Fa'asologa o aso fa'amaonia i mea anamua

Fa'asologa o Taimi Atoatoa i le Su'esu'ega o Mea anamua

O le fa'atulagaina o aso a'ia'i i mea anamua o le taumafaiga lea e fuafua ai le matua o se mea na maua, vaega o le eleele, po'o se mea na tupu i le taimi ua tuana'i i se taimi sa'o i le kalena—mo se fa'ata'ita'iga, "2.500 tausaga talu ai" po'o le "pe tusa o le 500 T.L.M.–200 T.L.M." E le pei o le fa'atulagaina o aso, lea e na'o le lisiina o "matutua" ma "la'itiiti," o le fa'atulagaina o aso a'ia'i e taumafai e tu'uina atu se tausaga fa'apitoa po'o se vaega o tausaga. I le fa'atinoina, e seasea ona maua e le au su'esu'e mea anamua le mautinoa atoatoa i se aso po'o se tausaga e aunoa ma se fa'amatalaga fa'aopoopo, ae o metotia fa'asaienisi fa'aonaponei e mafai ai ona faia ni fa'atatauga sa'o o tausaga ma se tulaga le mautonu e mafai ona fuaina.

Aiseā e tāua ai le faamasani atoatoa?

A aunoa ma le fa'atulagaina o aso fa'atulagaina sa'o, o le a faigata ona fausia fa'asolosolo ma fa'atusatusa tala o le talafaasolopito o tagata i itulagi eseese. Mo se fa'ata'ita'iga, e mafai ona tatou iloa po'o afea na amata ai ona atia'e tekinolosi fa'ato'aga i se itulagi, po'o afea na tupu ai se femalaga'iga tele, po'o afea na tu'ua ai se nofoaga ona o se fa'alavelave fa'alenatura po'o se fete'ena'iga. O le fa'atulagaina o aso fa'atulagaina sa'o e fesoasoani fo'i e fa'amaonia ai ni manatu: pe na tutupu ni suiga i sitaili omea i le vaitaimi lava e tasi e pei o le suiga o le tau? Pe na tutupu fa'atasi le fausiaina o fale tetele i le tele o itulagi, pe na eseese?

E le gata i lea, o le fa'atulagaina o aso ua mavae e maua ai le fa'avae mo le fa'afeso'ota'iina o fa'amaumauga o mea anamua ma isi matā'upu e pei o le geology, paleoclimatology, biological anthropology, ma tala fa'asolopito tusitusia. Faatasi ai ma fuainumera manino o aso ua mavae, e mafai ona "fa'afetaui" mea na maua i mea anamua i totonu o se taimi fa'alelalolagi.

Mataupu faavae lautele: faʻataʻitaʻiga, talaaga, ma le le mautonu

O le manuia o le fuafuaina sa'o o taimi e fuafua i mea e tolu: lelei o fa'ata'ita'iga, tulaga o mea anamua, ma le auala e pulea ai le le mautonu.

1. Tulaga lelei o le faʻataʻitaʻiga: e tatau ona talafeagai le meafaitino o le a faʻataʻitaʻiina ma le mea o loʻo fuafuaina lona matua. O le laupapa e faʻaaogaina e fausia ai se fale, mo se faʻataʻitaʻiga, e sili atu ona talafeagai nai lo le laupapa na tafea e se lolo ma mulimuli ane lafoaʻi.
2. Talaaga: e tatau ona sau faʻataʻitaʻiga mai se vaega poʻo se foliga tulaga ese (e pei o le fola, pu o le pou, tuugamau, poʻo le ogaumu) ma e le tatau ona faʻafefiloi ma gaoioiga faʻaola, eliina anamua, poʻo ni faiga masani.
3. Lē Mautinoa (sese/vaega): O taunuuga o le fuafuaina o aso e toetoe lava o taimi uma e tutusa, mo se faataitaiga, 980–1040 TA i se tulaga mautinoa patino. E tatau i tagata suʻesuʻe mea anamua ona faauigaina nei faamatalaga i se tulaga ono mafai, ae le o se numera "sa'o" e tasi.

O auala autū o le faia o le aso fa'amaonia atoatoa

1. Radiocarbon (Carbon-14)

O le metotia o le radiocarbon o se tasi o metotia sili ona lauiloa i le suʻesuʻega o mea anamua. O lona mataupu faavae e faʻalagolago i le pala o le isotope o le radioactive carbon (C-14) i mea ola. A o ola se meaola, e faʻaauau pea ona fesuiaʻi le carbon ma lona siosiomaga. A maeʻa ona oti, e taofi lenei fesuiaʻiga, ma amata ona pala le C-14 i se fua faatatau patino (o le afa o le olaga e tusa ma le 5.730 tausaga). I le fuaina o le C-14 o totoe, e mafai e saienitisi ona fuafua le matua o le oti o le meaola.

O mea e mafai ona fa'ata'ita'iina e aofia ai malala, laupapa, ponaivi, fatu, ie alava masani, ma isi toega o meaola. Peita'i, o le fa'atulagaina o le radiocarbon e le tu'uina sa'o mai ai se "tausaga kalena" mata'utia; e mana'omia ona fa'asa'oina taunu'uga e ala i le fa'atulagaina ona o le maualuga o le C-14 i le ea e fesuisuia'i i le aluga o taimi. O le fa'atulagaina e fa'atino e fa'aaoga ai se pi'o masani (e fa'avae, mo se fa'ata'ita'iga, i luga o mama o la'au).

Lelei o le su'esu'ega o le radiocarbon dating: lautele le fa'aaogaina, umi le taimi (e o'o atu i le sefulu afe tausaga). Le lelei: faigofie ona pisia, mana'omia le fa'atulagaina, ma le le aoga mo mea tuai tele i tua atu o tapula'a o le metotia.

2. Dendrochronology (Ma'i La'au)

E fa'aaogaina e le Dendrochronology mamanu o le tuputupu a'e fa'aletausaga o la'au. O la'au e ola i se itulagi fa'apitoa o le a fa'aalia ai mamanu o le mafiafia o mama e feso'ota'i ma tulaga o le tau. I le fa'atusatusaina o mamanu o mama o fa'ata'ita'iga o la'au o mea anamua ma fa'asologa o fa'asinomaga fa'aitulagi, e mafai ona fuafuaina le matua o le la'au ma le sa'o fa'aletausaga, ma o nisi taimi e o'o lava i le fa'avaitaimi.

E matuā mamana tele lenei metotia pe a maua se faasologa umi o faasinomaga ma e lava mama o le laau. E taua foʻi le dendrochronology i le faʻatulagaina o le radiocarbon, auā o mama o laau e maua ai aso o le kalena e mafai ona faʻatusatusa i taunuuga o le C-14.

Tapula'a: e na'o le fa'aaogaina i la'au ua lelei ona fa'asaoina ma se fa'asologa manino o mama; e le o itulagi uma e iai se fa'amaumauga atoatoa o mama o la'au.

3. Thermoluminescence (TL) ma le Optically Stimulated Luminescence (OSL)

O le metotia o le luminescence e faʻaaogaina e iloa ai poʻo afea le taimi mulimuli na faʻaalia ai se minerale i le vevela tele poʻo le malamalama.

– E masani ona faʻaaogaina le Thermoluminescence (TL) mo keramika poʻo maʻa ua faʻavevela (mo se faʻataʻitaʻiga, i le taimi o le faʻagasologa o le faʻamumuina o le omea). E fuaina e le TL le malosi "ua maileia" i totonu o tioata minerale; pe a faʻavevela i totonu o le fale suʻesuʻe, o lenei malosi e faʻasaʻolotoina o se malamalama. E faʻaalia ai le taimi talu mai le faʻamumuina mulimuli.
– E masani ona fa'aaogaina le Optically Stimulated Luminescence (OSL) mo le oneone po'o otaota ua fa'aputuina. E fua e le OSL po'o afea na fa'aalia ai fatu minerale i le susulu o le la a'o le'i tanumia.

Penefiti o le TL/OSL: e mafai ona fa'aaogaina i mea e leai ni mea fa'aola; aoga mo le fa'atulagaina o le taimi o otaota ma le gaioiga o le mu. Fa'atapula'aga: e mana'omia ai ni faiga fa'ata'ita'i ma le fa'aeteete e 'alo 'ese ai mai le malamalama (aemaise lava le OSL), ma e fa'alagolago le fa'auigaga i le tala'aga o le si'osi'omaga.

4. Potassium-Argon (K-Ar) ma le Argon-Argon (Ar-Ar)

O metotia K-Ar ma Ar-Ar e faʻaaogaina tele lava i tulaga anamua ma e fesoʻotaʻi ma mea o le mauga mu. E pala le Potassium-40 i le argon-40. Talu ai o le argon o se kesi, e "maua" i nisi minerale pe a malūlū papa o le mauga mu. I le fuaina o le fua faatatau o le potassium i le argon, e mafai ona fuafua le matua o le papa.

E taua tele lenei metotia mo nofoaga anamua anamua, aemaise lava nofoaga e fesoʻotaʻi ma le evolusione o tagata , aua e mafai ona iloa ai le umi o vaega o lefulefu o le mauga mu o loʻo siʻomia ai mea tuai poʻo mea taulima.

Tulaga lelei: talafeagai mo ni taimi uumi tele (faitau selau afe i le miliona o tausaga). Tulaga le lelei: e le talafeagai i nofoaga e leai se talaaga o le mauga mu; e sili atu ona talafeagai mo le geochronology nai lo mea taua i le ao.

5. Faasologa o le Uranium (Faasologa o le U)

O le fa'asologa o su'esu'ega o le uranium e fa'aaogaina ai le pala o le uranium i ona isotopes laiti (e pei o le thorium). E mafai ona fa'aaogaina lenei metotia e fa'amautu ai le su'esu'ega o le calcite i ana (stalagmites/stalactites), coral, ma o nisi taimi o ponaivi po'o nifo i lalo o nisi tulaga.

I le su'esu'ega o mea anamua, e masani ona aoga le U-series i totonu o ana, mo se fa'ata'ita'iga o le fuafuaina o le matua o vaega o le calcite o lo'o ufiufi ai ata vali o ana po'o fa'amaumauga o mea anamua i autafa.

6. Archaeomagnetism ma Paleomagnetism

E suia malie le fanua maneta o le Lalolagi i le aluga o taimi. E mafai e mea ua vevela (e pei o ogaumu, ogaumu, poʻo piliki) ona "faʻamaumauina" le itu ma le malosi o le fanua maneta aʻo faʻamālūlūina. I le faʻatusatusaina o lenei faʻamaumauga maneta ma piʻo suiga geomagnetic faʻaitulagi, e mafai ona fuafua le matua o le mu.

E sili atu ona aogā lenei mea pe afai o loʻo i ai pea ni fausaga mu i le nofoaga ma o loʻo i ai se piʻo faʻasinomaga geomagnetic lelei i le eria.

Tuufaatasia o metotia: fa'asologa o le tafatolu

E seasea ona faalagolago tagata suʻesuʻe i mea anamua i se metotia e tasi. Ina ia faʻateleina le faʻatuatuaina, latou te tuʻufaʻatasia ni metotia eseese, e pei o le suʻesuʻeina o le radiocarbon dating mai malala o le ogaumu, OSL dating mai palapala o le fola, ma le dendrochronology mai laupapa fau fale. Afai e lagolago e taunuuga le tasi ma le isi, e faʻateleina le mautinoa i le faasologa o taimi. Afai e feteenai le tasi ma le isi, e faʻaalia ai se faʻafitauli: faʻaleagaina o faʻataʻitaʻiga, faʻafefiloi o vaega, le "aafiaga o laupapa tuai," poʻo mea faʻalavelave pe a uma ona faʻaputuina.

E le gata i lea, o auala fa'amaufa'ailoga e pei o le fa'ata'ita'iga Bayesian e masani ona fa'aaogaina e tu'ufa'atasia ai fa'amaumauga o aso ma fa'amatalaga stratigraphic (fa'asologa o vaega). O lenei mea e mafai ai ona fa'aitiitia le taimi ma fausia i se auala sili atu ona moni i totonu o le tulaga o le eliina.

Lu'itau masani i tafaoga faamasani tuto'atasi

O nisi o luʻitau e masani ona tulaʻi mai e aofia ai:

– Fa'aleagaina: e o'o atu mea fa'aonaponei i fa'ata'ita'iga tuai (pe fa'afeagai), ma suia ai taunuuga.
– O le faʻafitauli o le faʻatusa: o le mea ua faʻamauina i le aso o le “mea faitino,” ae le o taimi uma o le “mea na tupu” tatou te fia iloa. O se faʻataʻitaʻiga masani: o le laʻau mai se laʻau tuai e mafai ona tuʻuina atu ai se tausaga e matua atu nai lo le taimi na fausia ai.
– Tapula'a o meafaitino: e le o nofoaga uma e iai ni toega o meaola, laupapa ua fa'asaoina, po'o ni mea mai le mauga mu.
– Tulaga fa'alavelave: o gaoioiga a manu, a'a, toe eliina, po'o lologa e mafai ona aveese ai meafaitino mai lo latou nofoaga muamua.

Fa'ato'a

O le fa'atulagaina o aso ua mavae o se fa'avae taua tele lea o su'esu'ega o mea anamua i aso nei auā e mafai ai ona toe fa'atulaga ma fa'amaonia le taimi ua tuana'i. Fa'aaogaina le tele o metotia—fa'atulagaina o aso ua mavae e ala i le radiocarbon, dendrochronology, luminescence, fa'atulagaina o aso K-Ar/Ar-Ar, fa'atulagaina o aso U-series, ma le archaeomagnetism—e mafai e tagata su'esu'e mea anamua ona fa'atatauina tausaga o mea na maua mai le selau i le miliona tausaga. Peita'i, o le "atoatoa" e le fa'apea e aunoa ma se le mautonu. O le malosi o lenei auala o lo'o taoto i ona fua fa'asaienisi manino ma mafai ona toe faia, e faitauina i taimi uma i le tulaga o le stratigraphy ma isi fa'amaoniga. E ala i le tu'ufa'atasia o metotia ma le iloiloga fa'apitoa o fa'ata'ita'iga, o le fa'atulagaina o aso ua mavae e fesoasoani ia i tatou e malamalama ai i le taimi ma le auala na fa'atulaga ai e tagata le aganu'u, tekinolosi, ma le siosiomaga o lo'o tatou mautofi ai i aso nei.

Taofi faamatalaga