O le manatu o le upumoni e tusa ai ma Socrates

O le Manatu o le Upumoni e tusa ai ma Socrates

O Socrates (469–399 T.L.M.) o se tasi o tagata e sili ona tāua i le talafaasolopito o filosofia i Sisifo. E ui e leai ni ana tusitusiga na tuʻua, ae o ona manatu e mafai ona maua mai i galuega a ana tamaiti aʻoga, aemaise lava o Plato ma Xenophon, faapea foi ma faitioga ma ata o Aristophanes. I totonu o le talatuu faaleatamai a Socrates, o le gauai atu i le fesili "o le a le upumoni?" o loʻo i ai se nofoaga tutotonu. Mo Socrates, o le upumoni e le na o se faaputuga o faamatalaga ae sa fesoʻotaʻi vavalalata ma se auala lelei o le olaga, amio mama (aretê), ma le suʻesuʻeina pea o oe lava. O lenei tusiga o loʻo suʻesuʻeina ai le manatu o Socrates i le upumoni, metotia na ia faʻaaogaina e sailia ai, ma ona aʻafiaga mo amioga mama ma le olaga faʻale-aganuʻu.

1. O le upumoni o se mea e tatau ona sailia, ae le o se mea e fai.

O se tasi o uiga iloga o Socrates o lona uiga i le poto. Ua lauiloa o ia i lana faamatalaga, e masani ona aoteleina faapea "Ou te iloa ou te le iloa." O lenei faamatalaga e le faapea ai ua teena e Socrates le avanoa o le upumoni, ae o lona teena o le manatu o le iloa o mea. Na ia matauina e toatele tagata—e aofia ai faipule, tusisolo, ma tagata atamamai—ua fai mai ua latou iloa mea latou te le malamalama moni i ai.

Mai lenei mea, ua manino mai ai, mo Socrates, o le upu moni e le o se mea e tutusa ma talitonuga malolosi po o tulaga faaleagafesootai. Ae, o le upu moni e manaʻomia ai le lotomaulalo faalemafaufau: o le naunau e iloilo o tatou lava manatu ma talia o le tele o mea tatou te manatu māmā i ai e ono vaivai. O lenei uiga e faataatia ai le faavae mo se sailiga sili atu ona faamaoni mo le upu moni.

2. O le metotia o le elenchus: tofotofoina o talitonuga ina ia maua ai le upumoni

E lē mafai ona vavae’eseina le manatu o Socrates i le upu moni mai lana metotia lauiloa, o le elenchus (e masani ona ta’ua o le metotia a Socrates po’o le metotia fesili-ma-tali). I le talanoaga, e fesili Socrates i lana uo e fa’amatala se manatu—mo se fa’ata’ita’iga, fa’amasinotonu, lototoa, amioatua, po’o le amio lelei. A uma ona tu’uina atu le fa’amatalaga, e fesili Socrates i ni fesili fa’aopoopo e tofotofo ai lona tutusa.

Afai e maua mai i le faʻamatalaga ni feteenai pe le mafai ona faʻamatalaina ni faʻataʻitaʻiga patino, e faʻaiʻu Socrates e sese pe le lava. O lana sini autū e le o le faʻamaasiasi, ae ia faʻaalia o le tele o o tatou talitonuga e fausia i luga o faʻavae le mautonu. I totonu o lenei faʻavae, e malamalama i le upu moni o se mea e faʻalatalata atili atu i ai e ala i le faʻamamāina: o talitonuga e le tutusa e lafoaʻi, ae o manatu malolosi e taofia.

I se isi faaupuga, e tusa ai ma Socrates, o le upumoni e “mafai ona tofotofoina.” E le mafai e se manatu ona foliga mai e talafeagai; e tatau ona tatalia fesili faitio.

3. Upumoni, faʻamatalaga lautele, ma le sailiga mo le uiga moni

Sa matuā naunau lava Socrates i faʻamatalaga lautele: e lē gata i faʻataʻitaʻiga o “faiga tonu,” ae o le “o le ā le faamasinotonu” e pei ona tutusa i mataupu uma. Sa ia fia iloa po o le ā le mea e tonu ai se gaioiga, ae lē na o le tuufaatasia o se lisi o gaioiga tonu.

O lenei mea e faʻaalia ai o le upu moni, e tusa ai ma Socrates, e iai sona itu taua: e iai se uiga taua o se manatu tau amio e mafai ona maua e ala i le mafaufau. I uluaʻi talanoaga a Plato, e masani ona tatou vaʻaia Socrates e le fiafia i tali faʻatatau poʻo tali faʻatatau. Na te tuliloaina tali e mafai ona faʻaaogaina lautele.

Ae ui i lea, e tāua le mātauina, e masani ona fa’ai’u e Sokarates ana talanoaga i se aporia—o se tulaga e lē mafai ona foia. Latou te le’i maua se fa’amatalaga mulimuli. Peita’i, o lenei tulaga e lē mafai ona foia e le’i atoatoa; o se taunuuga moni o le faagasologa o le mafaufau. E sili atu le ta’utino atu o le lē iloa nai lo le pipi’i atu i se fa’amatalaga sese. O le Aporia e fa’ailoa mai ai fo’i e lē faigofie ona maua le upu moni, ma o lona sailiga e mana’omia ai le finafinau.

4. Upumoni ma le amio lelei: o le poto o le faavae mo se olaga lelei

E le pei o manatu e vavae ese ai le upumoni fa'ateorē mai le olaga fa'atino, na fa'afeso'ota'i vavalalata e Socrates ia mea e lua. Na ia talitonu o le iloa o le lelei e ta'ita'i atu ai i le faia o le lelei. I le tele o fa'auigaga, sa i ai ia Socrates se manatu e masani ona ta'ua o le "atamai fa'ale-amio": o le amio lelei e feso'ota'i ma le poto, ma o le leaga e mafua mai i le le iloa.

O le mea lea, e lē gata ina moni le upu moni i le uiga fa'alogika, ae moni fo'i i le uiga o le ola i se olaga lelei. O le upu moni o se mea e fa'afoliga ai uiga. O tagata e malamalama i le fa'amasinotonu, mo se fa'ata'ita'iga, e lē gata ina lelei i le tautala e uiga i ai ae ola fa'amasinotonu fo'i.

I le taimi lea, o le manatu o Socrates i le upumoni e tau atu i amioga mama : o le sailiga mo le upumoni o le sailiga lea mo le amio mama. O le mea lea, na ia manatu ai o le "olaga e le'i iloiloina e le aoga le ola ai." O se olaga lelei o se olaga e su'esu'eina pea lava pea uuna'iga, talitonuga, ma amioga—ma o lena faagasologa o le su'esu'ega e feso'ota'i tonu lava ma le sailiga mo le upumoni.

5. Upumoni o se talanoaga: le matafaioi a le nuʻu ma le gagana

O le metotia a Socrate e fa'atalanoa. E le'i a'oa'o atu o ia e ala i ni lauga e tasi le itu, ae e ala i le fa'aosofia o tamaiti a'oga i mafaufauga fa'atasi. O lenei mea e fa'aalia ai o le upu moni, mo Socrates, e le o se taunuuga o se pule e to'atasi ae e tula'i mai i se talanoaga fa'itio. I talanoaga, e fa'amalosia tagata ta'ito'atasi e fa'amatala mafua'aga, fa'amanino manatu, ma iloilo o latou taunuuga.

O le upu moni, i lenei faʻataʻitaʻiga, e sili atu ona faʻatatau i se mea "ua faia" nai lo le "ua i ai." O le upu moni e manaʻomia ai le auai malosi: fesili, tali, finau, faʻasaʻo, ma toe faʻatulaga le malamalama. O le mea lea, o le tatala ma le lototele faʻalemafaufau e taua tele mo le faʻalatalata atu i ai.

6. Eseesega ma tagata atamamai: upumoni vs manumalo fa'aupufai

I le vaitaimi o Socrates, sa lauiloa tagata atamamai o ni faiaʻoga o le lauga faaleotele leo—o le tomai o le tautala i luma o tagata ma le manumalo i finauga. Sa masani ona faatusatusa Socrates ma tagata atamamai ona sa vaaia o ia o loo sailia le upumoni nai lo le manumalo. Mo Socrates, o se finauga lelei e le o le mea sili ona faatosina, ae o le mea sili ona tutusa ma sili ona aoga i le faamatalaina o le upumoni tau amio.

E masani ona fesootaʻi tagata Sophist (e ui lava e masani ona finauina lenei faʻalautelega) ma le relativism: e mafai ona faʻalagolago le saʻo ma le sese i mea e fiafia i ai ma tulaga. Ae o Socrates, i le isi itu, sa ia faʻamoemoe o loʻo i ai se upumoni tau amio e mafai ona maua e ala i le mafaufau. Na ia teena le manatu o le mea e taua o le foliga mai e saʻo; o le mea e taua o le saʻo lava ia.

7. Upumoni ma le leo i totonu (daimonion)

I nisi o punaoa, o loo fai mai ai Socrates e iai sana daimonion, o se ituaiga leo i totonu e lapataia o ia pe a ia faia se mea sese. O le daimonion e le o se puna o le malamalama atoatoa, ae o se lapataiga le lelei: "aua le faia lena mea." E manaia lenei mea mo le manatu o le upumoni, aua e fautua mai ai mo Socrates, o le sailiga mo le upumoni e le na o se mataupu o le mafaufau lautele, ae e popole foi i le faamaoni i totonu.

Peita’i, e le’i suitulaga le daimonion i talanoaga fa’alemafaufau. Sa fa’aauau pea ona finau Socrates, fesiligia, ma mana’omia le mafaufau lelei. O le mea lea, o le upu moni i le malamalama o Socrates e aofia ai itu uma e lua o le mafaufau lelei ma le amio lelei: o le fa’amaoni i fa’atonuga a le lotofuatiaifo.

8. Upumoni, lototoa, ma taunuuga fa'aagafesootai

O le tautino atu o Sokarates i le upumoni na mafua ai ona feteenai o ia ma pulega a Atenai. Sa tuuaia o ia i le faaleagaina o le autalavou ma le le faaaloalo i atua o le aai. I lana puipuiga (e pei ona faamatalaina e Plato i le Apologia), na tautino mai ai e Sokarates o lana misiona o le uunaia lea o le iloiloina o le tagata lava ia, ma sa sili atu ia te ia le usiusitai i lana valaauga faafilosofia nai lo le aloese mai tulaga lamatia.

Mai lenei mea e foliga mai o le upu moni, e tusa ai ma Socrates, e manaʻomia ai le lototele. O le tofotofoina o talitonuga lautele o lona uiga o le tatalaina o oe lava i le avanoa e teena ai pe inoino ai. Ae mo Socrates, o se olaga e aunoa ma le amio saʻo ma le atamai e sili atu ona leaga nai lo le oti. E le o taimi uma e toʻafilemu ai le upu moni; e masani ona faateʻia ai.

I'uga

E tusa ai ma le manatu o Socrates, o le manatu o le upumoni e lē o se aʻoaʻoga faʻafaʻafaʻafa e vavae ese mai le olaga, ae o se faiga faʻafilosofia e manaʻomia ai le lotomaulalo, talanoaga faʻapitoa, ma le tautino atu i le amio lelei. Na aʻoaʻo e Socrates o le upumoni e sili atu o se faagasologa o le suʻesuʻega nai lo se tagi o le pule. E ala i le metotia a elenchus, na ia tofotofoina ai talitonuga e aveese ai feeseeseaiga ma oʻo atu ai i se faʻamatalaga sili atu ona mautu. Na ia faʻamaonia foʻi o le iloa o le lelei e fesoʻotaʻi saʻo ma le gaioiga ma le amio.

O le talatuu o Sokarates ua faamanatu mai ai ia i tatou e le lava le na o le talitonu i le upumoni; e tatau ona iloiloina. Ma o lena iloiloga—e ui lava e masani ona taitai atu ai i faigata—o se laasaga taua tele agai i le malamalama manino ma se olaga e sili atu ona anoa . Afai o le upumoni o se mea tatou te taumafai uma i ai e ala i le suʻesuʻeina faamaoni, o lona uiga o le auala e ola ai ma mafaufau ai Sokarates o loo tumau pea lona aoga i aso nei.

Taofi faamatalaga