Metotia mo le Iloiloina o le Tuputupu Aʻe ma le Atinaʻeina o Tamaiti
O le tuputupu aʻe ma le atinaʻeina o le tamaititi o se faagasologa faifai pea e aofia ai le tuputupu aʻe (suiga i le tele faaletino e pei o le mamafa, maualuga, ma le liʻo o le ulu) ma le atinaʻeina (matua galue, tomai tau gaioiga, gagana, atinaʻeina o le mafaufau, atinaʻeina o lagona faʻaagafesootai, ma le tutoʻatasi). O le iloiloga o le tuputupu aʻe ma le atinaʻeina e taua mai le pepe seʻia oʻo i le talavou aua e mafai ona iloa vave ai faʻalavelave, fuafua manaʻoga faʻaosofia, ma fesoasoani i matua ma tagata tomai faapitoa i le soifua maloloina e faia ni gaioiga talafeagai. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai metotia autu mo le iloiloga o le tuputupu aʻe ma le atinaʻeina o le tamaititi e masani ona faʻaaogaina i auaunaga tau soifua maloloina ma faiga masani i aso taitasi.
1. Mataupu Faavae Autu o le Iloiloga o le Tuputupu Aʻe ma le Atinaʻe
O se iloiloga lelei e tatau ona atoatoa, faavaitaimi, ma fa'atulagaina. O le uiga atoatoa e le gata o le fuaina o le mamafa ma le maualuga, ae fa'apea fo'i le iloiloina o le atina'eina o le gagana a le tamaititi, lana gaioiga, lana amio, ma tulaga o le siosiomaga. O le uiga faavaitaimi o le faia lea i taimi uma e tusa ai ma asiasiga ua fa'atulagaina (mo se fa'ata'ita'iga, i le taimi o tui puipui, siaki o le falema'i (Posyandu), po'o asiasiga a foma'i). O le uiga fa'atulagaina o le fa'aaogaina lea o meafaigaluega fuaina aoga ma fa'atuatuaina ina ia mafai ona fa'atusatusa taunu'uga ma tulaga taua o le tuputupu a'e ma le atina'eina e talafeagai ma tausaga.
E le gata i lea, e manaʻomia e iloiloga ona mafaufau i mea e aʻafia ai le tuputupu aʻe ma le atinaʻe, e pei o kenera, meaʻai, talaʻaga o le maʻitaga ma le fanautama, maʻi tumau, lelei o le tausiga, ma le faʻamalosiauga. O se tamaititi e foliga mai "lelei" e le o lona uiga e leai ni luʻitau; i se isi itu, o se tamaititi e tuai i se tasi vaega e le o lona uiga e iai se faʻaletonu matuia, aua e iai le eseesega o le atinaʻe i le va o tamaiti. O le mea lea, e tatau ona faia ma le faʻaeteete le faʻamatalaina o taunuʻuga ma, afai e manaʻomia, ia aofia ai tagata tomai faapitoa.
2. Metotia o le Iloiloga o le Tuputupu Aʻe Faaletino (Iloiloga o le Tuputupu Aʻe)
a. Fuaina o le Antropometric
O le Anthropometry o se metotia fa'avae mo le iloiloina o le tuputupu a'e. O fa'ailoga masani e iloiloina e aofia ai:
1. Mamafa o le tino (BW): fuaina i le fa'aaogaina o se fua fa'atatau pepe po'o se fua fa'atatau numera ma le sa'o lelei. Mo pepe, e faia le fuaina e aunoa ma ni lavalava mamafa ma ia fa'aitiitia napekini pe a mafai.
2. Umi/maualuga o le tino (PB/TB): e fuaina le umi o le tino o pepe i se infantometer a'o taoto i lalo, ae o tamaiti ua mafai ona tutu e fuaina lo latou umi i se stadiometer.
3. Li'o o le ulu (HCM): E matuā tāua tele lenei mea mo tamaiti e 0–2 tausaga le matutua e mata'ituina ai le tuputupu a'e o le fai'ai. E faia fua i vaega e sili ona iloga i le muaulu ma tua o le ulu.
4. Li'o o le lima pito i luga (MUAC): e masani ona fa'aaogaina mo le siakiina o le tulaga o mea'ai, aemaise lava i tulaga i le fanua.
5. Fa'asinomaga o le mamafa o le tino (BMI): i tamaiti matutua, o le BMI mo tausaga e mafai ona fesoasoani e iloilo ai le lamatiaga o le le lava o mea'ai po'o le mamafa tele.
b. Fuafuaina o le Pi'o o le Tuputupu A'e
E tatau ona fa'amaumauina ma fa'ata'atia i luga o se siata tuputupu a'e masani (e pei o le WHO po'o siata fa'aleatunuu talafeagai) ia taunuuga o le su'esu'ega o le tino (anthropometric)). E sili atu le taua o le mata'ituina o aga masani nai lo numera ta'itasi. O se tamaititi e tumau pea i le pasene maualalo e ono masani, ae o se tamaititi e pa'ū i ni nai laina pasene e mana'omia le gauai atu i ai aua e ono fa'ailoa mai ai fa'afitauli i mea'ai, fa'ama'i, po'o le le lava o le mitiia o mea'ai.
c. Fa'amatalaina o le Tulaga Taumafa
O nisi fa'ailoga masani e fa'aaogaina:
– BB mo tausaga (BB/U) e iloilo ai le mamafa e le lava.
– TB e tusa ai ma tausaga (TB/U) e iloilo ai le fa'aletonu o le tino (chronic stunting).
– Mamafa e tusa ai ma le umi (BW/BH) po'o le BMI e tusa ai ma le matua e iloilo ai le paee (fa'afuase'i le pa'e'e) po'o le soona mamafa/puta.
E masani ona fa'avae le fa'auigaga i luga o le z-score. Afai e fa'aalia mai i'uga ni eseesega tetele, o isi la'asaga e aofia ai le iloiloina o mea'ai e 'ai, tala'aga fa'afoma'i, ma tulaga o le siosiomaga.
3. Metotia o le Iloiloga o le Atina'e
O le atina'eina o le tamaititi e aofia ai ni vaega autū se tele: gaioiga lautele, gaioiga lelei, gagana/fesootaiga, mafaufau, ma lagona fa'aagafesootai. E faia le iloiloga e fa'aaoga ai le tu'ufa'atasiga o metotia nei.
a. Anamnesis o le Atina'e (Fa'atalanoaga Fa'atonu)
O mātua o se punaoa taua o faʻamatalaga. E manaʻomia e le aufaigaluega soifua maloloina ona fesili:
– O afea e amata ai ona taavavale le tamaititi, nofo, totolo, tu, ma savali.
– Tali a le tamaititi i le leo, fevaaiaʻi o mata, ma le taufaifai.
– Atina'eina o upu muamua, mafai ona fausia ni fuaiupu, ma malamalama i fa'atonuga.
– Fa'ata'ita'iga o ta'aloga, fegalegaleaiga fa'aagafesootai, tomai fa'ata'ita'i, ma le tuto'atasi ('ai na'o oe, a'oa'oga e fa'aaoga le faleuila).
Sa fesiligia fo‘i se tala‘aga o mea e lamatia ai e uiga i: fanau mai i le taimi atofaina, mamafa maualalo i le taimi na fanau mai ai, fa‘ama‘i pipisi ogaoga, ma‘i pipili, tala‘aga o aiga, a‘afiaga i le asu o sikaleti, ma fa‘afitauli tau mafaufau ma fegalegaleaiga.
e. Mata'ituina Tu'usa'o
E faia ni matauga a o taaalo pe fegalegaleai tamaiti. O mea e iloiloina e aofia ai:
– Tulaga lelei o gaioiga ma le felagolagoma'i.
– Le auala e uuina ai e tamaiti mea, faaputu poloka, ma tusitusi.
– Tali atu fa'aagafesootai: ataata fa'aagafesootai, tusi atu i isi e tutusa mea e fiafia i ai, fa'atagā ta'alo.
– Puleaina o lagona: faigofie ona ita, tele naua le ita, pe matua leai se gaoioi.
E masani ona faʻaalia i matauga faʻafitauli e le o iloaina e mātua, e pei o le leai o se fevaaiaʻiga o mata poʻo le tuai o fesootaʻiga e lē o tautala.
c. Su'ega o le Atina'e
O le fa'amoemoega o le su'esu'ega o le iloa lea o tamaiti e lamatia i le fa'atuai o le atina'e ina ia mafai ona vave fa'asino atu i latou mo nisi iloiloga. O nisi o meafaigaluega su'esu'e e masani ona fa'aaogaina e aofia ai:
– O le Fesili e Fa'atatau i le Su'esu'ega o le Atina'e (KPSP) e fa'aaogaina lautele i Initonesia.
– Su'ega o le Atina'e a Denver (Denver II) e iloilo ai ni vaega eseese o le atina'e e talafeagai ma tausaga.
– ASQ (Fesili o Tausaga ma Vaega) lea e faʻavae i luga o lipoti a mātua ma e matuā aogā lava.
O taunuuga o le suʻega e masani ona faʻavasegaina o ni "talafeagai," "masalosalo," poʻo le "lē masani ai." Afai e masalosalo taunuuga, e mafai ona toe faia le suʻega i ni vaitaimi patino ma faʻateleina le faʻamalosiauga; afai e iai ni mea e lē masani ai, e manaʻomia le faasinomaga.
d. Iloiloga Loloto o le Atina'e
Afai e faʻaalia i le suʻesuʻega se lamatiaga poʻo se popolega faafomaʻi, e mafai ona faia se iloiloga loloto e se fomaʻi tamaiti, fomaʻi mafaufau, fomaʻi togafitiga galuega, fomaʻi tautala, poʻo se fomaʻi togafitiga tino. O lenei iloiloga loloto e masani ona aofia ai suʻega o le mafaufau, suʻega o gagana, iloiloga o amioga, ma se suʻega o neura. O le sini ia faʻamaonia le faʻamaoniga ma atiae se fuafuaga faʻapitoa mo togafitiga taʻitoʻatasi.
4. Iloiloga o Galuega Fa'alogo: Fa'alogo ma le Va'ai
O fa'aletonu o le fa'alogo ma le va'ai e masani ona mafua ai le tuai o le gagana ma faigata ai ona a'oa'oina. O le mea lea, o le iloiloga o lagona o se vaega taua o le iloiloga.
– Faalogo: e mafai ona iloiloina e ala i le su'esu'ega o pepe fou faatoa fananau mai (OAE/ABR) pe a maua, fa'apea fo'i ma le matauina o tali atu i leo. Mo tamaiti matutua, e mafai ona faia le audiometry e talafeagai ma o latou tausaga.
– Vaai: O le iloiloga e aofia ai le siakiina o le mumu o le mata, le manino o le vaai, ma le matauina pe masani ona mimilo mata le tamaititi, fa'asaga le ulu, pe faigata ona mulimuli i mea. E mana'omia le fa'asino atu i se foma'i mata pe a iai se masalosaloga.
5. Iloiloga o Vaega Fa'alemafaufau ma le Siosiomaga
E matuā aʻafia lava le tuputupu aʻe ma le atinaʻeina e ala i faiga faʻamatua ma le siosiomaga. O metotia e iloilo ai e aofia ai:
– Iloilo le lelei o fegalegaleaiga a mātua ma fanau: pe o iai ni fegalegaleaiga faalelagona, ni fesootaiga e lua itu, ma ni faiga masani saogalemu.
– Iloilo le aafiaga i le atuatuvale: feeseeseaiga faaleaiga, sauaga, leai o se lagolago lautele, po o le loto mafatia i e tausi ma’i.
– Iloilo le avanoa i mea'ai ma le tumama: le maua o mea'ai paleni, le mama o le si'osi'omaga, ma le masani o le moe.
E mafai e fa'afitauli tau mafaufau ma fegalegaleaiga fa'ale-mafaufau ona fa'agesegese ai le atina'e e tusa lava pe foliga lelei le tulaga faaletino o le tamaititi.
6. Fa'amaumauga, Mata'ituina, ma le Su'esu'ega
E tatau ona fa'atasi mai iloiloga lelei ma fa'amaumauga sa'o, mo se fa'ata'ita'iga i le tusi KIA, fa'amaumauga a le Posyandu, po'o fa'amaumauga fa'afoma'i a le falema'i. Mea taua e tatau ona matauina:
- Taua o le anthropometric ma siata o le tuputupu aʻe.
– Iʻuga o le suʻesuʻega o atinaʻe mo vaega taʻitasi.
– O faʻamaumauga mai le matauina o amioga ma fegalegaleaiga faʻaagafesootai.
– Fuafuaga fa'aosofia ma le fa'asologa o le toe puleaina.
E taua tele le toe faia o se su'esu'ega. Afai e iloa ni fa'atuai, o togafitiga vave e pei o le fa'aosofia fa'apitoa, fa'aleleia atili o mea'ai, togafitiga tautala, po'o le physiotherapy e mafai ona fa'aleleia atili ai taunuuga. E tatau ona a'oa'oina mātua e uiga i gaoioiga fa'aosofia e talafeagai ma tausaga, e pei o le talanoa, faitau tusi, ta'aloga afi, ma le fa'atapula'aina o le tele o le taimi e fa'aoga ai le telefoni.
I'uga
O metotia e iloilo ai le tuputupu aʻe ma le atinaʻeina o tamaiti e aofia ai le fuaina o le tuputupu aʻe faaletino (anthropometry ma le tuputupu aʻe o piʻo), iloiloga o atinaʻe (faʻamaumauga o talafaʻasolopito, mataʻituina, suʻesuʻega, ma le iloiloga loloto), suʻesuʻega o lagona (faʻalogo ma vaʻai), ma iloiloga o mea tau mafaufau ma le siosiomaga. O iloiloga masani e mafai ai ona vave iloa faʻafitauli, ma mafai ai ona faia se fesoasoani vave ma talafeagai. Faatasi ai ma le galulue faʻatasi i le va o matua, tagata tomai faapitoa i le soifua maloloina, ma le siosiomaga faʻaleaʻoaʻoga, e maua ai e tamaiti le avanoa sili atu e ola maloloina ai ma atiina ae lelei e tusa ai ma o latou gafatia.