Foliga o Ponaivi: Fausaga ma Galuega i le Tino o le Tagata
O ponaivi o se vaega taua o le faiga o ponaivi o le tagata, e lagolagoina ai le fausaga, puipuia ai totoga taua, fa'afaigofie ai le gaioiga, ma e iai sona sao i le gaosiga o sela toto ma le teuina o minerale. I totonu o lenei tusiga, o le a tatou su'esu'eina ai foliga eseese o ponaivi i le tino o le tagata, pe fa'apefea ona fesoasoani nei foliga i le galuega atoa, ma pe aisea e taua ai suiga ta'itasi mo le soifua maloloina ma le fa'atinoga.
1. Fa'atomuaga i Ponaivi
Muamua lava, e taua le malamalama o le ponaivi o se aano ola ma e gaoioi. E ui lava e foliga mai e malō ma e lē suia, ae o loo faagasolo pea le toe faafouga o le ponaivi, lea e suia ai le aano tuai o ponaivi i se aano fou. O le ponaivi e aofia ai sela, alava o le collagen, ma se faavae minerale, e masani lava o le calcium phosphate, lea e maua ai le malosi ma le malō.
2. Fa'avasegaga o Ponaivi e Fa'atatau i le Foliga
E lima vaega autū o ponaivi ua vaevaeina e tusa ai ma foliga: ponaivi uumi, ponaivi pupuu, ponaivi mafolafola, ponaivi lē tutusa, ma ponaivi sesamoid. O vaega taʻitasi e iai uiga tulaga ese e fetaui ma lona matafaioi i le tino.
a. Ponaivi Umi
O faʻataʻitaʻiga sili ona manino o ponaivi uumi o ponaivi o le lima ma vae, e pei o le femur (ponaivi ogavae), tibia (ponaivi vae), ma le humerus (ponaivi lima pito i luga). O nei ponaivi uumi e avea o ni mea taua mo le gaioiga. E faʻaloaloa i latou ma ni pito tetele se lua (epiphyses) ma se vaega umi i le ogatotonu (diaphysis). O le avanoa i totonu o ponaivi uumi (medullary cavity) o loʻo i ai le ponaivi samasama, lea e teu ai gaʻo, ma i tamaiti, ponaivi mumu, lea e faia ai le gaosiga o sela toto.
b. Ponaivi Pupuu
E toetoe lava a foliga faatafafā ponaivi pupuu ma e maua i tapulima (carpals) ma tapuvae (tarsals). O le galuega autū a ponaivi pupuu o le tuʻuina atu lea o le mautu ma le lagolagoina o gaioiga sologa lelei, e pei o le tapulima, lea e mafai ai ona tele gaioiga ma mautu.
i. Ponaivi Mafolafola
O ponaivi mafolafola, e pei o le ulupoo, sternum (ponaivi o le fatafata), ma le scapula (ivi o tau'au), e lua vaega o ponaivi mafiafia o lo'o fa'apipi'i i le va o latou e se vaega e pei o le omomi. O le galuega autū a nei ponaivi o le puipuia lea o totoga i totonu ma saunia ai se vaega tele mo le fa'apipi'iina o maso. Mo se fa'ata'ita'iga, e puipuia e le ulupoo le fai'ai, ae puipuia e le sternum ma ivi 'aso'aso le fatu ma mama.
o. Ponaivi Lē Tutusa
E lē fetaui lelei nei ponaivi i vaega na muamua atu ona o o latou foliga tulaga ese. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le ivi tuasivi (vertebrae) ma le ivi auvae (mandible). O foliga lavelave o ponaivi e lē tutusa e mafai ai ona latou faia ni galuega faapitoa, e pei o le lagolagoina o fausaga lavelave o le tino poʻo le puipuia o le faiga tutotonu o neula i le tulaga o ivi tuasivi.
e. Ivi sesamoid
O ponaivi sesamoid o ni ponaivi laiti o loʻo pipii i totonu o uaua, o le faʻataʻitaʻiga sili ona lauiloa o le patella (kneecap). O nei ponaivi e puipuia ai le uaua mai le atuatuvale ma le ofuina ma faʻateleina ai le lelei o maso e ala i le suia o le tulimanu o le ala o le uaua, lea e faʻateleina ai le malosi o le maso.
3. Galuega a Ponaivi e Faʻavae i le Foliga
E tofu lava ituaiga ponaivi ma lana galuega faapitoa, e tusa ai ma lona foliga tulaga ese:
– Lagolago ma le Puipuia o le Pa'ū: O ponaivi uumi i vae e fesoasoani e lagolago le mamafa o le tino ma puipuia ai le pa'ū o le fausaga o le tino pe a tu.
– Fegalegaleaiga ma le Feoloolo: O le foliga faatafafā o ponaivi pupuu e mafai ai ona sili atu le fetuutuuna'i o so'oga, e mafai ai ona faia ni gaioiga laiti ae taua e mana'omia i gaoioiga e pei o le tusitusi po'o le uu mau.
– Puipuiga: O ponaivi lamolemole ma le lē tutusa e puipuia totoga taua i o latou foliga lamolemole ma lavelave.
– Lelei o maso: E fa'ateleina e ponaivi sesamoid le lelei o maso ma puipuia ai uaua mai le atuatuvale pe a uma ni gaoioiga fa'aletino eseese.
4. Tuputupu aʻe ma Atinaʻeina o Ponaivi
E amata le tuputupu aʻe o ponaivi aʻo leʻi fanau mai ma faaauau pea seia oo i le 25 tausaga. O lenei faagasologa e amata i le cartilage, lea e sosoo ai ma le ossification, lea e teuina ai le calcium ma isi minerale e sui ai le cartilage i ponaivi malo. O epiphyseal plates i pito o ponaivi uumi o vaega autu ia o le tuputupu aʻe, e nafa ma le faʻalauteleina o ponaivi i le aluga o taimi.
5. Fa'ama'i ma Fa'aletonu e Fesoota'i ma Ponaivi
E mafai e fa'aletonu i le foliga ma le galuega a ponaivi ona a'afia tele ai le soifua maloloina. O nisi o tulaga e aofia ai le osteoporosis, lea e vaivai ai ponaivi ma faigofie ai ona gaui, po'o le scoliosis, o se fa'aletonu o le tuasivi.
O se malamalamaga mae'ae'a i le fausaga ma le pisiolo o ponaivi e taua tele mo le su'esu'eina ma le togafitia o lenei fa'aletonu. O togafitiga fa'afoma'i, e pei o togafitiga fa'aletino, fa'aopoopoga mea'ai, po'o taotoga, e masani ona mana'omia e pulea ai lenei tulaga.
6. Faaiuga
O le malamalama i foliga eseese o ponaivi ma o latou matafaioi taʻitasi e faʻamamafaina ai le taua o le soifua maloloina o ponaivi i le olaga i aso faisoo ma nisi o tulaga faʻafomaʻi. O le tuʻuina atu o le lagolago, puipuiga, ma le gaioiga, o ponaivi, i o latou foliga eseese, o se vaega malosi ma taua o le tino o le tagata. O le mea lea, o le tausia o le soifua maloloina o ponaivi e ala i meaʻai talafeagai, faamalositino, ma siaki faafomaʻi masani e taua tele i le faʻamautinoaina e mafai e o tatou ponaivi ona lagolagoina i tatou i le olaga atoa.