi e mafai ona malamalama i ai i totonu o suiga o le fa'atulagaga, e ui lava e le o faifilosofia uma e malilie o le saienisi e matua'i fa'atatau lava.
Fa'atatauga ma le Upumoni Tau Amio
O se tasi o vaega sili ona mamana mo le fa'atatauga o amioga o amioga mama. O le fa'atatauga o amioga mama e fa'apea e leai ni tulaga fa'atonuina fa'ale-aganu'u e fa'atatau i tagata uma. Nai lo lea, e fa'amasinoina amioga mama e sa'o pe sese e fa'atatau i tu ma aga masani a se sosaiete fa'apitoa.
O le lelei o lenei auala o le faʻamalosia lea o le onosaʻi ma faʻaitiitia ai le faʻailogaina o isi aganuʻu e tusa ai ma tulaga faʻatonuina a le tagata lava ia. Na ia faʻamanatu mai ia i tatou o tulaga faʻatonuina tau amio e masani ona faʻatulagaina e le talafaʻasolopito, tulaga tau tamaoaiga, lotu, ma fausaga faʻaagafesootai. Peitaʻi, o lana faitioga autu o le faʻatatauina o amioga e mafai ona faigata ai ona faʻasalaina faiga e manino lava le faʻaleagaina o tagata, e pei o faiga sauā faʻale-aganuʻu poʻo le faʻailoga tagata. Afai e faʻatatau mea uma, o le a le faʻavae e mafai ai ona tatou faʻamaonia ma le manino se gaioiga "sese"?
Finauga e Lagolago ai le Relativism
E masani ona tuʻuina mai e i latou e lagolagoina le relativism ni mafuaʻaga se tele:
– Eseesega o talitonuga ma faiga
O le mea moni e eseese talitonuga o tagata e masani ona avea ma faamaoniga e leai se upu moni e tasi. Afai e manino lelei upu moni lautele, aisea ua tele ai eseesega?
– Pipii atu i le anotusi
E na'o le pau le uiga o le tele o fa'amatalaga pe a tatou malamalama i lona uiga. Mo se fa'ata'ita'iga, e eseese tulafono o amioga i lea nofoaga ma lea nofoaga. O lenei mea e fa'aalia ai e le mafai ona vavae'ese le "sa'o" ma le "sese" i le va fealoa'i mai le siosiomaga.
– Faitioina o tagi fa'amaoni
E masani ona faʻaaogaina le faʻatatauga e teena ai le pule a se tasi vaega o loʻo fai mai o le upu moni atoatoa ma faʻamalosia i isi. I aso ua mavae, o tagi i le upu moni atoatoa sa i ai taimi e fesoʻotaʻi ai ma le faʻakolone, faʻasauā, poʻo le faʻapito.
Faitioga o le Relativism
E feagai foʻi le talitonuga faʻatatau i mea moni ma luʻitau matuia. O le faitioga sili ona lauiloa e faʻatatau i le faʻafitauli o le feteenai o le tagata lava ia: afai e taʻua e le talitonuga faʻatatau "o upu moni uma e faʻatatau," pe o le faʻamatalaga lava ia e manatu e faʻatatau pe lautele? Afai e lautele, o lona uiga e iai le itiiti ifo ma le tasi le upu moni lautele e faʻavaivaia ai le talitonuga faʻatatau. Afai e faʻatatau, e mafai e isi ona teena e aunoa ma se faʻafitauli.
E le gata i lea, o le relativism e mafai ona mafua ai faigata i:
– Talanoaga ma iloiloga fa'aleaganuu eseese
Afai e leai ni tulaga faatonuina tutusa, e faʻapefea ona tatou talanoaina feeseeseaiga o tulaga faatauaina? E faʻapefea ona tatou foia feeseeseaiga tau amio poʻo faiga faʻapolokiki?
– Saienisi ma mea moni fa'atino
I le saienisi, e tele upumoni e tofotofoina e ala i metotia e tutusa lelei: matauga, faʻataʻitaʻiga, ma le toe faia. E ui e ono eseese faʻamatalaga, ae e toatele e finau o loʻo i ai vaega o le mea moni e tutoatasi mai le aganuʻu, e pei o tulafono faavae o le fisiki.
– O le lamatiaga o le “tutusa tagata uma”
E masani ona malamalama sese le manatu fa'atatau i le fa'alagolago i mea moni o le nihilism: e peisea'ī e leai se eseesega i le va o se manatu ua fa'avaeina lelei ma se manatu fa'atauva'a. Peita'i, e tusa lava pe i totonu o se fa'avae fa'atatau i mea moni, e mafai lava ona tatou iloiloina pe o ogatasi se tagi ma tulaga fa'atonuina o le alalafaga po'o le tulaga o lo'o fa'aaogaina ai.
Fa'atatauga i le Olaga Fa'aonaponei
I le vaitaimi o le lalolagi atoa ma le initaneti, o le talitonuga i le upu moni e foliga mai e talafeagai. Ua tatou feagai ma tala eseese e uiga i le talafaasolopito, faiga faapolotiki, lotu, ma le faasinomaga. E faatelevaveina e ala o faasalalauga faaagafesootai le fesootaiga o manatu, ae e fausia ai foi ni "potu e atagia ai lagona" e faamalosia ai le upu moni a le tagata lava ia.
E mafai e le fa'alagolago i mea e le masani ai ona fesoasoani ia i tatou ia sili atu le lotomaulalo: ia iloa o o tatou manatu e fa'atulagaina e lo tatou siosiomaga. Ae e mana'omia fo'i ona fa'aopoopo i ai se uiga faitio ina ia tatou lē pa'ū i le mailei o le manatu e le taua fa'amaoniga, fa'amaumauga, ma mafaufauga.
I'uga
O le aʻoaʻoga faʻatatau i le upu moni e faʻamamafa mai ai e le o taimi uma e atoatoa ai le upu moni, ae e masani ona faʻalagolago i se faʻavae faʻapitoa faʻaleaganuu, gagana, faʻataʻitaʻiga, poʻo se vaʻaiga. O lenei manatu e aoga mo le malamalama i le eseesega o tagata ma le faʻalauiloaina o le onosaʻi. Peitaʻi, o le faʻatatau i le upu moni e feagai ma faitioga matuia, aemaise lava e uiga i lona natura feteenai ma le faigata o le faʻatuina o tulaga faʻatonuina o faʻamasinoga.
I se lalolagi e tele mea e fa'aaogaina, o le talitonuga fa'atatau e mafai ona avea ma meafaigaluega mo le mafaufau loloto: vala'aulia i tatou e mafaufau i le tala'aga a'o le'i fa'amasinoina. Peita'i, ina ia tumau pea le aogā, e mana'omia ona o fa'atasi le talitonuga fa'atatau ma le tautino atu i talanoaga fa'apitoa, fa'amaoni fa'alemafaufau, ma le sailiga mo se tulaga e tutusa ai—a itiiti mai i mataupu e fa'atatau i le saogalemu, fa'amasinoga tonu, ma le mamalu o le tagata.
Afai e te manaʻo ai, e mafai ona ou faʻaopoopoina ni faʻataʻitaʻiga maoti (e pei o le tulafono, amioga tatau, poʻo aganuʻu lauiloa) pe fatuina se faʻamatalaga faʻaleaʻoaʻoga o le tusiga faʻatasi ai ma ni faʻamatalaga sili atu ona atoatoa i fuainumera ma faaupuga faʻafilosofia.