Su'esu'ega o le Ecofact i mea anamua

Su'esu'ega o le Ecofact i le Su'esu'ega o Mea anamua

I le suʻesuʻega o mea anamua, o taumafaiga e malamalama ai i le soifuaga o tagata ua mavae e lē na o le mauaina o mea faʻapitoa e pei o meafaigaluega maʻa, omea, poʻo fale e faʻalagolago. O le isi vaega taua o faʻamaumauga o toega masani o loʻo iai i totonu o tala faʻasolopito o mea anamua e mafai ona faʻamalamalamaina ai sootaga a tagata ma o latou siosiomaga. O nei faʻamaumauga e taʻua o mea faʻapitoa o le siosiomaga. O le auʻiliʻiliga o mea faʻapitoa o le siosiomaga e fesoasoani i tagata suʻesuʻe mea anamua e toe fausia meaʻai, fuafuaga mo le soifuaga, suiga o le tau i le lotoifale, pulega o punaoa, ma e oʻo lava i le faʻagasologa o nofoaga. E ala i mea faʻapitoa o le siosiomaga, e le gata ina faʻaalia le taimi ua mavae i mea na faia e tagata, ae faʻapea foʻi i mea na latou 'aina, totoina, susunuina, lafoaʻi, ma fetaiaʻi i o latou siosiomaga i aso uma.

Malamalama i Mea Fa'ale-Eko ma o Latou Eseesega mai Mea Fa'ale-Atina'e

I se tulaga lautele, o mea fa'ale-eko o toega ia o meaola po'o elemene fa'alenatura (e pei o ponaivi o manu, fatu, poleni, malala, atigi o mollusk, nisi o otaota) e maua i nofoaga o mea anamua, ma e talafeagai i le fa'amatalaina o gaoioiga a tagata. E ese mea fa'ale-eko mai mea taua ona o mea taua o mea ia na faia manino pe suia e tagata. O ponaivi o manu o lo'o i ai fa'ailoga o manu fasi e ono pa'u'ū i luga o le vaega efuefu: o le ponaivi lava ia o se mea fa'ale-eko, ae o fa'ailoga o manu fasi e tu'uina atu ai se fa'ailoga tu'usa'o o le fa'alavelave a tagata. E ui o foliga (e pei o pu o pou, ogaumu, lua) o ni fausaga e le mafai ona aveeseina e aunoa ma le suia, ae e masani ona mafai ona aveeseina ma su'esu'eina mea fa'ale-eko i totonu o le fale su'esu'e.

E tāua tele lenei eseesega auā e aʻafia ai auala e faʻataʻitaʻi ai mea, auala e faʻasaoina ai, ma metotia o auʻiliʻiliga. E masani ona vaivai mea faʻale-ekolosi, faigofie ona faʻaleagaina, ma e faʻalagolago tele i tulaga o le faʻasaoina. O le mea lea, e masani ona fuafua e le au suʻesuʻe mea anamua i aso nei ni fuafuaga eliina ma faʻataʻitaʻi ai mea i se taimi umi ina ia mautinoa e le leiloa faʻamatalaga o mea faʻale-ekolosi.

Itūaiga Masani o Ecofacts ua Iloiloina

E tele vaega eseese e aofia i Ecofacts, ma e tofu lava ma fa'amatalaga patino:

1. Toega o manu (ponaivi, nifo, nifo, una o iʻa)
E fesoasoani fa'amaumauga o manu e fa'aalia ai ituaiga o manu e tuli pe tausia, metotia o le fasiina o manu, mea e fiafia i ai tagata e 'ai, ma le vaitau o gaioiga. O lenei au'ili'iliga e masani ona ta'ua o le zooarchaeology.

2. Toega o la'au (fatu, fuala'au 'aina, la'au, filo o la'au, la'au e ola i le eleele)
E mafai e toega o laau ona fa'ailoa mai ai fa'ato'aga, gaosiga o mea'ai, fa'aaogaina o laupapa, ma e o'o lava i la'au fa'afoma'i. O lenei lala o su'esu'ega e aofia ai le archaeobotany.

3. Poleni ma spores
E matuā aogā tele le poleni mo le toe fausiaina o la'au ua mavae ma suiga i le siosiomaga. O le su'esu'eina o le poleni o se vaega o le palynology.

4. Malala ma toega o le mu
E mafai ona fa'aaogā le malala e iloa ai le ituaiga o fafie, kuka po'o gaoioiga gaosi (e pei o le fa'amumuina o 'omea), ma e taua tele fo'i mo le fa'atinoina o su'esu'ega o le radiocarbon.

5. Atigi o mollusk ma microfauna
E mafai e atigi figota ona fa'aalia ai fuafuaga fa'aaogāina o le talafatai, siosiomaga i le vai, ma mamanu o le fa'aaogāina o porotini. O meaola laiti (e pei o isumu po'o tama'i sisi) e mafai i nisi taimi ona avea ma fa'ailoga o suiga i nofoaga.

6. Otaota, eleele, ma toega o mea ola
E ui lava e foliga mai "masani," ae o otaota o ni faamaumauga o le siosiomaga. E ala i suʻesuʻega faʻakemikolo ma micromorphological, e mafai e otaota ona faʻaalia ai gaoioiga faʻaleaiga, pa o lafumanu, nofoaga e lafoaʻi ai otaota, ma e oʻo lava i lologa poʻo afi.

O le Fa'amoemoega o le Su'esu'ega o le Ecofact: O le ā e Mana'o Tagata Su'esu'e i Mea anamua e Iloa?

O le au'ili'iliga o le Ecofact e fa'atatau i fesili tetele e uiga i le olaga o tagata ua mavae, e aofia ai:

– Taumafa ma mamanu o le taumafaina: O a meaʻai autū? O le ā le tāua o aano o manu, iʻa, po o laʻau toto?
– Mea e ola ai ma le tamaoaiga: Tulimanu ma aoina meaʻai, faifaatoʻaga, tausiga o lafumanu, poʻo se tuʻufaʻatasiga? O le a le malosi o le gaosiga o meaʻai?
– Fa'avaitaimi ma le fe'avea'i: Pe sa nofoia tumau le nofoaga pe fa'avaitaimi? O a fa'amaoniga e lagolagoina ai lenei mea?
– Siosiomaga i le lotoifale ma le tau: O a la'au e sili ona taatele? Pe i ai ni mago, mālūlū, pe suia le laueleele?
– Fegalegaleaiga a tagata ma le siosiomaga: E iai ni fa'aleagaina o vaomatua, fa'asūsūina o la'au, fa'asitepuina o fanua, po'o le so'ona fa'aaogāina o puna'oa?
– Sauniga faalelotu ma faatusa: O nisi o mea taua o le siosiomaga (e pei o nisi manu) atonu e fesootai ma faiga faalelotu po o faasinomaga lautele.

I se isi faaupuga, o mea tau siosiomaga e maua ai se auala e faitau ai "faailoga e le tuusaʻo" o gaoioiga a tagata e le o vaaia i taimi uma i meafaitino.

Fa'ata'ita'iga o le Fanua ma Metotia o Fa'amaumauga

O le lelei o le suʻesuʻega o le ecofact e fuafuaina i le taimi o le faagasologa o le eliina. O nisi o metotia taua e aofia ai:

– Fōliga: O le metotia e vavaeʻese ai toega o laʻau laiti (fatu, malala lelei) mai le eleele e faʻaaoga ai le vai ina ia opeopea ai mea ola. E taua tele lenei mea mo le archaeobotany.
– Sieving: O le faamamāina o le eleele i se lapo'a fa'apitoa o le upega e pu'e ai ni ponaivi laiti, fatu, po'o ni fasi atigi.
– Fa'ata'ita'iga fa'atonutonuina: Fa'ata'ita'iga fa'asolosolo o le palapala i vaega ta'itasi (stratigraphy), pusa eliina, po'o se foliga fa'apitoa.
– Puipuiga mai le faʻaleagaina: E manaʻomia totigilima, atigipusa mama, ma faʻailoga manino aemaise lava mo le auʻiliʻiliga o meaola faʻa-molecular (DNA anamua, porotini) ma toega o mea ola.

O le fa'amaumauina o le talaaga (nofoaga, loloto, fesoota'iga ma foliga/mea taua) e taua tele. O mea taua fa'ale-siosiomaga e aunoa ma se talaaga e masani ona leiloa le taua fa'amatalaina ona e le mafai ona fa'afeso'ota'i i ni mea na tutupu po'o ni gaoioiga patino.

Metotia o Su'esu'ega i le Fale Su'esu'e

I totonu o le fale suʻesuʻe, e suʻesuʻeina ai mea tau ecofacts e faʻaaoga ai le tele o auala, mai le morphology i le kemisi:

1. Fa'ailoaina o le fa'avasegaga
E fa'ailoa ponaivi i ituaiga po'o le ituaiga i soo se taimi e mafai ai, e fa'aaoga ai fa'atusatusaga. E fa'apena fo'i i fatu, la'au, po'o atigi.

2. Su'esu'ega fa'a-taphonomic
E suʻesuʻeina e le Taphonomy ia faiga e aʻafia ai toega o meaola mai le taimi latou te oti ai seʻia oʻo ina maua: o faʻailoga tipi, mu, u a manu feʻai, pala, poʻo le pala. E fesoasoani le Taphonomy e iloa ai gaoioiga a tagata mai faiga masani.

3. Su'esu'ega fa'atatau
Mo se faʻataʻitaʻiga, i le zooarchaeology, o fua faʻatatau e pei o le NISP (Numera o Faʻataʻitaʻiga ua Faʻailoaina) poʻo le MNI (Numera Maualalo o Tagata Taʻitoʻatasi) e faʻaaogaina e faʻatatau ai le tuufaatasiga o manu. I le archaeobotany, o le tele o ituaiga o laʻau poʻo le tele o fatu i le voluma o le palapala e fuafuaina.

4. Su'esu'ega o isotope mautu
E mafai e isotopes o le kaponi ma le naitorosene i ponaivi ona maua ai ni fa'ailoga i mea'ai (e pei o le pule'aga o puna'oa o le gataifale pe o puna'oa o le eleele, pe o la'au C3 pe o puna'oa o le C4). E mafai ona feso'ota'i isotopes o le okesene ma tulaga o le vai ma le tau.

5. Su'esu'ega o mea totoe ma biomolecular
O toega o ga'o i luga o omea (lea e feso'ota'i ma mea e ola ai le ecofacts o ni fa'ailoga o le 'aina), DNA anamua, po'o porotini e mafai ona fa'ailoa ai ituaiga ma faiga fa'agasologa o mea'ai e le o va'aia manino.

6. Fa'amasani
E mafai ona fa'aaogaina malala, ponaivi, po'o isi toega o meaola mo le fa'atinoina o su'esu'ega radiocarbon, pe afai e ausia tulaga mana'omia o le puipuiga ma e le o pisia.

Fa'asaoina o le Ecofact ma le Fa'aitu'au o Fa'amaumauga

E lē tutusa uma avanoa e faasaoina ai mea olaola uma. E mafai e siosiomaga oona ona fa'a'aisa ponaivi ma atigi, ae o tulaga mago po'o le anaerobic (e pei o vanu) e mafai ona fa'asaoina ai mea olaola. O le i'uga, e masani ona iai le fa'aitu'au i fa'amaumauga o mea olaola. E tatau i tagata su'esu'e mea anamua ona fa'amatalaina ma le fa'aeteete ia i'uga: o le leai o ni ponaivi i'a, mo se fa'ata'ita'iga, e lē fa'apea ai e le'i 'ai e se nu'u ni i'a—e ono le lelei le fa'asaoina o ponaivi pe le lelei fo'i le fa'ata'ita'iina.

E mafai fo'i ona tula'i mai le fa'aitu'au mai ni fuafuaga e le faigata tele mo le eliina, ni lapopo'a tele o le si'i, po'o le le tutusa o le fa'avasegaina. O le mea lea, e taua tele tulaga fa'atonuina o metotia ma lipoti mo le fa'atusatusaina o taunu'uga o su'esu'ega i nofoaga eseese.

Sao o le Ecofacts i le Toe Fausiaina o le Olaga ua Tuanaʻi

E mafai e le au'ili'iliga o le Ecofact ona faia ni toe fa'afouga "ola" ma atoatoa. Mai toega o la'au, e mafai e tagata su'esu'e mea anamua ona su'esu'eina le fa'ato'aga, ituaiga o fua o fa'ato'aga, ma faiga fa'ato'aga. Mai manu, e mafai ona latou iloa le suiga mai le tuli manu i le fa'ato'aga lafumanu, po'o suiga i le fa'aaogaina ona o fefa'ataua'iga ma tulaga fa'aagafesootai. O poleni ma otaota e fa'aalia ai suiga o laufanua: fa'amamāina o vaomatua, fa'amalosia o fanua, ma le fa'aleagaina o le siosiomaga.

E le gata i lea, o fa'amatalaga tau si'osi'omaga e fa'afeso'ota'i ai mea anamua i mataupu fa'aonaponei e pei o le saogalemu o mea'ai, fetu'una'iga i suiga o le tau, ma le puleaina o puna'oa. O tulagavae fa'alesi'omaga ua mavae e mafai ona maua ai ni lesona e uiga i le fa'asaoina: pe a fetu'una'i manuia se sosaiete, ma pe a fa'aosofia e le mamafa o le siosiomaga suiga lautele.

Fa'ato'a

O mea fa'ale-eko o se tasi o punaoa fa'amaumauga sili ona tamaoaiga i mea tau su'esu'ega anamua, o lo'o fa'amaumauina ai le mafutaga vavalalata i le va o tagata ma le lalolagi fa'alenatura. E ala i metotia fa'ata'ita'i ma le fa'aeteete, su'esu'ega sa'o i fale su'esu'e, ma le fa'auigaga e ma'ale'ale i le fa'aitu'au o le fa'asaoina, e mafai e mea fa'ale-eko ona fa'aalia ai mamanu o mea'ai, siosiomaga, tekinolosi o mea e ola ai, ma le tamaoaiga e le o taimi uma e iloa vave mai mea taulima. O le mea lea, o le su'esu'ega o mea fa'ale-eko e le na'o se fa'aopoopoga ae o se fa'avae taua mo se malamalamaga atoatoa o le taimi ua tuana'i—o le taimi ua tuana'i a'o fa'agasolo moni le olaga i le lotolotoi o suiga o laufanua, tau, ma punaoa.

Taofi faamatalaga