Fa'amatalaga o paneta kasa tetele

Fa'amatalaga o paneta kasa tetele

O paneta tetele o le kesi o se tasi o vaega sili ona mataʻina o paneta i le faiga o le la ma tua atu. E tetele, e pulea e le kesi, ma e mafiafia o latou ea ma suiga tetele o le tau. I le faiga o le la, o paneta tetele o le kesi e sili ona masani ai o Jupiter ma Saturn, ae o Uranus ma Neptune e masani ona faʻaputuina i se vaega tutusa—e ui lava e sili atu le saʻo o le taʻua o "tamaʻi aisa" ona o a latou tuufaatasiga eseese. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai po o a paneta tetele o le kesi, o latou uiga, faiga latou te fausia ai, o latou fausaga i totonu, ea, mama ma satelite, ma lo latou taua i le malamalama i le evolusione o faiga o paneta.

O le ā le paneta tele o le kesi?

I se tulaga lautele, o paneta tetele o le kesi o ni paneta tetele e tele lava ina faia i le haitorosene ma le helium, o elemene e lua e sili ona mama ma sili ona tele i le atulaulau. Ona o lo latou tele o kesi, o nei paneta e leai se "fogaeleele mautu" e pei o le Lalolagi, Mars, po o Mercury. Afai e "tula'i" se va'alele i luga o se paneta tele o le kesi, o le a leai se eleele e tu ai, ae o le a faaauau pea ona alu ifo i ni vaega mafiafia o le ea seia oo ina faaleagaina e le mamafa tele ma le vevela.

I le faiga o le la, o Iupita o le faʻataʻitaʻiga sili ona manino o se paneta tele o le kesi, sosoo ai ma Saturn. E la tetelē uma o laʻua mamafa, malosi le kalave, ma mafiafia tele le ea. Ae o Uranus ma Neptune o loʻo i ai i se vaega tutusa ae o loʻo i ai elemene mamafa e pei o le vai, ammonia, ma le methane i foliga o "aisa" i lalo o tulaga o le vateatea, o lea e masani ona taʻua ai o ni aisa tetele.

O uiga autū o paneta tetele o le kesi

E tele uiga e eseese ai paneta tetele o kasa mai paneta o le laueleele:

1. Tele ma mamafa
E mafai e paneta tetele o le kesi ona eseese le lautele mai le sefulu afe i le silia ma le selau afe kilomita. O Iupita, mo se faʻataʻitaʻiga, e tusa ma le 11 taimi le lautele o le Lalolagi. O lona mamafa e lava lona telē e faʻatino ai se faatosinaga tele i le kalave i isi mea i le faiga o le la.

FAITAU  Satelite masani o paneta i le faiga o le la

2. Ea mafiafia ma le pulea e le hydrogen-helium
O le fausaga o lona ea e pulea e le haitorosene ma le helium, faatasi ai ma ni nai mea e pei o le methane, ammonia, ausa o le vai, ma le haitorosene sulfide ia e faatulaga ai mamanu ma lanu o ao o le paneta.

3. Vave le viliina ma le foliga oblate
E tele paneta tetele o le kesi e vave tele ona feliuliua'i. E tusa ma le tasi i le 10 itula e feliuliua'i ai Iupita. O lenei vave o le feliuliua'i e mafua ai ona mafolafola le paneta i pole ma fa'apupuna i le ekueta.

4. Malosi o le fanua maneta
O paneta tetele o le kesi e masani ona i ai ni magnetosphere tetele. O le magnetosphere a Jupiter, mo se faʻataʻitaʻiga, o le magnetosphere aupito tele lea i le solar system ma e mafai ona faʻaosofia ai ni vaega ua molia mai le La.

5. Tele satelite ma faiga mama
E masani ona tele masina o paneta tetele o le kesi. E tele satelite o Iupita, e aofia ai masina tetele e fa (Io, Europa, Ganymede, ma Callisto). E ta'uta'ua Saturn i lona faiga matagofie ma lautele o mama.

E fa'apefea ona fausia paneta tetele o kasa?

O le talitonuga sili ona taatele o le fausiaina o paneta e faʻamatalaina ai o paneta e fausia mai se tisiketi kesi ma le efuefu o loʻo siomia ai se fetu talavou, e taʻua o le tisiketi protoplanetary. E lua ni tulaga e masani ona talanoaina mo le fausiaina o paneta kesi tetele:

1. Faʻataʻitaʻiga o le faʻateleina o le autu
I lenei faʻataʻitaʻiga, e muamua ona fausia se ogatotonu malō o papa ma aisa e tele lona mamafa. O le taimi lava e oʻo atu ai le ogatotonu i se mamafa patino, e amata ona tosina mai ai le tele o le haitorosene ma le kesi helium mai le tisiketi o loʻo siomia ai. O lenei faʻataʻitaʻiga e manatu e talafeagai mo le faʻamatalaina o le fausiaina o Iupita ma Saturn, e ui o loʻo i ai pea fesili e uiga i le vave o le tupu o lenei faiga aʻo leʻi leiloa le kesi i totonu o le tisiketi.

2. Fa'ata'ita'iga o le lē mautu o le tisiketi
I lenei tulaga, o vaega o le tisiketi protoplanetary e oo i ai le le mautu o le kalave ona pa'ū sa'o lea i ni faaputuga tetele e avea ma paneta. E mafai ona tupu vave tele lenei faagasologa ma e masani ona fa'aaogaina e fa'amatala ai le i ai o paneta tetele e fausia mamao ese mai o latou fetu matua.

E foliga mai e le fa'aaogaina e le atulaulau se masini e tasi; e mafai ona fesuisuia'i le fausiaina o le paneta e fuafua i tulaga o le tisiketi, mamao mai le fetu, ma le taimi e avanoa.

Fausaga i totonu: mai le ao i le ogatotonu

FAITAU  Pluto i le suʻesuʻega o le vateatea o paneta

E ui lava ina foliga mai "na o le kesi," o paneta tetele o le kesi e iai ni fausaga lavelave i totonu. O lo latou vaega pito i fafo o se ea e iai ni vaega o ao. A e alu loloto, e matua faateleina le mamafa. O le haitorosene, lea na avea muamua ma kesi, e suia i se vai, ma i ni loloto patino, e mafai ona liua i le haitorosene uʻamea, o se vaega o le haitorosene e mafai ona faʻatautaia le eletise e pei o se uʻamea. O lenei haitorosene uʻamea e talitonuina e iai sona sao taua i le faʻatupuina o le fanua maneta malosi o Iupita.

I o latou ogatotonu, e manatu o paneta tetele o le kesi e iai ni ogatotonu e sili atu ona mafiafia, e ui o loʻo suʻesuʻeina pea lo latou fausaga ma le tele. O nei ogatotonu e foliga mai e aofia ai papa, aisa, ma isi elemene mamafa. Peitaʻi, o le tuaoi i le va o le ogatotonu ma vaega o loʻo i luga e le o manino i taimi uma; i lalo o le mamafa tele, e mafai ona fefiloi meafaitino, ma faia ai se suiga e sili atu ona "le mautonu" nai lo paneta i luga o le lalolagi.

Siosiomaga ma le tau mata'utia

O se tasi o mea e sili ona mataʻina e uiga i paneta tetele o le kesi o latou foliga vaaia i le ea. Talu ai e leai so latou fogāeleele mautu, e mafai e o latou ea ona fausia ni faiga afa tetele ma tumau. O le faʻataʻitaʻiga sili ona lauiloa o le Iupita o le Great Red Spot, o se afa tele ua matauina mo le selau o tausaga. Sa sili atu le tele o lenei afa nai lo le Lalolagi, e ui lava ua vaaia lona faʻaitiitia i le tele o tausaga talu ai nei.

I luga o Saturn, e mafai fo'i ona tutupu afa fa'avaitaimi i se fua tele. I le taimi nei, o Uranus ma Neptune e fa'aalia ai matagi malolosi tele; e lauiloa fo'i Neptune i ona matagi e mafai ona o'o atu i le faitau afe kilomita i le itula. O le lanu lanumoana o Uranus ma Neptune e mafua ona o le methane i o latou ea, lea e mitiia ai le malamalama mumu ma toe fa'aata mai ai le malamalama lanumoana.

Mama ma satelite: faiga laiti e siomia ai paneta

O paneta tetele o le kesi e masani ona avea ma "ogatotonu" o faiga faigata e iai mama ma masina e tele. O Saturn o le paneta sili ona lauiloa i le mama, ae o Jupiter, Uranus, ma Neptune e iai foʻi mama, e ui lava e manifinifi ma pogisa. O mama e masani ona faia i aisa ma papa e eseese o latou lapopoʻa mai le efuefu manifinifi e oʻo atu i ni fasi lapopoʻa.

FAITAU  E faapefea ona aafia e le la le faiga o le la

E tele fo'i mea e ofo ai i masina o paneta tetele o le kesi. E manatu o Europa (masina o Jupiter) o lo'o i ai se vasa i lalo o le fogaeleele e ono mafai ona lagolagoina ai le ola o siama. O Titan (masina o Saturn) e iai se ea mafiafia ma vaituloto o le methane-ethane vai. E fa'apuna e Enceladus (Saturn) ni geysers aisa, e fa'ailoa mai ai gaioiga i totonu ma se vasa i lalo o le fogaeleele. O nei sailiga e le gata ina fa'atatau le su'esu'eina o paneta tetele o le kesi i paneta lava ia, ae fa'apea fo'i i "lalolagi laiti" o lo'o ta'amilo ai.

O le matafaioi a paneta kasa tetele i le faiga o le la

E taua tele le sao o paneta kesi tetele i le faagaoioiga o le faiga o le la. O le kalave o Iupita, mo se faataitaiga, e mafai ona aafia ai taamilosaga o asteroids ma comets. E manatu o Iupita e fai ma "talipupuni," e faaitiitia ai le aofaiga o mea faalelagi e fetoai ma paneta i totonu, ae finauina foi e mafai moni lava e Iupita ona faalavelaveina taamilosaga o mea laiti, ma auina atu ai nisi agai i paneta i le lalolagi. Po o le a lava la latou matafaioi, ua manino lava o paneta kesi tetele ua mamanuina le fausaga o le faiga o le la talu mai lona amataga.

E le gata i lea, o le suʻesuʻeina o paneta tetele o le kesi e fesoasoani i saienitisi e malamalama i o latou siosiomaga ma faiga o le tau matautia, le fisiki o mea i le mamafa maualuga, ma le fausiaina o paneta i se tulaga lautele. A o iloa e le au suʻesuʻe fetu le tele o paneta tetele i tua atu o lo tatou faiga o le la—e aofia ai “Iupita vevela” o loʻo taamilo latalata i o latou fetu—o le faʻatusatusaga ma Iupita ma Saturn e avea ma ki i le malamalama i le eseesega o faiga o paneta.

I'uga

O paneta tetele o le kesi o ni lalolagi tetele e pulea e le haitorosene ma le helium ma e mafiafia le ea, e matagofie le tau, e malolosi le malosiaga o le maneta, ma ni faiga lavelave o satelite ma mama. O lo latou fausiaina e aofia ai ni faiga lavelave i totonu o tisiketi protoplanetary, ma o latou fausaga i totonu e atagia ai le fisiki ogaoga e faigata ona toe faia i le Lalolagi. E ala i matauga e ala i telescopes ma misiona i le vateatea, o loo faaauau pea ona tuuina mai e paneta tetele o le kesi ni faailoilo taua e uiga i le amataga o le faiga o le la ma le auala na ono fausia ai ma alualu i luma ai paneta i le aniva atoa. I se isi faaupuga, o le malamalama i paneta tetele o le kesi e le gata i le suesueina o Iupita po o Saturn; e tatala ai se faamalama tele i le galuega a le atulaulau.

Taofi faamatalaga