Ngā Mātāpono Tika a John Rawls: Te Kitea i tētahi Hapori Tika me te Taurite
Ko John Rawls, tētahi o ngā tohunga whakaaro tōrangapū whai mana nui o te rautau 20, i tino whakaaweawe i ngā kōrero o nāianei mō te tika me te ōritetanga me tana huarahi pūnaha me te arorau pakari. Ko tana mahi matua, "A Theory of Justice," i whakaputaina i te tau 1971, e whakauru ana i ngā mātāpono e whai ana kia tutuki te tika i roto i ngā umanga me ngā anga o te hapori. Ko ngā mātāpono a Rawls, te mea nui o tana ariā, e tuku ana i tētahi arotake hohonu o ngā rapunga whakaaro whai hua me te libertarian, e whakaaro ana i tētahi huarahi kē atu e rapu ana i tētahi taurite tika i waenga i te herekoretanga me te ōritetanga.
Ngā Kaupapa Matua o ngā Mātāpono Tika a Rawls
Ko te ariā a Rawls e huri ana ki te "tūnga taketake" me te "ārai o te kuware." Ko te tūnga taketake he āhuatanga whakapae i hangaia hei whakaata i te tirohanga tangata kāore he pānga whaiaro. I roto i tēnei tūnga, ka whakatau ngā tāngata whai whakaaro i ngā mātāpono hei whakahaere i te hapori. Ka mahi rātou i tēnei i raro i te ārai o te kuware, e tango ana i a rātou i tetahi mōhiotanga mō ō rātou āhuatanga whaiaro, te tūnga pāpori, ngā pūkenga tūturu, tae atu ki ō rātou manakohanga whaiaro. Mā tēnei whakaaro auaha ka whakarite kia tika, kia tika hoki ngā mātāpono kua tohua ki te katoa, kāore he manakohanga, he hiahia whaiaro rānei.
Mai i tēnei whakaritenga, e rua ngā mātāpono matua a Rawls:
1. Te Mātāpono Herekore: He tika ōrite tō ia tangata ki tētahi kaupapa herekore taketake e tino tika ana, e rite ana ki tētahi kaupapa herekore ōrite mō ētahi atu. E whakanui ana te mātāpono i te hiranga o te herekoretanga takitahi nui rawa atu—ngā herekoretanga tae atu ki te herekoretanga tōrangapū, te herekoretanga kōrero, te herekoretanga whakaaro, me te tika ki ngā taonga whaiaro—kia rite ai te urunga atu o te katoa ki ēnei.
2. Te Mātāpono Rerekētanga me te Taurite o ngā Whai Wāhitanga: Me whakarite ngā taurite pāpori me ngā taurite ōhanga kia rite ki ēnei e rua:
– Hei painga nui mō ngā mema o te hapori kāore i te tino whai hua (te Mātāpono Rerekētanga).
– E piri ana ki ngā tari me ngā tūranga e tuwhera ana ki te katoa i raro i ngā tikanga o te ōritetanga o ngā whai wāhitanga.
Te Mātāpono Herekore: Te Whakapūmau i ngā Herekore Taketake
Ka tīmata a Rawls me te Mātāpono Herekore, e whakanuia ana i te mātāpono tuarua. E whakapono ana ia me whiwhi ia tangata i tētahi pūnaha whānui o ngā herekore taketake, ā, kaua ēnei herekore e whakararuraruhia ahakoa mō ngā painga o muri mai, mō ngā whakapainga oranga rānei. Ko te Mātāpono Herekore e ahu mai ana i te tikanga tuku iho o te whakaaro rīperare, e whakaū ana i te kore e taea te takahi i ngā herekoretanga whaiaro me ngā tika he mea taketake, kāore e taea te whiriwhiri.
He tino rerekē tēnei mātāpono ki ngā huarahi whai hua e whakamana ana i te whakaiti i ngā mana motuhake o te tangata takitahi hei oranga ngākau, hei painga rānei mō te hapori whānui. E kī ana a Rawls he koretake aua whakataunga. Mā te whakauru i te Mātāpono Herekore ki roto i tana ariā, ka tautoko a Rawls i tētahi hanganga hapori e noho ana ngā mana takitahi me ngā herekore hei tūāpapa, hei whakarato i tētahi turanga pakari mō tētahi hapori tika.
Te ōritetanga tika o ngā whai wāhitanga me te mātāpono rerekētanga
Ko te kaupapa tuarua a Rawls e aro ana ki ngā rerekētanga pāpori me te ōhanga, me te whakauru i tētahi huarahi matatini e whakataurite ana i te tika me ngā mea tūturu. Mā te ōritetanga tika o ngā whai wāhitanga ka whakarite kia kore ngā tūranga me ngā tari i roto i te hapori e tuwhera noa i te ingoa engari kia taea ai e ngā tāngata katoa te uru atu ahakoa ō rātou papamuri. E hiahiatia ana e te kaupapa kia kaha te tango a ngā umanga i ngā arai me te whakarato tautoko kia whai wāhi tika ai ia tangata ki te whai i ngā tūranga painga.
Ko te Mātāpono Rerekētanga ia, e whakaae ana kia puta ngā rerekētanga mena ka whai hua ki ngā mema o te hapori kāore i te tino whai hua. E whakaata ana tēnei mātāpono i te whakapau kaha a Rawls ki te tika pāpori, me te mōhio ka taea te whakamana i ngā rerekētanga o te taonga, te moni whiwhi, me te mana pāpori mena ka pai ake te āhua o te hunga e tino kino ana. Mā te hanga i ngā umanga pāpori hei whakaara ake i te hunga kāore i te tino whai hua, ko te whāinga a Rawls he whakatipu i te wairua hapori me te tika, me te whakatenatena i te kotahitanga me te tautoko i te hunga ngoikore.
Ngā Arotakenga me te Hiranga o te Ariā a Rawls
Kua whakaaetia, kua whakahēngia hoki ngā mātāpono a Rawls. E maioha ana ngā kaitautoko ki te taurite o te ariā i waenga i ngā mana motuhake o te tangata takitahi me te tika pāpori, e kite ana i tēnei hei huarahi kē atu ki te whai hua me te libertarianism. E mōhiotia ana te mana motuhake me te mana o ia tangata, me te aro atu hoki ki ngā rerekētanga o te taonga me ngā whai wāhitanga.
Heoi, e tohu ana ngā kairīti i ngā herenga pea. Kua whakahēngia te whakawhirinaki o te ariā ki te tūranga taketake whakapae me te arai o te kuware nā te mea he āhua motuhake, he wehe atu hoki i ngā uauatanga o te ao tūturu. Hei tāpiri, e kī ana ētahi kāore pea te Mātāpono Rerekētanga e tuku i ngā whakatenatena e ranea ana mō te auahatanga me te hua, nā te mea e tautokohia ana e ngā kaupapa here tohatoha anō, ka ārai pea i te hanga taonga.
Ahakoa ēnei whakahē, he nui tonu te awe o ngā mātāpono a Rawls, inā koa i roto i ngā tautohetohe mō te oranga tangata, te mātauranga, te hauora, me ngā kaupapa here mahi. E whakaatu ana tana mahi i te hiranga o te tika taketake i roto i ngā hanganga hapori, ā, kei te whakahihiko tonu i ngā kaihanga kaupapa here me ngā tohunga whakaaro e rapu ana i ngā pūnaha tika me te ōrite.
Whakamutunga: Te Whai i te Hapori Tika
Ko ngā mātāpono o te tika a John Rawls he anga whakahihiri mō te whakaaro ki te tika i roto i ngā whakahaere hapori. Mā te whakatairanga i ngā herekoretanga taketake me te whakarite kia whai hua ngā kore taurite ki te hunga rawakore, ka tukuna e Rawls he tirohanga atawhai me te taurite mō te tika e hipa ana i ngā herenga o ngā whakaakoranga whai hua me ngā whakaakoranga libertarian.
E tono ana te ariā a Rawls kia whakaaroaro tātou ki ō tātou uara pāpori me ngā hanganga ā-roto e whakahaere ana i ā tātou taunekeneke me ngā whai wāhitanga. Ahakoa kāore he anga e kore he wero, ka whakaratohia e ngā mātāpono a Rawls he kāpehu matatika e ārahi ana i a tātou ki tētahi hapori ka taea e ia tangata te tupu, e wātea ana i ngā here o te hē me te kore taurite. I roto i tētahi ao e raru ana ki ngā rerekētanga pāpori-ōhanga hohonu, ko te tirohanga a Rawls mō te tika he tohu tonu o te tumanako me te karanga ki te mahi mō te hanganga o tētahi hapori pono me te taurite.
