Aafiaga o Mea Tau Eleele i Aia Tatau Fa'ale-Teritori
E masani ona malamalama i le suʻesuʻega o mea anamua o se saienisi e suʻesuʻeina ai mea ua tuanaʻi: mea taulima, nofoaga anamua, toega o nofoaga, ma faʻailoga o aganuʻu na tuʻua e tagata. Peitaʻi, i faiga faʻaonaponei faʻaagafesootai ma faʻapolokiki, e le gata i taimi uma i le vaega faʻaleaʻoaʻoga le suʻesuʻega o mea anamua. E masani ona ulufale atu mea na maua i suʻesuʻega o mea anamua i vaega o faiga faʻavae, tulafono, ma faiga faʻava-o-malo—aemaise lava pe a latou fesootaʻi ma tagi faʻaitumalo. I le lalolagi atoa, o faʻamaoniga faaletino o le taimi ua tuanaʻi e faʻaaogaina e lagolago ai tala e uiga i le "o ai na muamua iinei," "o ai e sili ona umi le mafutaga faʻasolopito," poʻo le "o ai e iai le aia tatau e pulea" se teritori. O lenei tusiga o loʻo talanoaina ai le auala e aʻafia ai suʻesuʻega o mea anamua i tagi faʻaitumalo, e aofia ai ona aoga, lamatiaga, ma mataupu faʻavae o le puipuiga e manaʻomia ona faʻaaogaina.
O le suʻesuʻega o mea anamua o se puna o le faʻamaoniga faʻasolopito
E masani ona faʻalagolago mataupu tau teritori i manatu o le faʻamaoniaina: faʻamaoniaina faʻasolopito, faʻamaoniaina faaletulafono, ma le faʻamaoniaina o le faasinomaga. I le tulaga o le faʻamaoniaina faʻasolopito, e taua le suʻesuʻega o mea anamua aua e maua ai faʻamaoniga faaletino—e pei o omea, tusitusiga, fausaga o fale, tuugamau, poʻo toega o nofoaga—e mafai ona faʻaalia ai gaoioiga a tagata i se vaitaimi faapitoa.
I le vaʻaiga a le lautele, o lenei ituaiga o faʻamaoniga e masani ona manatu i ai "e sili atu le faʻamaoni" nai lo tala tuʻugutu poʻo pepa e mafai ona finauina. Afai e maua se nofoaga anamua, se uafu anamua, poʻo se tusitusiga o loʻo taʻua ai se igoa o se nofoaga, e mafai ona faʻaaogaina nei mea na maua e fautua mai ai sa i ai se sootaga malosi a se vaega i le eria. I se tulaga, e fesoasoani le suʻesuʻega o mea anamua i le toe fausiaina o talafaasolopito atonu e le o faʻamaumauina i faʻamaumauga tusitusia, ma faʻamauoa ai lo tatou malamalama i le sootaga a tagata soifua ma le vateatea.
Ae ui i lea, e taua le matauina: e lē otometi lava ona fuafua e le suʻesuʻega o mea anamua le pule silisili ese i aso nei. E maua ai faʻamatalaga e uiga i le olaga ua mavae, gaoioiga, ma aganuʻu; ae o le tulaga o le teritori i le taimi nei e fuafua e isi meafaigaluega e pei o tulafono faavaomalo, feagaiga, ma le pulega a le setete.
Mai fa'ailoga faaletino i tala fa'apolokiki
E tulaʻi mai faʻafitauli pe a lē na o le faitauina o faʻamaumauga o mea anamua, ae faʻaaogaina o ni tala faʻapolokiki. E masani ona faʻapenei le faiga: (1) maua ni meafaitino poʻo ni nofoaga ua suʻesuʻeina, (2) filifilia ma faʻafaigofieina faʻamaumauga o suʻesuʻega, ona (3) tuʻufaʻatasia lea i se tala "amataga" e faʻamalosia ai tagi a se vaega poʻo se atunuʻu.
I tulaga o feeseeseaiga—pe i le va o atunuu pe i le va o vaega i totonu o se atunuu—e mafai e le suʻesuʻega o mea anamua ona avea o se meafaigaluega faʻaupuga e faʻamaonia ai aia tatau faʻapitoa i fanua. Ae ui i lea, o le talafaasolopito o tagata soifua e toetoe lava o taimi uma na faʻailogaina i femalagaaiga, fefaʻatauaʻiga, faʻaipoipoga i le va o tagata, faatosinaga faʻaleaganuʻu eseese, ma suiga o le pule. O le lokaina o se itulagi i se faasinomaga e tasi e faʻavae i luga o se vaega e tasi o nofoaga o mea anamua e lamatia ai le faʻafaigofieina o se mea moni faigata.
O le aafiaga o le faʻalavelave faʻafuaseʻi o le faʻateleina lea o feeseeseaiga faʻaagafesootai: o vaega e lagona le "sili atu ona moni" e ono manaʻomia ni avanoa, ae o isi vaega e manatu o ni tagata malaga mai, e ui lava ua latou nonofo i le eria mo le tele o augatupulaga. O le mea lea, e mafai e suʻesuʻega o mea anamua ona faʻatupuina feeseeseaiga faʻasinomaga pe a le pulea ma le faʻaeteete.
Le faʻaaogaina o mea anamua i le faiga o tagi: faʻamaoniga, tuaoi, ma le pulega
E ui ina faigofie ona fa'apolotiki, ae o lo'o iai lava ona fa'aoga moni o su'esu'ega o mea anamua i totonu o se fa'alapotopotoga fa'aitulagi—aemaise lava mo vaega e le feso'ota'i sa'o i taimi uma ma le fuafuaina o le pule silisili ese, ae o le puleaina o le vateatea ma le puipuia o le tofi fa'aleaganu'u.
Muamua, e mafai e le suʻesuʻega o mea anamua ona fesoasoani i le faʻafanua o nofoaga taua i tuaoi, talafatai, poʻo motu laiti. O nei faʻamatalaga e aoga mo le mamanuina o faiga faʻavae mo le fuafuaina o nofoaga, puipuiga, ma le faʻaitiitia o mea ua faaleagaina mai atinaʻe. Lua, e mafai foʻi e le suʻesuʻega o mea anamua ona lagolagoina finauga e uiga i le faʻaauauina o le faʻaaogaina o se eria, e pei o auala faʻasolopito o le gataifale poʻo mamanu o nofoaga i le talafatai, lea e mafai ona mafaufauina i fuafuaga tau tamaoaiga ma aganuʻu.
Tolu, o mea na maua i mea anamua e masani ona avea ma faavae mo le tofiaina o nofoaga o tofi faaleaganuu. I le tele o tulaga, o le tofiaina o tofi faaleaganuu e faamalosia ai le mataupu mo le puipuia o se eria mai le soona faaaogaina. I le tulaga faapolokiki, o le galulue faatasi i suesuega i le va o tuaoi e mafai foi ona avea o se auala o le "malosi faa-diploma" e faaitiitia ai feeseeseaiga, ma suia ai le taulaiga mai feeseeseaiga o teritori i le galulue faatasi faasaienisi.
Lamatiaga tetele: filifiliga o faʻamaoniga ma le "faʻaleatunuu i mea anamua"
O se tasi o aafiaga sili ona faigata o le tulaʻi mai lea o le mea e masani ona taʻua o le nationalist archaeology: o se faiga lea e taulaʻi ai suʻesuʻega poʻo le faʻauigaga i le faʻamaoniaina o se tala faʻaleatunuu faapitoa. O lamatiaga e aofia ai:
1. Filifiliga o faʻamaoniga (filifiliga o faʻamaoniga): o faʻamaumauga e lagolago ai le tagi e faʻamamafaina, aʻo faʻamaumauga e faʻaalia ai le eseesega poʻo le le mautonu e le amanaʻiaina.
2. Fa'aitu'au fa'auigaga: o meafaitino e fa'aalia moni ai fefa'ataua'iga po'o fegalegaleaiga fa'aitulagi e fa'auigaina o se fa'amaoniga o le "pulea" fa'apolokiki.
3. Omiga faapolokiki i luga o tagata suesue: e ono uunaia tagata suʻesuʻe mea anamua e faia ni faaiuga e sili atu nai lo le gafatia o faamaumauga.
4. Fa'aleagaina o 'upega tafa'ilagi ona o tauiviga i tala: e mafai ona faoa 'upega tafa'ilagi, toe fa'aleleia e aunoa ma se fa'asaienisi, pe "toe fa'atulaga" ina ia fetaui ma se tala patino.
Afai e fesoʻotaʻi vavalalata le suʻesuʻega o mea anamua ma le mitamita faaleatunuu, e ono avea le mataupu ma meafaigaluega e faʻamaonia ai le pule, nai lo se auala e malamalama lelei ai i le taimi ua tuanaʻi.
Mataupu faaletulafono: e le na o le pau lea o le faavae o suʻesuʻega o mea anamua
I feeseeseaiga fa'alotoifale, aemaise lava i le va o setete, o fa'amaoniga e masani ona aofia ai pepa o feagaiga, fa'afanua fa'asolopito, faiga fa'apulega, le i ai o tagata, ma mataupu fa'avae fa'aletulafono fa'ava-o-malo e pei o le pulea lelei. E mafai e su'esu'ega o mea anamua ona maua ai se tala fa'asolopito, ae e seasea lava ona na'o le pau lea o le mea e fa'atatau i ai. E mafua ona e faigata ona fa'afeso'ota'i sa'o fa'amaoniga o mea anamua i le manatu fa'aonaponei o le setete: o nofoaga anamua e le o lona uiga o le i ai o le malo lava e tasi e pei o le fa'alapotopotoga i aso nei.
O le mea lea, o faʻamatalaga tau mea anamua e sili atu ona malamalama i ai o ni faʻamalosiaga o tala poʻo le tuʻuina atu o se talaaga, ae le o se "sapalai a le faʻamasino" e fuafua ai le pule tatau o se teritori. O le le amanaʻiaina o lenei eseesega e mafai ona mafua ai ni faʻamoemoega sese a le lautele: e peiseaʻī o le mauaina o se tusitusiga poʻo se mea ua faaleagaina ua lava lea e foia ai se feeseeseaiga.
Suʻesuʻega o mea anamua, amioga mama ma aia tatau a nuʻu
O tagi fa'ateritori e masani ona aofia ai nu'u o lo'o nonofo i nofoaga finauina. O a'afiaga o mea anamua iinei e feso'ota'i ma amioga tau su'esu'ega ma le fa'amasinoga tonu lautele. O nofoaga ma mea taulima e le na'o ni mea fa'asaienisi; e mafai fo'i ona avea ma vaega o le fa'asinomaga fa'atasi ma le manatuaga o se nu'u. A fa'aogaina e setete po'o fa'alapotopotoga nofoaga mo ni tagi fa'apitoa e aunoa ma le auai ma le nu'u, o le a'afiaga e mafai ona aofia ai le fa'aesea, fa'ate'aina, po'o le fa'atapula'aina o le avanoa i avanoa latou te pulea masani.
O se mataupu faavae ua faʻateleina ona faʻamamafaina i mea anamua i aso nei o le auai o le nuʻu: feutagaiga, fefaʻasoaaʻiga o faʻamanuiaga, ma le iloa o faʻamatalaga o mea ua tuanaʻi e mafai ona tele ni leo. I tulaga maʻaleʻale, o le manino o metotia ma le tatala o faʻamaumauga e taua tele foʻi e puipuia ai le faigofie ona faʻaseseina o mea na maua.
Le mautonu faasaienisi ma le taua o le faaeteete
E fa'atino e le su'esu'ega o mea anamua ni galuega fa'atino i luga o mea e ono tutupu ma fa'amatalaga. E iai le avanoa e sese ai i le taimi, e mafai ona fa'alavelaveina le stratigraphy, ma e mafai ona leiloa le anotusi o mea na maua ona o le soloia o le eleele po'o gaoioiga a tagata. O le mea lea, e tatau ona o fa'atasi ai ma se fa'amatalaga o tapula'a o fa'amaumauga i mataupu tau teritori i taimi uma. Afai e natia le le mautinoa fa'asaienisi, e ono talia e le lautele ni fa'ai'uga e matua'i mautinoa lava ona fa'aaoga lea o se fa'avae mo mana'oga fa'apolokiki.
O le fa'aeteete o lona uiga fo'i o le fa'aaogaina o se auala e tele ona matā'upu: tu'ufa'atasia o mea anamua ma tala fa'asolopito, su'esu'ega o tagata, gagana, fa'afanua, ma e o'o lava i su'esu'ega o le si'osi'omaga. O le tele o punaoa e feso'ota'i, o le itiiti fo'i lea o le ono fa'aaogaina soona tele o se vaega o fa'amatalaga e fa'amaonia ai se tagi fa'apitoa.
Fa'ato'a
E feteenai lava aafiaga o suʻesuʻega o mea anamua mo aia tatau faaleatunuu. I le tasi itu, e mafai ona faʻaleleia atili ai le malamalama i sootaga faaletagata ma le vateatea, faʻamalosia ai le puipuiga o le tofi faaleaganuu, ma tatala ai auala mo faiga faʻa-saienisi. I le isi itu, e faigofie ona faʻapolokikiina suʻesuʻega o mea anamua: e filifilia faʻapitoa faʻamaoniga, e faʻamalosia faʻamatalaga e lagolago ai tala, ma avea nofoaga ma malae mo tauiviga faʻasinomaga. O le mea lea, o le faʻaaogaina o suʻesuʻega o mea anamua i se tulaga faaleatunuu e manaʻomia ai mataupu faavae tau amio, manino, ma le malamalama e le mafai ona faʻaliliu saʻo le taimi ua tuanaʻi i aia tatau faʻapolokiki o aso nei. E sili ona aoga suʻesuʻega o mea anamua e le pe a faʻaaogaina o se auupega mo aia tatau, ae pe a faʻaaogaina e malamalama ai i le lavelave o le talafaasolopito—ma mai iina, e mamanuina ai le pulega o teritori e tonu, faasaienisi, ma faaaloalo i le eseesega o tagata o loʻo faʻatulagaina.