O le sootaga i le va o filosofia ma teolosia

O le Sootaga i le va o Filosofia ma Teolosia

O filosofia ma teolosia o ni matāʻupu se lua e masani ona manatu o loʻo galulue i ni vaega eseese, ae e tele mea e tutusa ai ma fesootaʻiga e tutusa ai. Ina ia malamalama i lenei mafutaga vavalalata, e taua le faʻamatalaina muamua o upu taʻitasi ona suʻesuʻe lea o auala na la fegalegaleai ai ma aʻafia ai le tasi ma le isi i le talafaasolopito atoa.

Fa'amatalaga ma le Lautele o Filosofia ma Teolosia

O le filosofia, e mafua mai i le upu Eleni "philosophia," o lona uiga "alofa i le poto." O le filosofia o se matā'upu e saili e tali fesili taua e uiga i le olaga, le poto, amioga, mafua'aga, mafaufauga, ma le gagana. E masani ona fa'aogaina e filosofia ni auala fa'apitoa ma fa'au'ili'ili e su'esu'e ai nei manatu, fa'atasi ai ma vaega eseese e pei o le metaphysics, epistemology, amioga mama, mafaufau, ma le matagofie.

O le Teolosia, i le isi itu, e sau mai le upu Eleni "theologia," o lona uiga "o le suʻesuʻeina o le Atua" poʻo le "felafolafoaʻiga e uiga i le Atua." O le Teolosia o le suʻesuʻega faʻatulagaina lea o le natura o le Atua, Ona uiga, Lana mafutaga ma le atulaulau ma tagata soifua, ma aʻoaʻoga faʻalelotu o loʻo lagolagoina e tū ma agaifanua faʻalelotu eseese. E faʻaaogaina e le Teolosia tusitusiga paia, tū ma agaifanua, ma aafiaga faʻalelotu e faʻatulaga ma malamalama ai i aʻoaʻoga faʻalelotu.

Fegalegaleaiga Faasolopito i le va o Filosofia ma Teolosia

I le talafaasolopito atoa, aemaise lava i le Vaitau Tutotonu ma le Renaissance, e masani ona fetaui lelei filosofia ma teolosia ma e matua aafia ai le tasi ma le isi. O se tasi o faataitaiga sili ona iloga o lenei sootaga e mafai ona maua i galuega a faifilosofia-teolosia e pei o Saint Augustine ma Saint Thomas Aquinas.

Mo se faʻataʻitaʻiga, na faʻaaogaina e Sagato Aukusitino (354–430 TA) le tele o manatu mai filosofia faa-Palato e faʻamatala manino ai le teolosia faa-Kerisiano. Na ia talitonu o upumoni faafilosofia e mafai ona avea ma meafaigaluega aoga mo le malamalama ma le faʻamatalaina o upumoni faʻalelotu. Mo Aukusitino, o filosofia lava ia o se faiga e mafai ona taʻitaʻia ai se tasi i se Atua e sili atu, ma maua ai se malamalamaga loloto i le natura paia ma le sootaga a le tagata ma le Atua.

Na sili atu le sao o Sagato Toma Aquinas (1225–1274 T.A.), i le taumafai e faʻafetaui filosofia a Aristotle ma aʻoaʻoga faʻa-Kerisiano i lana galuega e matuā tāua tele, o le “Summa Theologica.” Na finau Aquinas e ui o faaaliga paia o le puna autū lea o le malamalama e uiga i le Atua, ae ua tuuina atu foʻi i le mafaufau o le tagata le tomai e oʻo atu ai i nisi o upumoni e uiga i le Atua e ala i le natura ma le mafaufau loloto. O lenei auala, ua taʻua o le “scholasticism,” ua tuu ai le mafaufau loloto ma le faatuatua i se tulaga e fetaui lelei, ma finau ai o mataupu e lua, e ui ina eseese i le auala, ae e matuā lē fetaui lava ona e mafua uma mai le Atua.

Feeseesea'iga ma Finauga

Peita’i, e le’i fealofani pea le mafutaga i le va o filosofia ma teolosia. I le taimi o le Malamalama, e to’atele faifilosofia na amata ona fesiligia talitonuga fa’alelotu ma faia se auala sili atu ona faitio i le su’esu’eina o teolosia. O faifilosofia e pei o David Hume ma Immanuel Kant na lu’iina nisi o talitonuga fa’avae o teolosia masani ma fa’alauiloa le masalosalo i nisi o tagi na faia e fa’avae i luga o fa’aaliga paia.

O Hume, faatasi ai ma lana talitonuga fa'apitoa i mea moni, na ia faia ai le masalosalo i le mafai ona i ai se malamalama i le mea moni fa'aletino e ala i le fa'avaeina o malamalama uma i aafiaga fa'alelagona. O Kant, faatasi ai ma lana faitioga fa'alelalolagi, na ia fa'avasegaina le va o "mea tutupu" (le lalolagi e pei ona tatou oo i ai) ma le "noumena" (le lalolagi e pei ona ono i ai ia te ia lava), ma finau ai o le mafaufau o le tagata e iai ona tapula'a i le malamalama i le mea moni atoatoa, e aofia ai ma manatu fa'aleatua.

Feso'ota'iga ma Talanoaga Fa'aonaponei

E ui i feeseeseaiga faasolopito, ae o le tele o taumafaiga i aso nei e taumafai e tuufaatasia filosofia ma teolosia. O lenei talanoaga fa'ava-o-malo e taua tele, aemaise lava i le tulaga o finauga fa'aonaponei e pei o amioga fa'ale-ola, si'osi'omaga, fa'aleagaga, ma le tele o talitonuga fa'alelotu.

Mo se faʻataʻitaʻiga, o le bioethics, o se matāʻupu fou o loʻo i le vaeluaga o filosofia, teolosia, ma vailaʻau, e taumafai e faʻatalanoaina mataupu tau amio e tulaʻi mai i tekinolosi faafomaʻi fou ma faʻalavelave faʻasaienisi. O le fausaga tau amio na faʻatulagaina e se vaʻaiga faʻale-teolosia ua avea ma vaega taua i talanoaga tau amio i mataupu e pei o le euthanasia, faapaʻu pepe, ma le cloning, o ia mea uma e manaʻomia ai se iloiloga faʻapitoa ma se mafaufauga loloto faʻale-teolosia.

I le matāʻupu o le siʻosiʻomaga, o tagata atamamai i mataupu tau le siʻosiʻomaga e pei o Leonardo Boff ma faifilosofia e pei o Arne Naess ua latou saunoa e uiga i le manaʻomia o se auala atoatoa e foia ai le faʻalavelave faʻalesiʻomaga i le lalolagi atoa. Ua tuʻufaʻatasia e Boff mafaufauga faʻalelotu ma popolega faʻalesiʻomaga, ma fautuaina se aʻoaʻoga faʻalelotu e faʻavae i luga o le foafoaga faʻalelotu, aʻo Naess, faʻatasi ai ma filosofia faʻalesiʻomaga, ua faʻatuina se "Siʻosiʻomaga Loloto" e valaʻaulia ai se suiga tele i le auala e vaʻai ma fegalegaleai ai tagata ma le natura.

I talanoaga fa'alelotu eseese, fa'atusatusaga o talitonuga fa'alelotu, ma filosofia o tapuaiga, e galulue fa'atasi ai tagata atamamai e malamalama ma fa'aaloalo i eseesega i talitonuga a'o sailia ni manatu e tutusa ai e mafai ona o'o atu ai i le lotogatasi fa'aagafesootai ma le filemu i totonu o nu'u fa'alelotu. O manatu e pei o le "pluralism fa'alelotu" ma le "inclusiveivism" e avea o ni meafaigaluega taua i le fa'afeso'ota'iina o talanoaga i le va o tū ma agaifanua fa'alelotu eseese.

Fa'ato'a

I le iuga, o le sootaga i le va o filosofia ma le teolosia e olaola ma tele ona itu. O auala uma ia e lua e suʻesuʻe ma malamalama ai tagata i lo latou i ai ma lo latou tulaga i le atulaulau. I le faafaileleina o se fegalegaleaiga taua i le va o ia mea e lua, e mafai e filosofia ma teolosia ona faʻamauoa lo tatou malamalama i fesili loloto e uiga i lo tatou uiga, faʻamoemoega, ma le faʻamoemoe.

E ala i talanoaga faifai pea, e mafai e filosofia ma teolosia ona galulue faʻatasi e foia luʻitau o aso nei ma saili tali i fesili o loʻo tumau pea le tāua i le vaitaimi faʻaonaponei. E ui o loʻo i ai a latou auala ma taulaʻiga eseese, ae a faʻaaogaina faʻatasi, e mafai ona latou maua ai se vaʻaiga sili atu ona atoatoa ma loloto o le lalolagi ma le soifuaga o tagata o loʻo i totonu.

Taofi faamatalaga