Te Āhua o te Ao Tūturu e ai ki a Plato
I roto i te whenua whānui o te rapunga whakaaro o te Hauāuru, he iti noa ngā kaiwhakaaro kua whai mana nui pērā i a Plato. I whānau mai i te tau 428/427 BCE i Ātene, ehara i te mea he tohunga whakaaro noa a Plato engari he kaiwhakaako me te kaituhi whai mana anō hoki. Ko ana ariā, i tuhia i roto i ngā kōrero, kei te whakaohooho tonu i te kōrero rapunga whakaaro. Ko te kaupapa matua o ana whakaaro ko tana ariā mō te mooni, he kaupapa i tūhuratia e ia mā roto i tana ariā mō ngā Āhua, ngā Whakaaro rānei. Hei mārama ki te mooni e ai ki a Plato, me ruku hohonu te tangata ki roto i ana metaphysics, epistemology, me te ontology.
Te Kupu Whakataki o te Ana
Ko tētahi o ngā takoha tino whakamārama a Plato ki te māramatanga o te ao tūroa ko te Kupu Whakataki o te Ana, e whakaaturia ana i roto i tana mahi whakahirahira, "Te Ripaporika." I roto i tēnei kupu whakarite, ka herea ngā herehere ki roto i tētahi ana, ka akiakihia kia mātaki i ngā atarangi e maka ana ki te pakitara e ngā mea e haere ana i mua i te ahi i muri i a rātou. Ko ēnei atarangi te tirohanga a ngā herehere ki te ao tūroa. Ki a rātou, ko ngā atarangi anake te ao tūroa e mōhiotia ana e rātou.
E kī ana a Plato ko te nuinga o te tangata e noho ana pērā i ēnei herehere, e kite ana i te atarangi o te ao tūturu. Ki a Plato, ko te ao kikokiko—te ao e kitea ana e tātou mā roto i ō tātou kare ā-roto—kei raro i ēnei atarangi. He mea whakarerekē, he mea koretake, he whakaata noa iho i tētahi ao teitei ake, kāore e rerekē.
Te Ariā o ngā Āhua
Ko te ariā matua o te tirohanga ā-tinana a Plato ko te Ariā o ngā Āhua. E ai ki tēnei ariā, kei tua atu i te ao o ngā wheako ā-rongo kei reira te ao o ngā Āhua, o ngā Whakaaro rānei, he tino tika, he mutunga kore, he kore e taea te whakarerekē. Ko ēnei Āhua te tohu o te āhua tūturu o ngā mea. Hei tauira, ahakoa he maha ngā momo tūru e tūtaki ana tātou i te ao tūturu, he rerekē ngā āhua me ngā rahi o ia tūru, he rite tonu te mauri o rātou katoa—ko te Āhua o te Tūru. Ehara ngā Āhua i te mea he hanganga hinengaro anake engari he noho motuhake mai i ō tātou hinengaro. Ko rātou ngā tino tūturutanga, ā, ko ngā mea e kitea ana e tātou i te ao ā-rongo he tauira noa iho, he whai wāhi atu rānei ki ēnei āhua.
I roto i te pukapuka "Phaedo", e whakaahua ana a Plato i ngā Āhua hei mauri tūturu o ngā mea katoa—te mea e hanga ai tētahi mea hei aha. Hei tauira, ko te Āhua o te Ataahua te mea e hanga ai tētahi mea kia ataahua. Kei roto te ao tūturu i te āhua hurihuri tonu, ā, e kore rawa e taea te tino tika, te mau tonu rānei. Heoi, he pumau, he mau tonu hoki ngā Āhua, e noho ana i roto i tētahi ao ka taea anake te maioha mā te whakaaro nui me te māramatanga hinengaro.
Epistemology: Mātauranga vs. Whakapono
He mea nui te mārama ki te wehewehenga a Plato i waenga i te mātauranga me te whakapono hei hopu i tana tirohanga ki te ao tūturu. I roto i te pukapuka "The Republic," inā koa i roto i te kupu whakarite rārangi wehewehe, ka whakataurite a Plato i te ao o te noho ki te ao o te noho. Ka taea te uru atu ki te ao o te noho (te ao pūoro) mā te whakaaro (doxa), ko te ao ia o te noho (te ao o ngā Āhua) ka taea te uru atu mā te mātauranga (episteme).
Ki tā Plato, ehara te mōhiotanga pono i te mea i ahu mai i ngā wheako pārongo, he mea tinihanga, he mea pono hoki, engari mā te whakaaro hinengaro. Ka taea te whakarerekē i ngā whakapono, ā, ka taea te teka, engari he mōhiotanga pono, ā, e rite ana ki te mooni pumau o ngā Āhua. Ko te tukanga o te whiwhi mōhiotanga ko te tahuri ke atu i te ao pārongo me te whakaaroaro ki ngā Āhua.
Ontology: Te Hanganga Hirarangi o te Mooni
E whakatakoto ana te ontology a Plato i tētahi hanganga hierarki ki te ao tūturu, me te ao o ngā Āhua kei te tihi. Ko te Āhua o te Pai, inā koa, he mana nui tōna. I roto i te "The Republic," e whakaahua ana a Plato i te Āhua o te Pai hei mātāpono matua e whakamārama ana i ngā Āhua katoa, pērā i te rā e whakamārama ana, e whakaatu ana i ngā mea e kitea ana i te ao tūturu. Ko te Āhua o te Pai e tohu ana i te ao tūturu teitei rawa atu, ā, ko ia te pūtake o ngā Āhua katoa, e whakarato ana i te tikanga me te tikanga ki te ao whānui.
Kei raro iho i te Āhua o te Pai ko ētahi atu Āhua teitei ake, pērā i te Tika, te Ataahua, me te Taurite. Ko te ao tūturu, e kitea ana e tātou mā roto i ō tātou kare ā-roto, kei te taumata raro rawa o te arawhata ontological a Plato. He ao o ngā āhua, o ngā atarangi, me ngā mānukanuka, e huri haere tonu ana, ā, kāore e whakaata i te mauri tūturu o ngā mea.
Tikanga Whakawhitiwhiti Kōrero: Te Ara ki te Mārama ki te Ao Tūturu
Hei piki ake i te ao o ngā āhua ki te ao o te mātauranga pono, e tautoko ana a Plato i te whakamahinga o te tikanga whakawhitiwhiti kōrero. Ko te whakawhitiwhiti kōrero he whanaketanga o ngā pātai me ngā whakautu e ārahi ana i te hinengaro kia matara atu i te ao o ngā kare ā-roto ki te mārama ki ngā ao teitei ake. Kua hangaia tēnei tikanga hei hura i ngā mātāpono me ngā Āhua e hanga ana i te mātauranga pono.
E ai ki a Plato, ko te kaupapa matua o te mātauranga rapunga whakaaro ko te whakawhanake i te kaha ki te whakaaroaro whakawhitiwhiti kōrero. Mā te whakawhitiwhiti kōrero, ka taea e te tangata te whakatutuki i tētahi tirohanga hinengaro mō ngā Āhua, ā, i te mutunga ka taea te hopu i te Āhua o te Pai, ka ārahi ki te māramatanga pono o te ao tūturu.
Ngā Pānga o te Whakaaro a Plato mō te Ao Tūturu
He whānui ngā pānga o te ariā a Plato mō te ao tūturu. Nā tana wehewehe i waenga i te ao o ngā āhua me te ao o ngā Āhua i whakatakoto te turanga mō ngā rangahau matatika me te matauranga i muri mai. Kāore i te whai mana ana whakaaro ki ngā tohunga whakaaro o muri mai pērā i a Aristotle engari i hanga anō hoki i te whanaketanga o te karakia Karaitiana, inā koa ko te whakaurunga o te whakaaro Platonic e ngā kaitātari pērā i a Augustine.
Heoi anō, ko te aro nui o Plato ki ngā āhuatanga kore-tinana me ngā āhuatanga hinengaro o te ao tūturu kua roa e pā ana ki te tikanga rapunga whakaaro o te Hauāuru, e akiaki ana i te aromatawai i te whakaaro nui i runga ake i ngā wheako ā-tinana me te oranga ā-tinana. Ka akiakihia e āna whakaaro ngā whakaaroaro matatika me te mātauranga hohonu, e kī ana ko te oranga e aro ana ki te whanaketanga hinengaro me te matatika, kaua ki te whiwhi rauemi, te mea tino whai hua me te pono.
Opaniraa
Ko te tūhuratanga a Plato i te āhua o te ao tūturu he poutokomanawa tonu o te rangahau matatika. Mā roto i tana kōrero whakarite mō te ana, te Ariā o ngā Āhua, me te tikanga whakawhitiwhiti kōrero, ka whakaatuhia e ia he tirohanga mō te ao tūturu e hipa ana i te ao kitea me te ao hurihuri o te wheako pārongo hei whakaatu i tētahi ao teitei ake, pumau o te pono me te mauri. Ka werohia tātou e tēnei tirohanga ki te titiro ki tua atu i ngā āhua, ki te rapu i te mātauranga pono, me te mārama ki ngā hanganga taketake e ahu mai ana i tō tātou oranga. Kei te pāorooro tonu ngā whakaaro o Plato, e tono ana i a tātou ki te whakaaroaro ki te āhua hohonu o te ao tūturu.
