Su'esu'ega o Mea Anamua ma le Atina'eina o Tekonolosi o Ie Anamua
O ie o se tasi o mea na ausia muamua i le talafaasolopito o tagata, ae o le mea e malie ai, o nisi foi ia o mea e sili ona faigata ona toe suʻeina. E le pei o maa, ponaivi, poʻo omea, e mafai ona tumau mo le faitau afe o tausaga, o ie ma alava faʻanatura e faigofie ona faʻaleagaina e le susu, meaola ninii, ma suiga o le vevela. O iinei e taua tele ai le suʻesuʻega o mea anamua: e ala i le eliina, suʻesuʻega faʻamikroskopi, suʻesuʻega o toega, ma le toe fausiaina o faʻataʻitaʻiga, e mafai ai e tagata suʻesuʻe mea anamua ona faʻaalia le auala na milo ai e sosaiete anamua filo, ie lalaga, alava vali, ma le gaosiga o ie faʻatulagaina. O le atinaʻeina o tekinolosi ie e le gata ina fesoʻotaʻi ma le faiga o laʻei, ae faʻapea foʻi ma le tamaoaiga, fefaʻatauaʻiga, tulaga lautele, ma e oʻo lava i faiga faʻapolokiki.
Luʻitau o mea anamua i le mauaina o ie anamua
E seasea ona maua ni ie e le’i fa’aleagaina. O le tele o toega o ni fasi mea laiti, o filo ua fa’asuati i le kaponi, po’o ni mea e le tuusa’o e pei o uili vili, mea mamafa o ie lalaga, nila, ma ni mea e le tuusa’o o mamanu lalagaina i luga o le omea po’o u’amea. O le mea lea, o su’esu’ega o mea tau ie e fa’alagolago i se tu’ufa’atasiga o fa’amaoniga tuusa’o ma le le tuusa’o. O nofoaga mago (toafua), malulu tele (nofoaga e tumu i le kiona), po’o nofoaga e leai ni vai (peat bogs) e masani ona maua ai ni "capsule taimi" e fa’asaoina ai ie. Mo se fa’ata’ita’iga, o nisi ie mai Aikupito Anamua na sao ona o le tau mago o le toafa, a’o nisi ie mai Europa i Matu na fa’asaoina i peat bogs e le lava le okesene.
I le fa’aopoopoga i tulaga o le siosiomaga, e taua tele fo’i auala fa’aonaponei mo le puipuiga o le siosiomaga. E tatau ona fa’amautu vaega o ie e vaivai a’o le’i faia se su’esu’ega. Ona mafai lea e tagata tomai fa’apitoa ona su’esu’e le fausaga o le lalagaina, ituaiga o alava, ma vaega o vali. Fa’atasi ai ma lenei auala, e avea ai ie ma puna o fa’amaumauga i tekinolosi, fa’asinomaga fa’aleaganuu, ma feso’ota’iga fefa’ataua’iga i le va o itulagi.
Mai le filo mata i le filo: o le amataga o le milo
O le laasaga aupito taua i tekinolosi ie o le liua lea o le filo i filo. E mafai ona maua mai filo mai laau (e pei o le flax/linen, cotton, nettles, nisi pa'u laau) po'o manu (fulufulu mamoe, fulufulu 'oti, silika). O le faagasologa o le milo e liua ai filo pupuu i filo uumi e ala i le milo. I mea anamua, o meafaigaluega e masani ona maua e feso'ota'i ma le milo o filo ma filo e faia i ma'a, ponaivi, po'o le omea.
O le foliga ma le mamafa o le filo e mafai ona faʻaalia ai le ituaiga filo o loʻo milo. O mamafa mamafa e masani ona talafeagai mo filo mafiafia, ae o filo mama e talafeagai mo filo manifinifi. O ia sailiga e mafai ai e le au suʻesuʻe i mea anamua ona faʻamatalaina le tulaga faʻapitoa o le gaosiga: pe na faia le milo i totonu o aiga o se galuega faʻaleaiga, pe na atiaʻe i se faiga gaosiga tutotonu e tautua ai manaʻoga o fefaʻatauaʻiga ma tagata maualuluga.
Tekonolosi o le Loom ma lona alualu i luma
Ina ua maua le filo, o le isi laasaga o le lalagaina lea. O le ie lalaga o se mea fou taua auā na mafai ai ona gaosia ni ie tetele, sili atu ona tutusa, ma malolosi. E tele ituaiga o ie lalaga sa lauiloa i aganuu anamua, e aofia ai ie lalaga mamafa e maua i Europa anamua ma le Metitirani, ma ie lalaga faalava na mulimuli ane taatele i le tele o itulagi.
E seasea ona maua e le au suʻesuʻe mea anamua ni mea lalaga laupapa ona e faigofie ona pala. Peitaʻi, o faʻamaoniga o lo latou i ai e sau mai mamafa o mea lalaga, le faʻatulagaina o pu o pou, poʻo ni faʻataʻitaʻiga vaaia i ata ma ata vali. O le suʻesuʻeina o le va o mamafa, le telē o le nofoaga e galue ai, ma le mamanu o le fale e mafai ona fesoasoani e toe fausia ai le tulaga na tuʻu ai le mea lalaga ma le auala na faia ai le faagasologa o le gaosiga. O le atinaʻeina mai meafaigaluega faigofie i faiga e sili atu ona faigata e atagia ai le faʻateleina o le malamalama faʻapitoa, le puleaina o le fetoʻai o le velo, ma le mafai ona gaosia ni mamanu faigata.
Tekinolosi lalaga, lalagaina ma metotia e le lalagaina
E leʻi faia i taimi uma ie e ala i le lalagaina. E tele sosaiete anamua na atamamai i le faia o ato, lalagaina o ie, ma ie e le lalagaina, e pei o ie fulufulu mamoe. E faia ie fulufulu mamoe e ala i le faʻaaogaina o le vevela, susu, ma le mamafa e faʻapipiʻi ai ie fulufulu mamoe e aunoa ma le lalagaina. O faʻamaoniga o ie fulufulu mamoe e aliali mai i le tele o aganuu a Eurasia, lea sa maualuga ai le manaʻomia o mea mafanafana ma teteʻe i le tau.
O isi metotia e aofia ai le lalagaina o laupapa e fatu ai ni lipine mamanu, ma le faʻaaogaina o nonoa e fai ai upega, maea, ma nisi fausaga ie. O suʻesuʻega o mea anamua e faʻatatau i nei mea uma o se vaega o le "tekinolosi alava," aua e masani ona faʻaaogaina e sosaiete anamua ia alava mo le tele o faʻamoemoega: lavalava, taga, la o vaʻa, maea, upega fagota, ma e oʻo lava i mea faʻatino mo sauniga.
Valiina o ie anamua ma le kemisi
O le valiina o ie o se la'asaga tele lea i le matagofie ma fa'atusa. O lanu e mafai ona fa'ailoa mai ai le tulaga fa'aagafesootai, fa'asinomaga o se vaega, po'o se sauniga fa'alelotu. O nisi vali anamua na maua mai i la'au (e pei o le indigo), minerale, po'o manu. I le Metitirani, o se tasi o vali sili ona lauiloa o le "Tyre purple," e maua mai i mollusks, e matua taugata tele, ma e masani ona fa'afeso'ota'i ma le malosi.
O suʻesuʻega faʻaonaponei o mea anamua e faʻaaogaina ai suʻesuʻega faʻakemikolo e pei o le chromatography e iloa ai molelaʻau vali o totoe i totonu o alava. E tusa lava pe ua mou atu le lanu, e mafai e ni vaega o nisi o vailaʻau ona faʻaalia ai le vali na faʻaaogaina. Ona tuʻufaʻatasia lea o nei faʻamatalaga ma faʻamaoniga o fefaʻatauaʻiga: afai o se vali e i se itulagi patino, o lona i ai i se isi mea e faʻaalia ai se fesoʻotaʻiga fefaʻatauaʻiga mamao.
O ie e fai ma fa'ailoga o le fa'atulagaga tau tamaoaiga ma agafesootai
O le gaosiga o ie e manaʻomia ai le taimi, taumafaiga, ma le vaevaeina o galuega. E tele suʻesuʻega ua faʻaalia ai o ie o se oloa taua tau tamaoaiga, o nisi taimi e tutusa ma uʻamea poʻo oloa faʻatoʻaga i tulaga o le tau fesuiaʻiga. I nisi sosaiete, o le gaosiga o ie na avea ma auala autu e teu ai le tau ona e faigofie lava ona feaveaʻi ma fefaʻatauaʻi ie.
O fa'ailoga fa'ale-pulega o aganu'u faigata e masani ona fa'aalia ai le sao o ie i le tamaoaiga o le setete. O fa'amaumauga e feso'ota'i ma le tufatufaina atu o fulufulu mamoe, totogi o ē lalaga, po'o le teuina o ie e fa'aalia ai sa pulea fa'apitoa ie. I totonu o tala fa'asolopito o mea anamua, o le mauaina o potu gaosi oloa, o aoina tetele o meafaigaluega milo, ma fua fa'atulagaina o ie e fa'aalia ai le gaosiga fa'atulagaina, atonu e pulea e le maota po'o fa'alapotopotoga o malumalu.
E fesoʻotaʻi vavalalata foʻi ie ma matafaioi faʻaleituaiga ma agafesootai. I le tele o aganuʻu, o le milo ma le lalagaina e fesoʻotaʻi ma galuega faʻaleaiga a fafine, e ui o lenei vaevaega e le o se mea lautele ma e mafai ona suia i le aluga o taimi ma fausaga faʻale-agafesootai. E fesoasoani suʻesuʻega i mea anamua e luʻitauina lenei manatu e ala i le suʻesuʻeina o faʻamaoniga mautinoa: le nofoaga o meafaigaluega, tulaga o tanuga, ma mamanu o le tufatufaina atu o mea totino i totonu o nofoaga.
Fouga o meafaitino: fulufulu mamoe, lino, vavae, ma silika
E lē mafai ona vavae’eseina le atina’eina o tekinolosi ie mai le filifiliga o meafaitino. O le ie lino mai le hemp e maua ai se ie mālūlū ma malosi, e fetaui lelei mo tau vevela. E faigofie ona valiina fulufulu mamoe ma e maua ai le puipuiga o le vevela, e fetaui lelei mo vaega malulu. E maua ai e le vavae le mafanafana ma le mitiia o le vai, ma mulimuli ane avea ma faavae o pisinisi tetele o ie i le tele o malo. O le silika, faatasi ai ma lona pupula ma le vaivai, na avea ma faailoga o le tamaoaiga ma fesoasoani e fausia ai auala fefaataua’iga tetele e pei o le Silk Road.
Mo tagata suʻesuʻe i mea anamua, o le faʻailoaina o alava e faʻaaogaina ai se microscope e suʻesuʻe ai le fausaga o sela o laʻau poʻo una i luga o alava o manu. Mai lenei faʻailoaina, e mafai e le au suʻesuʻe ona fausia se faʻafanua o le tufatufaina atu o mea ie: o anafea na amata ai ona faʻaaogaina e se itulagi le fulufulu mamoe, pe faʻapefea ona salalau le vavae, pe faʻapefea ona salalau atu le silika. O suiga i meafaitino e masani ona faʻaalia ai suiga tau tamaoaiga ma fesootaʻiga i le va o sosaiete.
Su'esu'ega fa'ata'ita'i o mea anamua: toe lalagaina o mea ua tuana'i
O se tasi o auala e sili ona tāua o le suʻesuʻega faʻataʻitaʻi o mea anamua, lea e taumafai e toe faia ni metotia anamua e faʻavae i luga o faʻamaoniga o mea anamua. E ala i le faia o ni faʻataʻitaʻiga o le spindle whorls, fausiaina o masini lalaga e faʻavae i luga o ni mamafa, poʻo le faʻataʻitaʻiina o fua masani o vali, e mafai e le au suʻesuʻe ona faʻatatauina taimi e gaosia ai, mea e manaʻomia, ma tomai e manaʻomia. O taunuʻuga o suʻega e fesoasoani e tali fesili e pei o le: e fia itula e alu ai e fai ai se fasi ie? E fia le alava e manaʻomia mo se ofu faapitoa? E faʻapefea le faigata o le faiga o le gaosia o se lanu e seasea maua?
O lenei auala e liua ai meafaitino mai na o ni "mea faitino" i ni faʻailoga i faiga faigaluega, tomai, ma aafiaga o tagata i aso ua mavae. O ie, e masani ona le amanaʻiaina pe a faʻatusatusa i faʻamanatuga maa poʻo auupega uʻamea, o loʻo faʻaalia ai se tekinolosi faigata e manaʻomia ai le saʻo lelei.
Faaiuga: ie o ni faailoga o le aganu'u
O suʻesuʻega i mea anamua ma le suʻesuʻeina o ie anamua e ofoina atu ai se avanoa tele i le talafaasolopito o tekinolosi a tagata. Mai le faigofie o le milo i le gaosiga faatulagaina, mai lanu masani i vali lauiloa, mai alava i le lotoifale i mea tau fefaʻatauaʻiga mamao—o nei mea uma e faʻaalia ai o ie sa taua tele i le olaga lautele ma le tamaoaiga. E ui e seasea ona ola lelei ie, o le tuʻufaʻatasiga o metotia o mea anamua, suʻesuʻega i fale suʻesuʻe, ma le toe fausiaina o faʻataʻitaʻiga e mafai ai ona tatou "faitau" tekinolosi alava na faʻatulagaina ai le aganuʻu.
I le iuga, o le malamalama i le atinaʻeina o tekinolosi ie anamua o lona uiga o le malamalama i le auala na aʻoaʻoina ai e tagata le liua o le natura i se mea e aoga, matagofie, ma anoa. O filo uma lava na milo o se faailoga o mafaufauga, finafinau, ma le fatufatuga, e fesoʻotaʻi ai le taimi nei ma lima tomai o le faitau afe o tausaga ua mavae.