O Manatu Fa'afilosofia a Tavita Hume i le Fa'avae o Fa'amatalaga Fa'apitoa
O David Hume, o se faifilosofia Sikotilani o le seneturi lona 18, o se tagata autu i le agaifanua fa'ale-empiric o filosofia. O le empiricism lava ia o se a'oga o filosofia e fa'amamafa ai o le malamalama e sau mai aafiaga fa'alelagona. I ana galuega sili ona lauiloa, "A Treatise of Human Nature" ma le "An Enquiry Concerning Human Understanding," na fa'amatala auiliili ai e Hume le auala e taua ai le poto masani i le fausiaina o le malamalama, fa'apea fo'i ma fa'amatalaga eseese o lenei manatu.
O le Epistemology Fa'atino a Hume
O le autū o le vaaiga fa'a-empiric a Hume o lona manatu lea e fa'apea o o tatou manatu uma e sau mai "lagona," o aafiaga tuusa'o ia tatou te maua e ala i o tatou lagona. E tusa ai ma Hume, o le mafaufau o le tagata o se tabula rasa (papa gaogao) e tumu i aafiaga. A tatou va'ai muamua, fa'alogo, sogisogi, pe tofo i se mea, tatou te maua ni lagona. Mai nei lagona, e fausia ai ni manatu.
I le “An Enquiry Concerning Human Understanding,” ua faia ai e Hume se eseesega i le va o “lagona” ma “manatu.” O lagona o ni aafiaga malolosi, olaola, ma tuusa’o, ae o manatu e vaivai, o ni ata po o ni atagia e le olaola tele o na lagona. Mo se faataitaiga, pe a tatou vaai ma uu se apu, ua i ai so tatou lagona i ai. Peitai, pe a tatou toe manatua mulimuli ane le apu, ua i ai so tatou manatu i ai.
Na toe finau atili Hume e faapea, o manatu uma, e tusa lava po o le a le faigata, e mafai ona vaevaeina i ni lagona faigofie. Mo se faataitaiga, o le manatu o se "solofanua e iai apaau" o se tuufaatasiga o le lagona o se solofanua ma le lagona o apaau. O lenei mea e faailoa mai ai o le fatufatuga o tagata i le fatuina o ni manatu fou e faatapulaaina moni lava i le tuufaatasia, talepeina, ma le suia o lagona na muai iloa.
O le Mataupu Faavae o le Mafua'aga
O se tasi o sao taua a Hume i le fa'atinoina o su'esu'ega fa'apitoa o lona manatu lea i le mataupu faavae o le mafua'aga. I manatu fa'afilosofia na muamua atu, o le mafua'aga sa manatu o se sootaga mautinoa i le va o le mafua'aga ma le aafiaga. Peita'i, na lu'itauina e Hume lenei manatu i le finauina o mea tatou te va'aia o ni sootaga mafua'aga o le mea moni lava o se taunuuga o le masani po'o le aafiaga faifai pea.
Mo se faʻataʻitaʻiga, pe a tatou vaʻaia le polo piliati i le tasi le ta i le polo piliati lona lua ma le polo lona lua o loʻo gaoioi, e masani ona tatou fai atu o le polo muamua na mafua ai le gaoioi o le polo lona lua. Peitaʻi, na finau Hume e le o tatou vaʻaia moni lava le "mafuaʻaga"; tatou te vaʻaia naʻo se faasologa o mea tutupu o loʻo tutupu i le faasologa. O le mea lea, o le mafuaʻaga, e tusa ai ma Hume, e le o se sootaga e manaʻomia, ae o se faʻaiʻuga e faia e o tatou mafaufau e faʻavae i luga o matauga faifai pea.
O lenei manatu e iai ni aafiaga loloto i le auala tatou te malamalama ai i tulafono o le natura ma le malamalama faasaienisi. Afai o tulafono o le natura ua na o ni masaniga e faavae i luga o matauga faifai pea, e leai se faamaoniga talafeagai o le a tumau pea nei tulafono i le lumanai. O le faavae lea o le masalosalo o Hume e uiga i le malamalama faasaienisi; peitai, e le teena e Hume faiga faasaienisi, ae na ia uunaia i tatou e faaaoga le faaeteete pe a faia ni faaiuga e faavae i luga o aafiaga faatino.
Faitioina o le Mataupu Faavae o le Faatosinaga
Ua lauiloa foʻi Hume i lana faitioga i le mataupu faavae o le induction, o le metotia o le faia o ni faaiuga lautele mai ni matauga patino. Mo se faataitaiga, afai tatou te matauina o le la e oso aʻe i sasaʻe i taeao uma, e masani ona tatou faaiuina o le a oso aʻe lava i sasaʻe. E tusa ai ma Hume, o lenei faaiuga e leai se faamaoniga talafeagai ma le mafaufau.
Mo Hume, o le mataupu faavae o le fa'aosofiaga e matuā lē mafai ona fa'amaonia i se auala mafaufau lelei. Afai tatou te matauina se ipu ti e vevela pea lona tofo, e mafai ona tatou fa'ai'uina o ti uma e vevela. Peita'i, o lenei mea e fa'avae lava i luga o aafiaga muamua ae lē o se fa'amaoniga talafeagai. O lea la, o fa'ai'uga lautele e fa'avae i luga o le fa'aosofiaga e na'o le ono mafai, e lē mautinoa.
O le faitioga a Hume i le fa'aosofiaga e iai ni aafiaga tetele i metotia faasaienisi, lea e taatele ai le fa'aosofiaga. E le'i fuafua Hume e taofia le fa'aaogaina o le fa'aosofiaga, ae o lana faitioga e fa'amanatu mai ai ia i tatou tapula'a o le metotia fa'aosofiaga ma le taua o le iloa e le tagata o ia lava i le fa'ailoaina o le malamalama faasaienisi.
Fa'afitauli o le Fa'asinomaga o Tagata Faigaluega
O le isi vaega o filosofia a Hume e tatau ona talanoaina o ona manatu i le faasinomaga patino. Sa masalosalo Hume i le manatu o loo i ai se 'tagata lava ia' e tumau ma tumau. Mo Hume, a tatou taumafai e mafaufau loloto ia i tatou lava, tatou te maua ai na o se faasologa o lagona ma manatu fesuisuiai, e pei o le tiga, fiafia, mafaufauga, ma lagona. E leai se 'tagata lava ia' tumau ae na o se faaputuga o aafiaga faaletagata lava ia.
O lenei manatu, ioe, e feteenai ma le manatu masani o le faasinomaga patino, lea e vaai i le tagata lava ia o se mea e felagolagomaʻi ma faifai pea. Ua uunaia i tatou e Hume ia sili atu le masalosalo i le manatu o se 'Aʻu' tumau ma ia mafaufau i le faasinomaga patino o se taunuuga o nei aafiaga ua tulaʻi mai.
Amioga Mama ma Lagona
O le isi itu manaia o le vaaiga a Hume o lana vaaiga lea i amioga mama. E le pei o ona muamua, o ē na finau mai o amioga mama e faavae i luga o le mafaufau po o le tulafono paia, na finau Hume o amioga mama e fesoʻotaʻi vavalalata ma lagona po o lagona o tagata. E tusa ai ma Hume, o faamasinoga tau amio mama e mafua mai i lagona o le fiafia po o le le fiafia tatou te oo i ai i nisi o gaioiga.
Na finau Hume e le mafai e le mafaufau ona na o le puna o gaioiga tau amio. E na'o le mafai e le mafaufau ona tu'uina atu fa'amatalaga e uiga i le mea moni ae le mafai ona tu'uina atu le fa'amalosiauga mo gaioiga. Nai lo lena, o le lagona po'o le lagona o le uuna'iga autu lea e uuna'ia ai i tatou e faia amioga tau amio. O lenei mea e fa'ailoa mai ai o amioga tau amio, i le va'aiga a Hume, e sili atu ona fa'apitoa ma fa'alagona nai lo le fa'amoemoe ma le mafaufau lelei.
I'uga
Na ofoina atu e David Hume se vaaiga fa'afilosofia mata'utia i luga o le fa'ata'ita'iga o mea moni e iai le poto masani lea na suia ai ma le manuia le auala tatou te malamalama ai i le malamalama, le mafua'aga, le faasinomaga patino, ma le amio mama. I le fa'amamafaina o le poto masani o le puna autu o le malamalama, na saunia ai e Hume se fa'avae mautu mo le fa'ata'ita'iga o mea moni e iai le poto masani a'o lu'itauina le tele o manatu na taliaina muamua e le'i faitioina . E ala i le masalosalo loloto, e le gata ina fa'amauoaina e Hume le agaifanua fa'ata'ita'i o mea moni ae na saunia ai foi se vaaiga sili atu ona faitio ma mafaufau loloto i luga o tapula'a ma avanoa o le malamalama o tagata.
O le mea lea, o loo tumau pea le tāua o manatu faafilosofia a Hume i le empiricism i aso nei, ma valaaulia ai i tatou ia mataala ma faitio i le iloiloina o punaoa ma le aogā o lo tatou malamalama. I le avea ai ma se tagata e talitonu moni i le empiricism, ua uunaia i tatou e David Hume ia toe foi atu i le poto masani o le faavae autū lea mo le fausiaina o lo tatou malamalama i le lalolagi.