Le Taua o le Matafaioi a Fafine i le Taulimaina o Sauāga Faasaga i Tamaitai
O le sauāga faasaga i fafine o se mataupu tau soifua maloloina lautele ma o se soliga o aia tatau a tagata soifua e lautele ona aafiaga, e aofia ai le faaletino, mafaufau, feusuaiga, agafesootai, ma le tamaoaiga. E mafai ona tupu sauāga i nofoaga eseese—le fale, le galuega, nofoaga lautele, ma nofoaga faitele—ma e masani ona natia ona e lagona e tagata ua aafia le fefe, maasiasi, faalagolago i le tamaoaiga, pe popole i le le talitonuina. I tulaga faapenei, o tagata faigaluega tau soifua maloloina o se faitotoa taua mo tagata ua aafia e saili ai se fesoasoani. O se tasi o ia tagata faigaluega tau soifua maloloina o loo i ai i se tulaga taua o le tausisoifua. O le mafutaga vavalalata a tausisoifua ma fafine i tulaga eseese o le olaga—talavou, tausaga fanau, maitaga, fanautama, pe a uma le fanautama, ma le fuafuaina o aiga—e taua tele ai i latou i le puipuia, vave iloa, togafitiga muamua, ma le faasinoina o mataupu o sauāga.
Malamalama i Sauāga Faasaga i Tamaitai o se Mataupu Tau Soifua Maloloina
O sauāga faasaga i fafine e le gata ina aofia ai manu'aga faaletino ae fa'apea fo'i ma le mafaufau, feusua'iga, tamaoaiga, ma le pulea fa'amalosi. O ona a'afiaga e mafai ona aofia ai manu'aga, tiga tumau, fa'alavelave i le moe, fa'alavelave i mea'ai, fa'ama'i pipisi i feusua'iga, maitaga e le mana'omia, fa'apa'u pepe, fa'alavelave i le maitaga, ma e o'o lava i le oti. I le mafaufau, e mafai e tagata ua a'afia ona o'o i le atuatuvale, popole, fa'alavelave fa'afuase'i o le atuatuvale pe a uma se fa'alavelave (PTSD), fa'aaogāina o fualaau fa'asaina, ma e o'o lava i le mafaufau e pule i le ola. O a'afiaga fa'aagafesootai e aofia ai le tu'ua to'atasi, fa'aitiitia o le gaosiga, tu'ua le a'oga/galuega, ma se ta'amilosaga faifai pea o sauāga.
Ona o aafiaga o sauaga e masani ona aliali mai o ni faasea "masani" i le soifua maloloina (e pei o le tiga o le manava, niniva, po o ni faailoga o le mafaufau), e manaomia e le aufaigaluega tau soifua maloloina ona nofouta i le ono tula’i mai o sauaga i tua atu o nei faailoga. O iinei e faatino ai e le au tausisoifua se matafaioi: e toatele tamaitai e fegalegaleai soo ma tausisoifua nai lo isi tagata faigaluega tau soifua maloloina, aemaise lava i le tausiga muamua, nofoaga tau soifua maloloina tuufaatasi (Posyandu), nofoaga autu mo le soifua maloloina i nuu (Puskesmas), falemai tumaoti, ma nofoaga mo tina ma’itaga.
O Fafine Tausisoifua o le Vaega Muamua o le Iloa vave
O le matafaioi autū a fafine faatosaga i le taulimaina o faiga sauā o le vave iloa lea e ala i le suʻesuʻeina ma le saogalemu o fesootaiga. I le taimi o le tausiga aʻo leʻi fanau mai (ANC), tausiga aʻo leʻi fanau mai, fautuaga fuafuaina o aiga, poʻo auaunaga tau soifua maloloina o le fanautama, e mafai e fafine faatosaga ona iloa faailoga o faiga sauā, e pei o:
– Manu'a po'o ni manu'a e le tutusa ma le fa'amatalaga o le mea na tupu
– Faatuai ona sailia se fesoasoani e ui lava ina matuā ogaoga le manuʻa
– E soona pulepuletutū le pa’aga/aiga, e taliina pea fesili a le ma’i, pe musu e su’esu’e na’o ia le ma’i
– Faitioga o le popole tele, foliga mai e fefe, e leai se lagona, pe tagi e aunoa ma se mafuaaga manino
– Talaʻaga o maʻitaga e leʻi fuafuaina soo, faapaʻu pepe e le saogalemu, poʻo faʻamaʻi pipisi i feusuaʻiga
– Tiga tumau o le pelvis, fa'alavelave i le moe, po'o fa'afitauli fa'alemafaufau faifai pea
Ina ia aogā le su'esu'ega, e mana'omia e fa'ato'aga ona faia se si'osi'omaga fa'atalanoaga e patino, e le fa'amasinoina, ma e fa'atatau i le saogalemu o le ma'i. E tatau ona fesiligia fesili ma'ale'ale i se gagana faigofie ma agaalofa, e pei o le pe lagona e le ma'i le saogalemu i le fale pe ua o'o i ai se sauāga fa'aletino po'o fa'alagona. O le vave iloa e le o le "fa'amalosia o le tagata ua a'afia e tautala," ae o le faia o se avanoa saogalemu mo le tagata ua a'afia e maua ai le lagolago pe a sauni.
Tuuina Atu o Fesoasoani Muamua Faafoma'i ma Mafaufau
A iloa le sauā, e mafai e tausimaʻi ona tuʻuina atu le togafitiga muamua e tusa ai ma la latou pule ma tulaga o le nofoaga. O lenei togafitiga e aofia ai:
1. Tausiga faafoma'i: su'esu'ega fa'aletino, togafitiga o manu'a laiti, mata'ituina o fa'ailoga taua, ma le iloiloina o fa'alavelave i fafine ma'itaga (e pei o le toto, fa'ato'ā fanau vave, fa'ailoga lapatai o le ma'itaga). Afai e masalomia le sauā fa'afeusuaiga, e mafai e fa'ato'aga ona fesoasoani i le tu'uina atu o le fesoasoani muamua ma ia mautinoa o lo'o maua e le ma'i le tausiga atoatoa e tusa ai ma faiga (e aofia ai le fa'asinomaga mo le puipuiga o fa'ama'i pipisi, su'esu'ega fa'amasino pe a mana'omia, ma isi auaunaga fa'afuase'i).
2. Lagolago fa'avae fa'alemafaufau: E mafai e fa'ato'aga ona tu'uina atu fesoasoani muamua fa'alemafaufau faigofie—fa'alogologo lelei, fa'amaonia le le sala o le tagata ua a'afia, 'alo'ese mai fesili e tu'ua'ia ai, ma fesoasoani i le tagata ua a'afia ia lagona le to'afilemu. O le fa'amaoniaina o lagona ("E iai lau aia tatau e fefe ai; o le mea o lo'o e a'afia ai e matuia") e masani lava o se la'asaga muamua e matua'i taua mo tagata ua a'afia.
3. Iloiloga o tulaga lamatia o le saogalemu: E manaʻomia e fafine faatosaga ona iloilo pe o iai le tagata ua aafia i se tulaga lamatia vave, e pei o le faamataʻuina o le oti, le faateleina o le sauā, le iai o se auupega, po o le iai o le tagata solitulafono i tafatafa ane ma mataʻituina. Afai e maualuga le lamatiaga, o le saogalemu o le tagata ua aafia o se mea e faamuamua: saili se faasinomaga faafuasei ma aofia ai i latou e mafai ona faamautinoa le saogalemu e tusa ai ma auala faalotoifale.
Tausia o le Faalilolilo, Amioga Mama, ma le Faatuatuaga
O le faalilolilo o le faavae lea o le tausiga o ē ua aafia i sauaga. E toatele tagata ua aafia e musu e faailoa atu o latou aafiaga ona o le fefe ne’i faasalalauina faamatalaga ma faateteleina ai le tulaga. E tatau i faatosaga ona faamatala mai tuaoi o le faalilolilo mai le amataga: o faamatalaga o le a puipuia, ae i nisi o tulaga (e pei o se faamata’u matuia i le saogalemu po o tulafono faatonutonu talafeagai mo lipoti), atonu e manaomia ona latou aofia ai isi i le malamalamaaga o le tagata ua aafia, pe a mafai.
O amioga tau amio e fa'amamafa ai fo'i le mataupu faavae o le le fa'ailoga tagata. O tagata ua a'afia i faiga sauā e sau mai tala'aga eseese fa'aagafesootai, a'oa'oga, fa'aipoipoga, ma le tamaoaiga. E tatau i fafine tausi ma'i ona 'alo'ese mai le fa'ailogaina, e aofia ai le tu'ua'ia o tagata ua a'afia i le "le alu ese" po'o le "nofo ai pea." E masani ona faigata fa'ai'uga a tagata ua a'afia ona o le a'afia o tamaiti, le fa'alagolago i mea tau tamaoaiga, le mamafa o aiga, po'o le taufa'amata'u mai le tagata na faia le fa'asalaga.
Fa'amaumauga ma Fa'asinomaga Talafeagai
E mafai e pepa aloaia faafoma'i lelei ona faafaigofieina le faaauauina o le tausiga ma, afai e filifili le tagata ua aafia e faia se gaioiga faaletulafono, e avea o se faamaumauga taua. E mafai e faatosaga ona faamaumauina ma le manino mea na maua: le nofoaga, tele, ma le foliga o le manu'a; faitioga a le ma'i; ma le faamatalaga a le ma'i, ma sii mai pe a manaomia e aunoa ma le soona faauigaina. E tatau ona teuina ma le saogalemu pepa aloaia ma maua e tusa ai ma tulafono faatonutonu.
E le gata i lea, e galulue fa'ato'aga o ni sui fa'asino. O le fa'atalanoaina o faiga sauā e masani ona mana'omia ai se auala e tele vaega fa'apitoa: foma'i, foma'i mafaufau/foma'i mafaufau, tagata faigaluega lautele, faufautua, iunite puipuiga o fafine ma tamaiti, auaunaga fa'aletulafono, fale saogalemu, ma ofisa puipuiga i le lotoifale. E mafai e fa'ato'aga ona fesoasoani i tagata ua a'afia ia malamalama i filifiliga o lo'o avanoa ma fa'afaigofieina fa'asino e fa'atatau i o latou mana'oga, nai lo le fa'amalosia.
Puipuiga ma Aʻoaʻoga i le Nuʻu
E sili atu le matafaioi a le tausima'i nai lo le puleaina o mataupu. E iai fo'i le matafaioi tāua a tausima'i i le puipuiga e ala i le fa'alauiloaina o le soifua maloloina ma a'oa'oga fa'ale-nu'u. I vasega o ma'itaga, fautuaga a'o le'i fa'aipoipo, nofoaga fa'alesoifua maloloina tu'ufa'atasi (Posyandu), po'o gaoioiga fa'alaua'itele, e mafai e tausima'i ona:
– Aoao e uiga i mafutaga maloloina, maliega, ma aia tatau a le tino
– Fa'amatala fa'ailoga o sauaga ma le auala e saili ai se fesoasoani
– Fa'amalosia le lagolago a le aiga ma le nu'u ina ia 'aua ne'i tu'ua'ia le tagata ua a'afia
– Fa'amalosia o tomai o fafine i le faia o fa'ai'uga tau soifua maloloina o le fanautama
– Valaʻaulia le alalafaga e auai i le fausiaina o nofoaga saogalemu mo fafine ma tamaiti
O aʻoaʻoga faifai pea e fesoasoani e motusia ai le tulaga masani o faiga sauā, lea e taʻua i nisi taimi o se "mataupu faaleaiga." Faatasi ai ma se auala e aʻafia ai aganuu ma e le o se faiga e faailoga tagata, e mafai e faatosaga ona avea ma sui o suiga i le tulaga faavae.
Fa'amalosia o le Malosiaga ma Faiga o Auaunaga a Fa'ato'aga
Ina ia galue lelei le matafaioi a le faatosaga, e manaʻomia le lagolago faʻapitoa: aʻoaʻoga i le suʻesuʻeina o sauāga, tausiga e faʻatatau i manuʻaga, pulega faʻafomaʻi o sauāga faʻafeusuaiga, faʻasinomaga i vaega eseese, ma le puipuiga mo tagata faigaluega soifua maloloina pe a faʻamataʻuina e tagata solitulafono. E manaʻomia foʻi e nofoaga tau soifua maloloina ona saunia ni avanoa tumaoti, tafega manino o auaunaga, ma fesoʻotaʻiga faʻasinomaga olaola. E le mafai e faatosaga ona galulue na o ia; o le manuia o le pulega o mataupu e faʻalagolago tele i le galulue faʻatasi ma faiga faʻavae e puipuia ai tagata ua aʻafia.
I'uga
E taua tele le sao o tausima’i i le taulimaina o faiga sauā fa’asaga i fafine ona o la latou mafutaga vavalalata ma fafine i auaunaga tau fanautama ma le soifua maloloina o tina. Mai le vave iloa, fesoasoani muamua fa’afoma’i ma le mafaufau, iloiloga o tulaga lamatia i le saogalemu, tausia o le faalilolilo, pepa aloaia, i faasinomaga ma a’oa’oga puipuia, ua i ai i se tulaga taua le tulaga o tausima’i e laveai ai le soifua maloloina ma ola o e ua aafia. Faatasi ai ma aoaoga, faiga tautua e faauo i e ua aafia, ma le galulue faatasi o vaega eseese, e mafai e tausima’i ona i ai i le tulaga muamua i le fesoasoani i fafine e motusia le taamilosaga o faiga sauā ma ausia ai le toe faaleleia mamalu ma le gafataulimaina.