Mataupu Faavae Autu o le Puipuiga o Manu
O le puipuiga o manu e suʻesuʻeina le auala e puipuia ai e le tino o manu ia lava mai faʻamataʻu e pei o siama, siama, fungi, parasite, ma isi mea eseese mai fafo e ono mafua ai faʻamaʻi. O le puipuiga o le tino o se fesoʻotaʻiga puipuiga lavelave, e aofia ai totoga eseese, sela, ma molelaʻau e galulue faʻatasi e iloa ai le "tagata lava ia" ma le "lē o ia lava." O le malamalama i mataupu faavae autu o le puipuiga o le tino e taua tele mo togafitiga faʻafomaʻi manu, faʻatoʻaga manu, puipuiga o meaola feʻai, ma e oʻo lava i le atinaʻeina o tui puipui ma fuafuaga e pulea ai faʻamaʻi.
1. Manatu Fa'avae: O le Tagata Lava Ia, le Lē o le Tagata Lava Ia, ma le Homeostasis
O se mataupu faavae autū o le puipuiga o le tino o le mafai lea e le puipuiga o le tino ona iloa vaega o le tino mai isi mea mai fafo. I lalo o tulaga masani, e tausia e le puipuiga o le tino le homeostasis: aveese siama ma sela ua faaleagaina e aunoa ma le faaleagaina o aano maloloina o le tino. A le lava le onosai mo le "tagata lava ia," e mafai e manu ona atiaʻe ni faamai e puipuia ai le tino. I se isi itu, afai e vaivai tele le tali atu o le puipuiga o le tino, e faigofie ona aafia manu i siama; afai e soona tele, e mafai ona tupu ni tali atu i le soona maaleale e pei o allergies.
I le tulaga o manu, o le tali atu o le puipuiga o le tino e matua aafia lava i ituaiga, matua, tulaga o meaʻai, popolega, pulega o faatoaga, ma le aafia i siama o le siosiomaga. O manu laiti, mo se faataitaiga, e leʻi matua lelei a latou puipuiga ma e faalagolago tele i antibodies tina mai le colostrum (i mammals) po o le fuāmoa (i manu felelei), ma avea ai le colostrum ma se vaega taua o le puipuiga vave o faamai.
2. Laina Puipuiga e Lua: Puipuiga Faanatura ma Puipuiga Fa'afetaui
I se tulaga lautele, o le puipuiga o manu e vaevaeina i ni vaega autu se lua:
a. Puipuiga Faanatura
O le puipuiga faanatura o se puipuiga muamua e vave ona gaoioi, e le patino. O lona uiga o lana tali atu e le faalagolago i le iloaina faapitoa o antigen, e pei ona faia e le puipuiga fetuutuunai. O vaega o le puipuiga faanatura e aofia ai:
– Pa puipui faaletino ma vailaʻau: paʻu, mucosa o le manava ma le auala e faʻaʻai ai meaʻai, cilia, mucus, ma mea e teteʻe ai siama e pei o le lysozyme i loimata ma le faua.
– Sela phagocytic: neutrophils ma macrophages e folo ma faʻaumatia meaola ninii.
– Sela Dendritic: e fai ma “si’osi’omaga” e pu’eina antigens ma fesoasoani e fa’agaoioia le puipuiga fa’afetaui.
– Sela NK (Natural Killer): fasiotia sela ua a'afia i le siama po'o sela e le masani ai (e.g. sela o le tumo) e aunoa ma le mana'omia o se fa'aosofiaga muamua.
– Faiga fa'aopoopo: o se fa'asologa o porotini plasma e mafai ona fa'aumatia siama, fa'ailoga (opsonize) siama fa'ama'i ina ia faigofie ona fa'aleagaina, ma fa'aosofia ai le mumū.
E iloa e le puipuiga fa'alenatura ia siama fa'ama'i e ala i mamanu fa'a-molecular masani (PAMPs) e fusifusia i mea e maua ai le iloa o mamanu (PRRs), e pei o Toll-like receptors (TLRs). O lenei faiga e fa'amatala ai le mafua'aga e mafai ai e le tino ona tali vave atu i le tele o siama fa'ama'i.
b. Puipuiga Fa'afetaui
E faagesegese le atinaʻeina o le puipuiga faʻafetaui pe a faʻaalia muamua, ae e matua patino lava ma e iai le manatuaga faʻaletino. O lenei puipuiga e aofia ai:
– B lymphocytes: e gaosia ni antibodies (immunoglobulins) e fusifusia i ni antigens patino.
– T lymphocytes: vaevaeina i le T helper (CD4+) lea e fa'atonutonuina le tali atu o le puipuiga o le tino e ala i cytokines ma le T cytotoxic (CD8+) lea e fasiotia ai sela ua a'afia.
O le aogā autū o le puipuiga fa'apitoa o le manatua lea: o le fa'aalia soo i le siama lava e tasi o le a vave ma malosi ai le tali atu. O lenei mataupu faavae o lo'o fa'avae ai le tui puipui i manu.
3. Totoga ma Aano o le Puipuiga o le Tino
E vaevaeina totoga o le puipuiga o le tino i totoga lymphoid muamua ma totoga lymphoid lona lua.
– O totoga lymphoid autū o le nofoaga lea e fausia ai ma matua ai sela puipuia o le tino:
– Ponaivi: o le nofoaga e fausia ai sela toto, e aofia ai sela B i manu fe'ai.
– Thymus: o le nofoaga e matua ai le sela T.
– I manu felelei o loʻo iai le bursa o Fabricius, o se totoga tāua mo le matua o sela B.
– O totoga lymphoid lona lua o le nofoaga lea e faʻagaoioia ai le tali atu o le puipuiga o le tino:
– Lymph glands (lymph nodes): fa'amamā le lymph ma galue o se "siaki" mo feiloa'iga a antigen ma lymphocytes.
– Atigipusa: e fa'amamā ai le toto ma e taua tele mo le tali atu i siama fa'ama'i i le tafe toto.
– MALT (mucosa-associated lymphoid tissue) e pei o tonsils, Peyer's patches i totonu o le manava, ma le respiratory tract lymphoid tissue lea e iai sona sao taua i le puipuiga o le mucosal.
4. Antigens, Antibodies, ma le Fa'aaliga o Antigen
O le antigen o se mole e mafai ona iloa e le puipuiga o le tino, e masani lava o se porotini poʻo se polysaccharide mai se pathogen. O antigens e faʻagasolo ma tuʻuina atu e sela o loʻo tuʻuina atu antigen (APCs), e pei o sela dendritic ma macrophages. O le faʻaalia o antigen e tupu e ala i mole MHC (Major Histocompatibility Complex):
– E tu'uina atu e le MHC I ni antigens mai totonu o le sela (e pei o siama) i sela T cytotoxic (CD8+).
– E tu'uina atu e le MHC II ni antigens mai fafo atu o le sela (e pei o siama ua fagocytosed) i sela fesoasoani T (CD4+).
I le taimi nei, o antibodies (immunoglobulins) e gaosia e sela B e tele vasega ma galuega, e aofia ai:
– IgM: antibody muamua i le tali muamua.
– IgG: e pulea tele i le tafe toto, e taua mo le opsonization ma le neutralization.
– IgA: e tele i le mucosa (faua, susu, mea e sele ai le manava).
– IgE: e fesoʻotaʻi ma allergies ma tali atu i parasites.
I nisi ituaiga o meaola e iai eseesega i le fa'aigoa ma le pule'aga o vasega o le immunoglobulin, ae o mataupu fa'avae o galuega e tutusa lava.
5. Fula: O se Tali Fa'alotoifale Fa'atasi
O le mumū o se tali atu i le lotoifale i se manuʻa poʻo se osofaʻiga a siama, e faʻailoaina i le mumu, vevela, fulafula, tiga, ma le le atoatoa o le gaioiga. I manu, e taua le mumū mo:
1) faʻateleina le tafe toto ma aumai sela puipuia i le nofoaga o loʻo aʻafia ai le faʻamaʻi,
2) faʻateleina le mafai ona ulufale atu i totonu o alatoto ina ia mafai ai e porotini ma sela puipuia ona sola ese atu i totonu o le aano,
3) fa'atapula'a le salalau o siama fa'ama'i.
Peita'i, e mafai fo'i e le mumū ona fa'aleagaina le aano pe afai e tele naua pe tumau, mo se fa'ata'ita'iga i fa'ama'i pipisi faifai pea po'o fa'aletonu o le puipuiga o le tino.
6. Manatua o le Puipuiga o le Tino ma Mataupu Faavae o le Tui Puipui
E galue tui puipui e ala i le faʻaosofiaina o le puipuiga o le tino e aunoa ma le mafua ai o ni faʻamaʻi matuia. O le auala lea, pe a faʻaalia se manu i le siama moni, ua uma ona "iloaina" e lona tino le antigen. I galuega faʻafomaʻi manu, o fuafuaga tui puipui e mafaufau i ai:
– tausaga ma le matua o le puipuiga o le tino,
– ni antibodies a tina e mafai ona taofia ai le tali atu i tui puipui,
– faasologa o le fa'amalosi,
– tulaga lamatia o le siosiomaga,
– ituaiga tui puipui (ola ua fa'avaivaia, fa'agata, vaega, toe fa'afouina).
O le faia o tui puipui o se tasi lea o auala sili ona aoga e faʻaitiitia ai le aʻafiaga o faʻamaʻi pipisi i lafumanu ma fagafao.
7. Fa'aletonu o le Puipuiga o le Tino i Manu
O nisi o tulaga taua e fesoʻotaʻi ma le toilalo poʻo le faʻaletonu o le tali atu o le puipuiga o le tino e aofia ai:
– Lē lava o le puipuiga o le tino: e mafai ona fanau mai (genetic) pe maua (e.g. nisi o faʻamaʻi pipisi, lē lava o meaʻai, atuatuvalega, togafitiga e taofia ai le puipuiga o le tino).
– Puipuiga o le tino: e osofaʻia e le tino puipuia ona lava aano, mo se faʻataʻitaʻiga o nisi faʻaletonu o le paʻu poʻo le toto i taʻifau ma pusi.
– Ma'ale'ale tele: o se tali soona fai i se antigen e masani ona le afaina, e pei o le ma'ale'ale i mea'ai, u o utufiti, po'o mea e ma'ale'ale ai i le siosiomaga.
– Immunopathology o faʻamaʻi pipisi: faʻaleagaina o aano ona o le malosi tele o le tali atu o le tino pe a tau ma siama.
8. Mea e Aʻafia ai le Puipuiga o Manu
E lē na'o le puipuiga o manu e iai; e tele mea e a'afia ai:
– Mea'ai Taumafa: porotini, vaitamini A, E, minerale e pei o le zinc ma le selenium e lagolagoina ai le puipuiga o le tino.
– Popolega: o felauaiga, soona toʻatele o tagata, vevela tele, ma le faiga sauā e mafai ona taofia ai le puipuiga o le tino e ala i homone o le atuatuvale.
– Microbiota: o le paleni o siama lelei i totonu o le manava e fesoasoani e fausia ai se tali atu puipuia o le mucosal.
– Pulega ma le tumama: o le mama o pa, puipuiga mai meaola fa'alenatura ma le puleaina o mea fa'ama'i e fa'aitiitia ai le mamafa o siama ina ia 'aua ne'i "lofituina" le puipuiga o le tino.
I'uga
O mataupu faavae autū o le puipuiga o manu e taulaʻi i le mafai o le tino ona iloa ma tali atu i faamataʻu e ala i faiga autu e lua: o le puipuiga vave ma le le patino o le puipuiga faanatura ma le puipuiga faapitoa e faavae i le manatua. O totoga lymphoid, sela puipuia, antibodies, cytokines, ma auala e faaali ai antigen e galulue faatasi e tausia le soifua maloloina o manu. O lenei malamalamaaga e taua tele mo le puipuia o faamai e ala i tui puipui, faiga o le puipuiga o meaola, faaleleia atili o meaʻai ma le puleaina, ma le puleaina o faaletonu o le puipuiga e pei o allergies, autoimmunity, po o le le atoatoa o le puipuiga o le tino. Faatasi ai ma le auala saʻo, e mafai ona faaleleia atili ai le puipuiga o manu e faaleleia atili ai le soifua manuia ma le gaosiga aʻo faaitiitia ai le lamatiaga o le pipisi o faamai.