Eseesega o gagana i le sosaiete

Eseesega o Gagana i le Sosaiete

O le gagana o le meafaigaluega autū lea a tagata mo fesootaʻiga, faʻailoa atu o manatu, fausiaina o mafutaga, ma le faʻatalanoaina o faʻasinomaga. Peitaʻi, e leai se gagana e iai i se tulaga e tasi ma tutusa. I le olaga i aso faisoo, tatou te fetaiaʻi ma eseesega i mamanu o le tautala i le va o tagata taʻitoʻatasi, i le va o vaega, ma e oʻo lava i totonu o le tagata lava e tasi e tautala i tulaga eseese. O lenei mea ua taʻua o le eseesega o gagana. O le eseesega o gagana i totonu o le sosaiete e faʻaalia ai o loʻo faʻaauau pea ona suia le gagana, fetuʻunaʻi i tulaga faʻaagafesootai, aganuʻu, ma faʻafanua, faʻapea foʻi ma manaʻoga faʻafesoʻotaʻi o ē e tautala.

I se faaupuga faigofie, e mafai ona faauigaina le eseesega o gagana o le eseesega po o le ituaiga o le faaaogaina o gagana e eseese, mai le leo, upu, fausaga o fuaiupu, i le filifiliga o le sitaili o le tautala. E mafua mai lenei eseesega ona e eseese talaaga ma siosiomaga e o mai ai failauga. O eseesega i tausaga, aoga, galuega, tulaga faaleagafesootai, itupa, nofoaga, ma tulaga o fesootaiga o le a aafia ai le filifiliga o le gagana. O le mea lea, o le eseesega o gagana o se mea masani, e oo lava i se uiga taua o le i ai o se gagana i totonu o le sosaiete.

O se tasi o ituaiga o eseesega o gagana e faigofie ona iloa o le eseesega faaitulagi po o le eseesega faafanua. I suʻesuʻega faaagafesootai, o lenei eseesega e masani ona taʻua o se dialect. O se dialect o se eseesega o gagana e faʻaaogaina e tagata i se eria faapitoa ma e iai uiga tulaga ese i le faaleoga, upu, po o le kalama. I Initonesia, e matua eseese lava dialect. O le gagana Initonesia e tautalagia i Jakarta, mo se faataitaiga, e masani ona aafia i upu Betawi ma se sitaili tautala e sili atu ona toʻafilemu, ae o ituaiga gagana Initonesia i nisi o eria o Sumatra po o Kalimantan e mafai ona eseese le faaleoga ma le filifiliga o upu. E oo lava i totonu o se gagana faaitulagi e tasi, e pei o le Javanese, e iai lava dialect mai Surabaya, Yogyakarta, Banyumasan, ma isi, e tofu lava ma uiga malolosi i le lotoifale.

I le fa’aopoopoga i eseesega fa’aitulagi, e iai fo’i eseesega i gagana e fa’avae i vaega fa’aagafesootai, e ta’ua o sociolects. O sociolects o eseesega ia e fa’aaogaina e ni vaega patino o tagata e tutusa o latou tulaga fa’aagafesootai, a’oa’oga, po’o tala’aga fa’aleaganuu. Mo se fa’ata’ita’iga, o le gagana e fa’aaogaina e tagata a’oa’oga e masani ona sili atu ona aloa’ia ma tumu i fa’aupuga fa’asaienisi, ae o le gagana a tagata talavou e fa’aaogaina le tele o upu fa’asolo, fa’apu’upu’uga, ma upu fatufatua’i o lo’o fa’aauau pea ona suia. E mafai fo’i ona va’aia sociolects i eseesega i le filifiliga o upu i le va o vaega fa’apolofesa. O matā’upu o vaila’au, tulafono, ma tekonolosi e iai fa’aupuga tulaga ese atonu e le malamalama tele i ai tagata lautele, ma fausia ai se "gagana a le vaega" e fa’amalosia ai le fa’asinomaga o nei galuega.

E fesoʻotaʻi vavalalata foʻi le eseesega o gagana ma le tulaga o loʻo faʻaaogaina ai, e masani ona taʻua o le resitala. E tulaʻi mai resitala ona o eseesega i le tulaga ma sini o fesootaʻiga. E mafai e se tagata ona faʻaaogaina se gagana ese pe a talanoa ma ni uo mamae nai lo le taimi e talanoa ai i se fonotaga aloaia poʻo le tusiaina o se lipoti. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le fuaiupu "Ou te manaʻo i lou gauaʻi mai" e sili atu ona talafeagai mo tulaga aloaia, ae o le "Talofa, faʻalogo muamua" e sili atu ona taatele i talanoaga masani. E manino foʻi resitala i nisi o vaega, e pei o le gagana tusitala, gagana faʻasalalauga, gagana tautala, ma e oʻo lava i le gagana faʻasalalauga lautele. E tofu lava ma ona uiga: o le gagana tusitala e masani ona puʻupuʻu ma faʻamatalaga, o le gagana faʻasalalauga e faʻatosina ma faʻaosofia, ae o le gagana faʻasalalauga lautele e masani ona faʻamamafa le saoasaoa, faʻaalia o lagona, ma le vave.

I le fa’aopoopoga i gagana fa’asolo, sociolects, ma registers, e iai fo’i eseesega o gagana e fa’avae i luga o le tulaga o le fa’atulagaina, e masani ona ta’ua o ituaiga masani ma ituaiga e le masani ai. O ituaiga masani e manatu o ituaiga aloaia ma e fa’aaogaina i tulaga aloaia, a’oa’oga, pulega, ma pepa aloaia. O nei ituaiga e masani ona tausisi i tulafono fa’avae o le kalama ma le sipelaga. I le taimi nei, o ituaiga e le masani ai e sili atu ona fetu’una’i, e masani ona aliali mai i talanoaga i aso uma, ma e le mulimuli i taimi uma i tulafono aloaia. O ituaiga e le masani ai e le o taimi uma e "sese," ae e talafeagai mo mana’oga o feso’ota’iga e fa’amuamua ai le masani ma le saoasaoa. E taua tele le malamalama i lenei eseesega ina ia mafai e le au tautala ona fetu’una’i i le anotusi e aunoa ma le fa’amasinoina o sitaili gagana a isi.

E mafai fo'i ona va'aia le eseesega o gagana e ala i le sitaili o gagana. E feso'ota'i le sitaili o gagana ma le auala e fausia ai e se failauga le tautala e fa'avae i luga o fegalegaleaiga fa'aagafesootai ma sini o fesoota'iga. A mana'o se tasi e faaaloalo, e mafai ona latou filifilia upu faaaloalo, fa'aaoga upu faaaloalo, pe fausia ni fuaiupu e le tuusa'o. I se isi itu, i tulaga fa'apitoa, e masani ona fa'aaoga e failauga ni fuaiupu pupuu ma tuusa'o, o nisi taimi e malie ai. I totonu o nisi gagana fa'aitulagi, e o'o lava i le eseesega o sitaili e iai se faiga faigata. Mo se fa'ata'ita'iga, i le gagana Javanese, e iai tulaga o le tautala e pei o le ngoko, madya, ma le krama, ia e fa'aaogaina e tusa ai ma fegalegaleaiga fa'aagafesootai, matua, ma le faaaloalo.

O le tulaʻi mai o le eseesega o gagana e lē mafai foʻi ona vavaeʻeseina mai le mea moni o le bilingualism poʻo le multilingualism, o le tulaga lea e faʻaaogaina ai e se nuʻu le sili atu ma le tasi gagana. I Initonesia, e toʻatele tagata e ola aʻe ma tautala i la latou gagana faʻaitulagi o la latou gagana muamua, ona aʻoaʻoina lea o le gagana Initonesia, ma e masani foʻi ona aʻoaʻoina se gagana ese e pei o le Igilisi. I le faʻatinoina, o lenei tulaga e mafua ai le suiga o le code ma le code mixing. E tupu le code switching pe a fesuiaʻi tagata tautala mai le tasi gagana i le isi i tulaga eseese pe ona o se suiga o le tagata e talanoa i ai. E tupu le code mixing pe a faʻaopoopoina ni elemene o se isi gagana i totonu o se fuaiupu e tasi poʻo se talanoaga. Mo se faʻataʻitaʻiga, atonu e fai mai se tasi, "O le a fai laʻu fonotaga mulimuli ane, ua lelei? A maeʻa lena, seʻi tatou 'ai." O lenei faiga e masani ona tupu ma e masani lava o se fuafuaga faʻafesoʻotaʻi, ae le naʻo se sitaili.

O le eseesega o gagana i totonu o le sosaiete e tele ana matafaioi fa'aagafesootai. Muamua, e mafai e le eseesega ona avea o se fa'ailoga o le fa'asinomaga. O gagana fa'aitulagi e fa'ailoa mai ai le amataga o se failauga, ae o le gagana fa'asolo a le autalavou e fa'aalia ai le avea ma sui auai o se vaega fa'apitoa. Lua, o le eseesega e fa'atupuina ai le vavalalata po'o le fa'atumauina o le va mamao fa'aagafesootai. O filifiliga fa'asamasamanoa o gagana e mafai ona fa'atupuina ai se siosiomaga fa'auo, ae o le gagana aloa'ia e fa'ailoa mai ai le faaaloalo po'o le fa'apolofesa. Tolu, o le eseesega o gagana e fa'aalia ai le malosi o le pule ma le mamalu. I le tele o sosaiete, o nisi ituaiga fa'avae po'o ituaiga gagana e masani ona manatu i ai o ni "maualuga," ae o isi e manatu i ai o ni gagana e maualalo. Ae ui i lea, o ituaiga ta'itasi e iai lana lava faiga ma tulafono ma e iai sona sao taua i le olaga fa'aagafesootai o ē tautala i ai.

I le vaitaimi faatekinolosi , o loo vave ona suia le eseesega o gagana. O ala o faasalalauga faaagafesootai e faatelevaveina ai le salalau atu o upu fou, memes, faapuupuuga, ma ituaiga tulaga ese o faaupuga. O upu e pei o le "baper," "mager," "gas," po o le "spill" o ni faataitaiga ia o le auala e suia ai le gagana e ala i le fatufatuga faatasi. E le gata i lea, o fesootaiga faatekinolosi ua mafua ai ona suia tusitusiga e faataitai ai talanoaga tautala, e pei o le faaaogaina o mataitusi uumi ("iyaa"), faailoga faifai pea ("!!!"), po o se tuufaatasiga o gagana. O lenei mea ua faaalia ai o loo fetuutuunai pea le gagana i tekinolosi ma olaga o tagata.

E ui o le eseesega o gagana o se mea masani, ae e manaʻomia e le sosaiete ona atiina ae se malamalamaga lelei i gagana. O lenei malamalamaga e le o faʻamoemoe e faʻatulagaina gagana uma, ae ia malamalama i le taimi ma le mea e faʻaaogaina ai se ituaiga gagana. E le gata ina tatau i aʻoaʻoga gagana ona faʻamamafa tulafono masani ae ia aʻoaʻoina ai foʻi tomai o le filifilia o ituaiga gagana e talafeagai ma le tulaga. O le auala lea, e mafai ai e se tasi ona tautala faʻalelei e aunoa ma le faʻaleagaina o le faaaloalo, ma tusi aloaia e aunoa ma le faʻaleagaina o le manino ma le saʻo.

I le iuga, o le eseesega o gagana i totonu o le sosaiete e atagia ai le eseesega o tagata lava ia. E atagia ai le ola faatasi o aafiaga eseese, aganuu, ma manatu. Nai lo le vaaia o se mea fa'alavelave, e tatau ona malamalama i le eseesega o gagana o se tamaoaiga e fa'alauteleina ai avanoa o fesootaiga. O le malamalama i le eseesega o gagana, e mafai ai ona tatou avea ma ni tagata e sili atu ona fetuutuunai i le tautala, sili atu ona lagona le nofouta i isi, ma sili atu ona talisapaia fa'asinomaga fa'aagafesootai ma fa'aleaganuu o lo'o i ai i auala ta'itasi o le tautala. O gagana eseese e le o se fa'ailoga o le fevaevaea'iga, ae o se fa'ailoga o lo'o fa'aauau pea ona tuputupu a'e, suia, ma fa'atosinaina e le tasi le isi sosaiete.

Taofi faamatalaga