Su'esu'ega Fa'asolopito i Su'esu'ega Anamua
O suʻesuʻega o mea anamua o se metotia autū i suʻesuʻega o mea anamua, e faʻamoemoe e suʻe, faʻamaumauina, ma malamalama i faʻailoga o gaoioiga a tagata mai le taimi aʻo leʻi iai ni faʻamaumauga tusitusia. E le pei o eliina o mea anamua, lea e taulaʻi i le aoina loloto o faʻamatalaga mai se nofoaga e tasi, o suʻesuʻega e faʻamamafa ai le aoina o faʻamatalaga i luga o le fogaeleele poʻo le aoina tele o faʻamatalaga e faʻafanua ai le tufatufaina o nofoaga ma toega o aganuʻu. I tulaga anamua—lea e le maua ai faʻamatalaga tusitusia—e taua tele suʻesuʻega o se laʻasaga muamua i le atinaʻeina o ni manatu e uiga i mamanu o nofoaga, femalagaiga, ma le faʻaaogaina o le siosiomaga e tagata ua mavae.
Fa'amatalaga ma le Fa'amoemoega o Su'esu'ega Fa'asolopito
I se tulaga lautele, o se suʻesuʻega o mea anamua o se gaoioiga faʻatulagaina e faʻailoa ma faʻamaumau ai faʻamaoniga o mea anamua i se eria. O nei faʻamaoniga e mafai ona i ai i foliga o mea tuai (meafaigaluega maʻa, fasi omea), foliga vaaia (toega o le ogaumu, pu o pou), poʻo mea e tutupu i le siosiomaga (ponaivi o manu, atigi, malala). I suʻesuʻega anamua, o le suʻesuʻega e le naʻo se mataupu o le "suʻeina o nofoaga," ae o se faiga faasaienisi mo le aoina o faʻamatalaga faʻapitoa lea o le a taliina ai fesili tetele: o fea na nonofo ai tagata anamua , pe na faʻapefea ona latou faʻaaogaina punaoa, ma pe aisea na latou filifilia ai nisi nofoaga.
O sini o suʻesuʻega o mea anamua i suʻesuʻega anamua e aofia ai ni nai mea. Muamua, o le mauaina o nofoaga fou e leʻi faʻamaumauina. Lua, o le faʻamaumauina o le tulaga o le nofoaga ma faʻamataʻu e ono faʻaleagaina ai, e pei o le soloia, atinaʻe, poʻo le eliina o minerale. Tolu, o le tuʻufaʻatasia o se faʻafanua o le tufatufaina o toega o mea anamua ina ia malamalama ai i mamanu faʻale-nofoaga. Fa, o le filifilia o nofoaga e sili ona ono mafai ona faia ai nisi suʻesuʻega, e aofia ai le eliina o mea. Lima, o le fausiaina o se faʻamaumauga faʻaitulagi e mafai ona faʻaaogaina mo faʻatusatusaga faʻaitulagi ma le toe fausiaina o talafaʻasolopito faʻaleaganuʻu anamua i se lautele lautele.
Su'esu'ega o le La'asaga Muamua o Su'esu'ega Anamua
I le tele o suʻesuʻega anamua, o suʻesuʻega o le laʻasaga muamua lea e fuafua ai le itu e agaʻi i ai suʻesuʻega o loʻo mulimuli mai. Talu ai o nofoaga anamua e masani ona le faʻailogaina i ni fausaga tetele (e pei o malumalu poʻo fale piliki), o lo latou i ai e masani ona "natia," e naʻo le vaʻaia e ala i le tufatufaina o mea faitino i luga o le fogaeleele, suiga i laʻau, poʻo tulaga faʻapitoa o le eleele. O le mea lea, o suʻesuʻega e avea o se fuafuaga e "faitau ai le laufanua" ma aoina faʻamatalaga muamua aʻo leʻi faia ni isi fuafuaga faʻalavelave.
E mafai fo'i e su'esu'ega ona fatuina se fa'avae fa'asolosolo e fa'atatau i ituaiga o mea na maua. Mo se fa'ata'ita'iga, o le mauaina o meafaigaluega manifinifi, to'i tipi, po'o to'i ma'a e mafai ona fa'ailoa mai ai se vaega fa'atekonolosi fa'apitoa. I se tulaga tutusa, o fasi ipu 'omea e mafai ona fa'asino i se vaitaimi e la'itiiti ifo, e pei o le vaitaimi o fa'ato'aga. E ui o le fa'atulagaina o aso e mana'omia ai le su'esu'ega i le fale su'esu'e (e.g., fa'atulagaina o aso radiocarbon), ae o su'esu'ega e maua ai ni fa'ailoga taua mo le fuafuaina o le tala'aga muamua o se mea na maua.
Ituaiga o Su'esu'ega Fa'asolopito
E tele ituaiga o suʻesuʻega o mea anamua, ma o le filifiliga e faʻalagolago i sini o suʻesuʻega, tulaga o le laufanua, ma punaoa o loʻo maua.
1. Su'esu'ega o le Su'esu'ega (iloiloga muamua)
O se suʻesuʻega muamua lea e maua ai se aotelega lautele o le eria. E masani ona matauina e le au suʻesuʻe le tulaga o le eleele, le auala e maua ai le vai, le ituaiga o le eleele, ma nofoaga e ono nonofo ai i aso anamua. I le taimi nei, e masani ona faia ni faatalanoaga ma tagata o le lotoifale e maua ai faamatalaga e uiga i mea na maua, ana, po o nofoaga e manatu o ni mea "paia" ma atonu o loo i ai ni toega o aganuu.
2. Su'esu'ega fa'atulagaina
E faia suʻesuʻega i se auala fuafuaina e faʻaaoga ai se mamanu ala faʻapitoa (transect), mo se faʻataʻitaʻiga, savali faʻatasi ma le tasi i le isi i se mamao faʻatulagaina i le va o tagata suʻesuʻe. O le sini ia maua ni faʻamatalaga sili atu e mafai ona iloiloina faʻatusatusaga, e pei o le mafiafia o mea totino i le iunite lautele. E taua tele lenei metotia mo le suʻesuʻeina o mamanu o nofoaga.
3. Suʻesuʻega Faʻapitoa ma Lautele
O suʻesuʻega loloto e suʻesuʻeina ai vaega laiti ae auiliili, ae o suʻesuʻega loloto e aofia ai vaega tetele ma e itiiti ni auiliiliga. I suʻesuʻega anamua, e mafai ona tuʻufaʻatasia auala e lua: suʻesuʻega loloto e faʻailoa ai nofoaga talafeagai, ona sosoo ai lea ma suʻesuʻega loloto e suʻesuʻe ai vaega e sili ona folafolaina.
4. Su'esu'ega Fa'avae i Tekonolosi (mamao ma le GIS)
O atina'e fa'atekonolosi e mafai ai na faia le suʻesuʻega i le fesoasoani a ata satelite, ata mai luga, vaalele e leai ni pailate (drones), ma le su'esu'eina o LiDAR. E fa'aaogaina le GIS (Geographic Information Systems) e fa'agasolo ai fa'amaumauga fa'ale-nofoaga e iloilo atili ai mamanu o le tufatufaina atu o nofoaga ma o latou sootaga ma mea tau si'osi'omaga. I nofoaga e faigata ona o'o i ai pe ufiufiina e la'au mafiafia, e matua fesoasoani tele lenei tekinolosi i le iloa o foliga o le eleele (e pei o fa'asitepu masani, loloto, po'o ni vaega o auala tuai) atonu e feso'ota'i ma gaoioiga a tagata anamua.
Laasaga o le Fa'atinoina o le Su'esu'ega
E lē faia fa'afuase'i su'esu'ega o mea anamua. E masani ona aofia ai ni la'asaga taua.
Muamua, iloiloga o tusitusiga ma le fa'afanua muamua. Na toe iloilo e le au su'esu'e lipoti o su'esu'ega na faia muamua, fa'afanua o le eleele, fa'afanua o le topographic, ma fa'amatalaga o le siosiomaga. I su'esu'ega i aso anamua, e taua tele fa'amaumauga o le geomorphology mo le malamalama i le fa'agasologa o laufanua, aua e mafai ona tanumia nofoaga e le palapala, soloia, pe suia le tulaga ona o faiga masani.
Lua, fuafuaga o le mamanu o le suʻesuʻega. E fuafua e le au suʻesuʻe le nofoaga o le suʻesuʻega, le ituaiga o suʻesuʻega, le aofaʻi o le aufaigaluega, auala o le transect, ma auala e faʻamaumau ai. E aofia ai le fuafuaina o vaega o mea na maua, faʻatulagaga o pepa, ma auala e aoina ai faʻamaopoopo.
Tolu, aoina o faʻamaumauga i le fanua. E feoaʻi le 'au i luga o transects, faia ni mataʻituina o luga o le eleele, faʻamaumauina mea na maua, puʻeina o ata, ma faʻamaumauina faʻamaopoopoga e faʻaaoga ai le GPS. Afai e maua se vaega o mea faitino, e mafai ona faʻailoga le nofoaga o se nofoaga poʻo se nofoaga na maua ai, ma e mafai ona faia ni faʻamaumauga auiliili.
Fa, auiliiliga pe a uma le suʻesuʻega. O faʻamaumauga na aoina e faʻagasolo e suʻesuʻe ai le tele o mea na maua, le eseese o mea tuai, ma le sootaga o mea na maua i mea tau siʻosiʻomaga e pei o le mamao i le vaitafe, maualuga, poʻo le ituaiga papa e faʻaaogaina o mea mata o le meafaigaluega. O lenei laʻasaga e masani ona maua ai se faʻafanua o le tufatufaina o nofoaga ma faʻamatalaga muamua o mamanu o le feoaʻiga poʻo fesoʻotaʻiga faʻaoga faʻale-nofoaga.
Lima, fautuaga mo le fa'aauauina o su'esu'ega. E fuafua e le au su'esu'e pe mana'omia le eliina, fa'atulagaina o tausaga, su'esu'ega i le fale su'esu'e, po'o ni fuafuaga fa'asao. I le tulaga o le pulega o measina fa'aleaganu'u, e mafai e su'esu'ega ona avea ma fa'avae mo le fa'atuina o sone puipuia.
Sao o Suʻesuʻega i le Malamalama i le Olaga Anamua
E mafai e suʻesuʻega o mea anamua ona fesoasoani e tali fesili autū i aso anamua. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le tufatufaina o nofoaga e lata ane i vaitafe poʻo talafatai e mafai ona faʻaalia ai le faʻalagolago i le vai ma punaoa o meaʻai. E mafai e mea na maua i ana ona faʻaalia ai mamanu o nofoaga le tumau, nofoaga faʻalelotu, poʻo nofoaga tanu. O le faʻaputuina o meafaigaluega maʻa i se nofoaga faapitoa e mafai ona faʻaalia ai se fale faigaluega e fai ai meafaigaluega, aemaise lava pe a maua ni fatu, ni fasi mea na gaosia, ma ni meafaigaluega e leʻi maeʻa.
I se tulaga fa'aitulagi, e mafai e taunu'uga o su'esu'ega ona fa'aalia ai mamanu o nofoaga: pe na feoa'i solo tagata anamua , pe na nonofo fa'aitiiti, pe na nonofo mau. O suiga i mamanu o le tufatufaina o nofoaga i le aluga o taimi e maua ai fo'i ni fa'ailoga i suiga tau tamaoaiga, e pei o le mai le tulimanu ma le aoina i le fa'ato'aga. E le gata i lea, e mafai e su'esu'ega ona fesoasoani e malamalama i feso'ota'iga fesuia'iga o mea mata. Afai e maua se ma'a fa'apitoa e le o se mea i le lotoifale, e mafai ona fa'ailoa mai ai le feoa'i mamao po'o le fesuia'iga i le va o vaega.
Luʻitau o Suʻesuʻega o Mea Anamua i le Talafaʻasolopito
E ui i lo latou tāua, ae o suʻesuʻega o mea anamua e feagai ma le tele o faʻafitauli. O se tasi o luʻitau tele o le faʻailoga o le vaʻaia: e le o vaʻaia uma meafaitino i luga o le fogaeleele. O laʻau mafiafia, eleele mafiafia, poʻo atinaʻe faʻaonaponei e mafai ona ufitia ai nofoaga. E mafai foʻi e le soloia ona aveese meafaitino mai lo latou tulaga muamua, ma manaʻomia ai se faʻamatalaga ma le faʻaeteete.
O le isi luʻitau o le faʻamatalaina lea o tuaoi o le nofoaga. I le tele o nofoaga anamua, e mafai ona lautele le tufatufaina o mea tuai ma e leai ni tuaoi manino. E le gata i lea, o nisi nofoaga atonu o ni "palimpsests," o lona uiga, o gaioiga e fefiloi mai vaitaimi eseese, e manaʻomia ai nisi suʻesuʻega e vavaeʻese ai vaega o taimi.
E taua tele fo'i mataupu tau amio ma le puipuiga. E tatau ona faia su'esu'ega ma ia itiiti se aafiaga i le nofoaga ma ia aofia ai nu'u i le lotoifale. O le lolomiina o fa'amatalaga auiliili o le nofoaga e aunoa ma se fuafuaga puipuia e mafai ona fa'ateleina ai le lamatiaga o le faoa faamalosi. O le mea lea, o le puleaina o fa'amatalaga o se vaega o le tiutetauave fa'asaienisi.
Fa'ato'a
O suʻesuʻega faʻasolopito i suʻesuʻega anamua o se faʻavae taua mo le malamalama i faʻailoga o le soifuaga o tagata i aso ua mavae. Faatasi ai ma se auala faʻatulagaina, e mafai e suʻesuʻega ona faʻafanua le tufatufaina o nofoaga, faʻailoa le gafatia mo nisi suʻesuʻega, ma atiaʻe ni faʻamatalaga muamua o mamanu o nofoaga ma le fetuʻunaʻiga o tagata i le siosiomaga . O alualu i luma faʻatekonolosi e pei o le GIS, drones, ma le LiDAR e faʻaleleia atili ai metotia o suʻesuʻega, ae manaʻomia pea galuega faʻatino ma le faʻaeteete ma le malamalama i le talaʻaga faʻaleaganuu. I le iuga, o suʻesuʻega e le gata i le sailia o mea tuai, ae o le faitauina atoa o le laufanua anamua—ina ia mafai ai ona toe fausia faʻasaienisi ma faʻasaoina le tala o tagata e leʻi aʻoaʻoina le faitau ma le tusitusi mo tupulaga o lumanaʻi.