Faatufugaga anamua i le olaga o le tagata

Faatufugaga anamua i le olaga o le tagata

O faatufugaga anamua o se tasi lea o faailoga muamua o le auala na malamalama ai tagata i le lalolagi, fausia ai sootaga faaleagafesootai, ma faaalia ai o latou aafiaga i totonu. A o lei amataina e tagata le tusitusi, sa iai faatufugaga o se "gagana" e tuufaatasia ai le malamalama, talitonuga, ma le faasinomaga o se vaega. E ala i ata vali i ana, vaneina o maa po o ponaivi, faatagata laiti, ma e oo lava i mamanu i meafaigaluega i aso taitasi, e mafai ona tatou iloa ai e le gata ina ola tagata anamua ae sa saili foi mo le uiga. Ua avea faatufugaga ma vaega o le olaga: faaaogaina e fesootai ai, faailoga ai teritori, aoaoina ai tupulaga talavou, ma e foliga mai foi mo faamoemoega faaletapuaiga ma faaleagaga.

O le ā le uiga o le faatufugaga anamua?

O faatufugaga anamua e faasino i soʻo se ituaiga o faatufugaga vaaia na faia aʻo leʻi faia tusitusiga. I suʻesuʻega o mea anamua ma tala faasolopito o faatufugaga, e masani ona faasino le faaupuga i galuega mai le Paleolithic (Old Stone Age), Mesolithic, Neolithic, ma vaitaimi muamua o le vaitaimi o uʻamea i vaega eseese o le lalolagi. E eseese nei foliga: ata vali ma lima o ana, ata vaneina o manu, tagata, faailoga, teuteuga geometric, ma e oʻo lava i maa faamanatu e pei o menhirs ma dolmens. E le mafai ona malamalama i faatufugaga anamua o se "teuteuga," aua e tele galuega e maua i totonu o tulaga e faaalia ai galuega faaagafesootai ma faalelotu.

O se tasi o manatu tāua: o faatufugaga anamua e leʻi iai ese mai le olaga i aso faisoo. Na tulaʻi mai faatasi ma le tuli manu, aoina o mea, ma femalagaaiga, ona atiina ae lea ina ua amata ona nonofo ma atiina ae e tagata faatoaga. O nei suiga i le olaga na suia ai foi autu, metotia, ma faamoemoega o faatufugaga.

O faatufugaga lauiloa o aso anamua

1. Atavali ma ata o lima i ana
O ata vali i ana o le ituaiga sili ona lauiloa o faatufugaga anamua. E tele na maua i Europa (mo se faataitaiga, Lascaux i Farani ma Altamira i Sepania), ae o Asia ma Initonesia e iai foi se tofi mauoa. I ana, na faaalia ai e tagata anamua ni manu fe'ai, vaaiga o le tulimanu, faailoga, ma tulagalima na faia e ala i le tuuina o latou alofilima i luga o puipui ona sausau lea o le vali i o latou tafatafa. E masani ona faauigaina tulagalima o se faailoga o le i ai: "Sa ou i ai iinei," po o se faailoga o le faasinomaga o le vaega.

FAITAU  Le a'afiaga o suiga o le tau i nofoaga o mea anamua

O la latou metotia na faaalia ai le atamai: o vali mai le okere (eleele mumu), malala, po o nisi minerale na palu faatasi ma ga'o manu po o isi vai e pipii ai. Sa latou faaaogaina foi foliga masani o le maa e avatu ai i le tino o le manu se foliga e tolu-vaega, e peiseai o loo ola le ata.

2. Galuega taulima fa'atusa feavea'i
I le faaopoopo atu i puipui o ana, sa faia foi e tagata anamua ni galuega faatufugaga laiti ma feaveaʻi, e pei o ni faatagata laiti e faia i maa, ponaivi, po o nifo elefane, faapea foi ma ni vaneina i meafaigaluega. O se tasi o faataitaiga lauiloa o le faatagata "Venus" mai Europa Paleolithic, o se faatagata laitiiti e faamamafaina ai vaega faapitoa o le tino ma e masani ona fesootai ma faailoga o le fanautama. E tusa lava po o le a le finauga faasaienisi, o ia faatagata e faaalia ai ua uma ona i ai i tagata ni manatu faavae e uiga i le tino, le ola, ma atonu o le faamoemoe o le fanautama.

3. Teuteuga i meafaigaluega ma meafaitino i aso faisoo
E tele mea faigaluega e fai i maa, ponaivi, ma omea e teuteuina i laina, togitogi, po o ni mamanu e fai soo. O lenei mea e faaalia ai e le gata ina tulimataʻia e tagata le galuega ae faapea foi le matagofie ma le faasinomaga. E mafai e mamanu teuteu ona avea ma "faailoga" a se vaega, o se ituaiga "sitaili" e iloga ai le tasi nuu mai le isi. A o amata ona fai faatoaga ma nonofo tagata i le vaitaimi o Neolithic, sa vave ona atiina ae galuega taulima omea, ma sa faasolo ina faigata teuteuga.

4. Galuega taulima tetele
I nofoaga eseese, ua fausia ai e tagata ni fale po o ni faʻamanatuga mai maa tetele: menhirs (maa tutu), dolmens (laulau maa), sarcophagi maa, ma e oʻo lava i fausaga maa lapotopoto. O fausaga tetele e masani ona fesootaʻi ma talitonuga o tuaa, tanuga, poʻo le faʻailogaina o avanoa paia. O le fausiaina o megalith e manaʻomia ai le galulue faʻatasi o le toʻatele o tagata, e atagia ai le faʻatulagaina faʻaagafesootai ma le taʻitaʻiga i totonu o se nuʻu.

O le matafaioi o faatufugaga anamua i le olaga o le tagata

1. Ala o fesootaiga a'o le'i tusia
A aunoa ma tusitusiga, e avea faailoga vaaia ma auala taua e momoli ai faamatalaga. O ata o manu, tulagavae, po o faailoga faapitoa e mafai ona avea o ni "faamaumauga" o ituaiga o manu fe'ai, vaitau, po o nofoaga taua. E ui e le mafai ona tatou mautinoa i taimi uma o latou uiga, ae e manino lava o nei faailoga e le na o ni tusitusiga faafuasei. Na avea faatufugaga ma meafaigaluega mo fesootaiga i augatupulaga pe a manaomia ona tuufaasolo atu le malamalama.

FAITAU  Fa'aaogaina o tekinolosi GIS i su'esu'ega o mea anamua

2. A'oa'oga ma toleniga
E talitonu le toʻatele o tagata suʻesuʻe i mea anamua e faapea, o ata vali o le tuli manu atonu e fesoʻotaʻi ma le aʻoaʻoina: pe faʻapefea ona iloa manu, malamalama i a latou gaioiga, ma atiina ae ni fuafuaga tuli manu. E fesoasoani le faatufugaga i tagata e faafaigofie ai mea moni faigata i ni foliga e mafai ona aʻoaʻoina. E mafai e tamaiti ma talavou ona aʻoaʻoina e ala i tala, faʻataʻitaʻiga, ma ata i nisi o avanoa e manatu e taua.

3. Sauniga, faaleagaga, ma mafutaga ma le natura
E masani ona fesootaʻi faatufugaga anamua ma sauniga faalelotu. O ata o manu e le gata ina faaalia ai manu e 'ai, ae avea foi o se ituaiga faaaloalo po o se taumafaiga e "valaʻauina" le manuia. I le tele o aganuu faaleaganuu, e talitonuina o ata ma faailoga e iai le mana puipuia, faamalolo, po o le mana faaleagaga. O le tulaga o nisi o ata o ana i totonu o nofoaga pogisa ma faigata ona oo i ai, e faamalosia ai le avanoa e faia ai gaoioiga faalelotu po o sauniga faapitoa.

4. Faasinomaga o le vaega ma le lotogatasi lautele
E avea fo'i le faatufugaga ma fa'ailoga o le fa'asinomaga. O nisi mamanu e mafai ona fa'ailoa mai ai "po'o ai i tatou" ma le "po'o fea tatou te o mai ai." O le fa'agasologa o le faia o faatufugaga—o le aoina mai o meafaitino, sauniaina o vali, galulue fa'atasi i se nofoaga fa'apitoa—e fausia ai se lagona o le lotogatasi. Mo se fa'ata'ita'iga, pe a galulue se nu'u tele e fa'atu se megalith, e avea le faatufugaga ma se galuega fa'atasi e fa'amalosia ai fausaga fa'aagafesootai ma talitonuga fa'atasi.

5. Fa'aalia o lagona ma aafiaga fa'aletagata
E le gata i ona tiute faatino ma sauniga, o faatufugaga anamua e foliga mai na avea o se auala mo lagona: o le ofo i manu tetele, fefe, faamoemoe, faanoanoa, po o le mitamita. A tusia e tagata, o le mea moni lava o loo latou "faagasoloina aafiaga" i ni foliga e mafai ona vaaia ma manatua. O lenei mea e faailoa mai ai o manaoga matagofie ma le manaomia o le uiga ua i ai talu mai le amataga o le talafaasolopito o tagata.

Faatufugaga anamua i le atumotu: faailoga taua
E mitamita Initonesia i se tofi faatufugaga mataʻina o aso anamua, aemaise lava i ata vali o ana o loʻo maua i itulagi e pei o Sulawesi, Kalimantan, Papua, ma Nusa Tenggara. E masani ona maua ata o lima ma ata o manu, o loʻo faʻaalia ai o nei tū ma aga masani sa malosi foʻi i Asia i Sautesasaʻe. O le iai o faatufugaga anamua i le atumotu e taua tele aua e fesoasoani ia i tatou e iloa ai na olaola le fatufatuaʻi o tagata i le tele o nofoaga o aganuʻu, e le gata i Europa. O faatufugaga anamua a Initonesia e faʻamalosia ai foʻi le malamalama o lenei atumotu ua leva ona avea ma nofoaga e feiloaʻi ai tagata, le natura, ma le aganuʻu.

FAITAU  Avanoa faigaluega i le su'esu'ega o mea anamua

Aiseā e tāua ai pea faatufugaga anamua?
O le suʻesuʻeina o faatufugaga anamua e lē gata i le tilotilo i le taimi ua tuanaʻi, ae faʻapea foʻi i le malamalama i aʻa o le tagata. Mai nei galuega, ua tatou iloa ai ua leva ona i ai i tagata le tomai faʻatusa: mafaufau, faʻafaigofieina le mea moni, ma tuʻuina atu lona uiga. O faatufugaga anamua e aʻoaʻoina ai foʻi i tatou o le aganuʻu o se vaega taua o le ola. Sa ola tagata e lē gata i meafaigaluega ma fuafuaga, ae faʻapea foʻi i tala, faʻailoga, ma talitonuga e fausia ai le faʻamoemoe.

I le vaitaimi faʻaonaponei, e masani ona vaʻaia le faatufugaga o se mea e ese mai manaʻoga autū. Peitaʻi, o faatufugaga anamua ua faʻaalia ai le isi itu: o le faatufugaga o se vaega o le auala e feagai ai tagata ma le le mautonu, tausia o manatuaga faʻatasi, ma fausia ai le faasinomaga. E avea o se alalaupapa i le va o mea e vaaia ma mea e paʻi i ai, i le va o aafiaga i aso faisoo ma fesili tetele o le olaga.

Fa'ato'a
O faatufugaga anamua i le soifuaga o le tagata o se faamaoniga lea o le fatufatuaʻi ma le sailiga o le uiga ua o faatasi ma tagata soifua mo le faitau afe o tausaga. O ata vali i ana, faatagata laiti, teuteuga o meafaigaluega, ma faamanatuga maa e le gata o ni toega o mea anamua, ae o ni ata foi o le auala e vaai ai tagata i le natura, faavaeina o nuu, ma faalatalata atu i mea e manatu e paia. O le suesueina o ia mea, e le gata ina tatou aoao e uiga i le talafaasolopito o faatufugaga ae faapea foi e uiga ia i tatou lava o ni tagata e mafaufau, lagona, ma taumafai pea e tuuina atu le uiga i le lalolagi.

Taofi faamatalaga