Teori fa'alanu ma fa'ale-aganu'u i le antropology

Teori Fa'alanu ma Fa'ale-Atunu'u i le Anthropology

O le talanoaina o le lanu ma le ituaiga tagata o se tasi lea o mataupu e sili ona tāua—ma e sili ona maaleale—i le anthropology. O le anthropology, o se saienisi e suʻesuʻeina tagata i o latou itu faʻaletino, faʻaagafesootai, ma faʻaleaganuʻu, ua leva ona suʻesuʻeina eseesega o tagata. Peitaʻi, ua i ai foʻi suiga tetele i le matāʻupu: mai le taimi na faʻaaogaina ai le manatu o le "lanu" e faʻavasega ai tagata i tulaga faʻasolo, i se auala faʻaonaponei e faʻamamafa ai o le lanu e sili atu ona malamalama i ai o se fausaga faʻaagafesootai, aʻo le lanu e malamalama i ai o se faasinomaga faʻaagafesootai-aganuʻu malosi.

1. Lanu: Mai le Vaega Fa'aletino i le Fausiaina Fa'aagafesootai

I le seneturi lona 18 ma le 19, na faʻagasolo ai manatu faʻa-Europa e uiga i le lanu faʻatasi ai ma le pulega faʻakolone, le faʻalauteleina o le malo, ma le tulaʻi mai o le saienisi faʻaonaponei. Na faʻavasegaina e saienitisi i le taimi lea tagata e faʻavae i uiga faʻaletino e pei o le lanu o le paʻu, foliga o le ulupoʻo, poʻo le foliga o lauulu. O nei faʻavasegaga e masani ona le faʻaituʻau ae faʻapolokiki: na faʻaaogaina le lanu faʻatagata e faʻamaonia ai le nofo pologa, pulega faʻakolone, ma le le tutusa o le va fealoaʻi.

I le amataga o le suʻesuʻega faʻa-antropolohiya, na aliaʻe mai ai se agaifanua o le anthropometry—le fuaina o le tino o le tagata—, e faʻafesoʻotaʻi ai eseesega faʻaletino i tagi e uiga i le atamai, amio mama, poʻo le "alualu i luma" o se vaega. O lenei faiga na avea ma faavae o le mea o le a mulimuli ane taʻua o le faʻailogalanu faʻasaienisi. E ui ina manatu faʻasaienisi i le taimi lea, ae o lenei auala ua malamalama nei o se faʻafitauli ona na faʻatusalia ai le eseesega faʻaletino ma uiga faʻalemafaufau poʻo tomai faʻaagafesootai, e ui lava i faʻamaoniga faʻasaienisi malolosi e le lagolagoina sea sootaga.

O atina'e i le genetics i le seneturi lona 20 ma le 21 ua fa'amalosia ai faitioga i le manatu o le lanu o se vaega fa'aletino e le ma'oti. Ua fa'aalia e su'esu'ega e sili atu le eseesega o kenera o tagata i totonu o vaega ua ta'ua o "lanu" nai lo le va o i latou. O lona uiga o tuaoi fa'aletino e le o manino lelei i le fa'aletino. E iai eseesega fa'aletino, ae latou te le fausia ni afifi fa'aletino eseese e pei ona va'aia i le manatu masani o le lanu.

O le mea lea, o le suʻesuʻega faʻaonaponei i tagata, e masani ona vaʻai i le lanu o se fausaga faʻaagafesootai: o se vaega na fatuina, tausia, ma tuʻuina atu le uiga e ala i tala faasolopito, faiga faʻapolokiki, ma faʻalapotopotoga faʻaagafesootai. E "galue" faʻaagafesootai le lanu—e aʻafia ai le avanoa i aʻoaʻoga, galuega, saogalemu, ma le tausiga o le soifua maloloina—e ui lava i le leai o se faʻavae malosi faʻale-tino e avea o se faʻavasegaga faaletagata.

FAITAU FOI  Anthropology faafoma'i ma auala atoatoa i le soifua maloloina

2. Lanu: O se Faasinomaga Faaleaganuu e Fesootai ma Feoloolo

E le pei o le lanu, lea e masani ona fesootaʻi ma uiga faaletino, o le lanu e masani ona faasino i le faasinomaga o se vaega e fesoʻotaʻi ma elemene faaleaganuu e pei o le gagana, agaifanua, talafaasolopito, lotu, agaifanua, ma se lagona o le tutusa o amataga. Ae ui i lea, o le lanu e le tumau. E toatele tagata suʻesuʻe i aganuʻu e faamamafaina o le lanu e fesuisuiai, e suia e tusa ai ma tulaga lautele, tamaoaiga, ma faaupufai.

O se tasi o tagata autū i le aʻoaʻoga faʻale-aganuʻu o Fredrik Barth, aemaise lava i lona manatu i tuaoi faʻale-aganuʻu. Na faʻamamafa e Barth o le mea e tāua i le faʻale-aganuʻu e lē o le tulaga ese o "anotusi faʻale-aganuʻu," ae o tuaoi faʻaagafesootai e faʻavasega ai se vaega o "i tatou" ma "i latou." E mafai ona faʻatumauina nei tuaoi e tusa lava pe suia elemene faʻale-aganuʻu. I se isi faaupuga, e lē o taimi uma e tumau ai vaega faʻale-aganuʻu ona e lē suia a latou aganuʻu, ae ona o faiga faʻaagafesootai e faʻamaonia ai pea eseesega ma le avea ma sui auai.

I le olaga i aso faisoo, e mafai e le lanu eseese ona avea ma puna o le lotogatasi, mitamita, ma le lagolago lautele. I le isi itu, e mafai foi ona faapolokikiina lanu eseese—mo se faataitaiga, i tauvaga o punaoa, faigapalota, feeseeseaiga i le va o vaega, po o faiga faavae o le faasinomaga. I le tulaga o atunuu-setete i aso nei, e masani ona fesootai le lanu eseese ma mataupu tau tagata laiti, femalagaaiga, tuufaatasiga, ma le iloaina o aia tatau faaleaganuu.

3. A'oa'oga Autu o Lanu ma Aganuu

I le suʻesuʻega o tagata ma le lautele o saienisi lautele, e tele ni auala faʻavae e malamalama ai i le lanu ma le ituaiga tagata:

a. Fa'avae Muamua
O le auala fa'avae anamua e va'aia ai sootaga fa'ale-aganu'u o ni mea "fa'alenatura," malolosi, ma fa'avae i tupu'aga fa'atasi, toto, nu'u moni, po'o tū ma agaifanua na tu'ufa'asolo mai i lea tupulaga i lea tupulaga. O lenei va'aiga e fesoasoani e fa'amatala ai le mafua'aga e mafai ai ona lagona loloto ma fa'alagona le fa'asinomaga fa'ale-aganu'u. Peita'i, e masani ona faitioina le fa'avae anamua ona o lona uiga e va'ai i le fa'asinomaga fa'ale-aganu'u o se mea mautu ma e le suia, e ui lava i fa'amaoniga fa'apitoa o lo'o fa'aalia ai e mafai ona toe fa'atulagaina fa'asinomaga o vaega.

FAITAU FOI  Fa'avaomaloina o gagana

e. Fa'aili
E vaʻaia e le Instrumentalism le faʻailoga tagata o se meafaigaluega e mafai ona faʻaaogaina e ausia ai ni sini patino—mo se faʻataʻitaʻiga, ia maua le pule faʻapolokiki, manuia tau tamaoaiga, poʻo le faʻapotopotoina o le toʻatele. I lenei vaʻaiga, e mafai e tagata maualuluga faʻapolokiki poʻo taʻitaʻi o nuʻu ona faʻamalosia le faʻasinomaga faʻale-aganuʻu e maua ai le lagolago. O le faitioga: o le faʻailoga tagata e le naʻo se "meafaigaluega"; mo le toʻatele o tagata, o se aafiaga moni ma anoa o le olaga.

i. Faiga Fa'avae
Ua avea le Constructivism ma se auala autū i le anthropology i aso nei. E faʻamamafa ai o faʻasinomaga faʻale-lanu ma faʻale-aganuʻu e faʻatulagaina e ala i faiga faʻasolopito, fegalegaleaiga faʻaagafesootai, faiga faʻavae a le setete, ma fegalegaleaiga faʻale-malo. E le o fai mai le Constructivism o faʻasinomaga e "pepelo," ae o loʻo faʻaalia ai o loʻo fausia ma feutagaʻi. O le lanu ma le faʻale-aganuʻu e moni i lo latou aʻafiaga, e ui lava o auala na faʻavaeina ai e faʻasolopito faʻaagafesootai.

o. Faiga Fa'atulagaina ma Faiga Fa'apolokiki Fa'aletamaoaiga
O lenei auala e suʻesuʻeina ai le auala e faʻatulaga ai e le faiga faʻakapitalisi, faiga faʻakolone, ma fausaga a le setete ni vaega faʻale-lanu ma faʻale-aganuʻu. O le lanu ma le faʻale-aganuʻu e malamalama i ai e fesoʻotaʻi vavalalata ma galuega, vaevaega o vasega, femalagaaʻiga, ma faiga faʻavae tau atinaʻe. Mo se faʻataʻitaʻiga, o nisi vaega faʻale-lanu e ono fesoʻotaʻi ma galuega faʻapitoa, faʻavasegaga o fale, poʻo le eseesega o avanoa i auaunaga a le malo. O lenei auala e faʻamamafa ai o le faʻasinomaga e le gata e faʻatatau i le aganuʻu ae faʻapea foʻi i le tufatufaina o punaoa.

4. Lanu, Fa'aleaganuu, ma le Pule: Lesona mai Talafa'asolopito

E aʻoaʻoina foʻi e le suʻesuʻega faʻaletagata mai lona lava talafaasolopito. I le taimi o le pulega faakolone, sa faʻaaogaina nisi o suʻesuʻega faʻaletagata e lagolago ai le pulega faakolone. O vaega o le "ituaiga," "lanu," poʻo le "tagata moni" sa faʻaaogaina i nisi taimi e faʻatonutonu ai tagata, fuafua lafoga, pe fuafua poʻo ai e manatu i ai o "faʻaonaponei" ma poʻo ai e manatu i ai o "aganuʻu."

I aso nei, e toatele tagata suʻesuʻe i aganuʻu e faʻamamafaina le taua o le mafaufau loloto (reflexivity): i le iloaina o le malamalama faasaienisi e le tulaʻi mai i se gaogao, ae e fesoʻotaʻi pea ma le mana. E ala i le mafaufau loloto, e taumafai le aganuʻu e tuʻu aafiaga o vaega ua faʻatauvaʻaina o se vaega tutotonu o le auʻiliʻiliga, ma teena ai tagi taua e faʻaitiitia ai tagata i vaega faʻaletino poʻo faʻataʻitaʻiga faʻaleaganuu.

FAITAU FOI  O le matafaioi o le anthropology i le faatoilaloina o le faailoga tagata lautele

5. O le Talaaga Initonesia: Eseesega, Faasinomaga, ma Luʻitau

O Initonesia o se atunuu e tele le eseesega o ituaiga, gagana, ma aganuu. I lenei tulaga, e taua tele talanoaga e uiga i ituaiga i mataupu e pei o le tuufaatasia o le atunuu, tutoatasi faaitulagi, aia tatau a tagata moni, feeseeseaiga faale-nu'u, ma faiga faapolokiki faasinomaga. E mafai ona alia'e malosi mai faasinomaga faale-itu i nisi o tulaga—mo se faataitaiga, i taimi o tauvaga tau tamaoaiga po o feeseeseaiga faaupufai—ae mafai foi ona faavaivaia pe a faamalosia le lotogatasi i le va o vaega eseese, mo se faataitaiga e ala i aoaoga, atinaeina o taulaga, ma faaipoipoga i le va o ituaiga.

I le taimi nei, o le manatu o le lanu i le tulaga o Initonesia e ese lona talafaasolopito nai lo isi atunuu, ae o loo tumau pea i le tulaga o faatulagaga fa’avae, fa’ailoga lanu o le pa’u, ma vaega fa’apitoa fa’aagafesootai na mautofi mai le vaitaimi o kolone ma fa’atulagaina e aganu’u lauiloa. E fesoasoani le su’esu’ega fa’aletagata e fa’amatala ai le auala e fa’avaeina ai nei vaega fa’aagafesootai ma le auala latou te fa’atinoina ai i faiga fa’ailoga tagata po’o fa’amanuiaga.

6. Faaiuga

O talitonuga fa'alanu ma fa'ale-aganu'u i le anthropology ua fa'aalia ai e le mafai ona fa'amatalaina eseesega o tagata e ala i le biology po'o le aganu'u. O le lanu, i le uiga fa'aonaponei, e sili atu ona malamalama i ai o se fausaga fa'aagafesootai e iai ni a'afiaga moni i le olaga. O le lanu o se fa'asinomaga fa'ale-aganu'u ma fa'aagafesootai olaola, e fa'atulagaina e tuaoi fa'aagafesootai, talafa'asolopito, ma fegalegaleaiga fa'ale-malo.

I le tuufaatasia o auiliiliga o mea tau ola, talafaasolopito, ma aganuu faaagafesootai, o loo sailia e le antropology i aso nei le soloia o manatu ua leva ona i ai e faamaonia ai faatulagaga faaletagata ma ia malamalama i le auala e fausia ma faatumauina ai faasinomaga o vaega. I le iuga, o le suesuega o lanu ma aganuu e le gata i le faavasegaga, ae e uiga i le faamasinotonu, le iloaina, ma le auala tatou te malamalama ai i tagata soifua i se sosaiete ua faateleina le eseese ma le fesoʻotaʻi.

Taofi faamatalaga