Matafaioi Faaleituaiga i Talafaasolopito ma Suʻesuʻega o Mea anamua
Pendahuluan
O le finauga e uiga i matafaioi tau alii ma tamaitai i le talafaasolopito ma mea anamua ua avea ma autu taua ma tuputupu aʻe i suʻesuʻega faʻaleaʻoaʻoga. Mo se taimi umi, o le talafaasolopito ua tusia ma faʻamatalaina e ala i se vaaiga e pulea e alii, ma e tele sao o tamaitai e masani ona le amanaʻiaina pe faafaigofieina. I mea anamua, o lenei mea e atagia mai foi i le faʻamatalaina o mea taulima ma toega o meafaitino. Ua aumaia e suʻesuʻega faʻafeminisi ni suiga taua i le auala tatou te malamalama ai i le taimi ua tuanaʻi, ma fesoasoani ai e faʻaalia ni vaega fou o matafaioi tau alii ma tamaitai i sosaiete faasolopito ma anamua.
Talafaasolopito Anamua o Suʻesuʻega o Itupa
Na amata ona aliaʻe mai suʻesuʻega faʻafeusuaiga i le talafaasolopito i le faaiuga o le seneturi lona 20 o se vaega o le gaioiga a tamaitai. Na amata ona iloa e le au atamamai e masani ona le vaaia tamaitai i tala faasolopito masani. Mo se faataitaiga, o le tele o tusi talafaasolopito e faamamafaina ai matafaioi a tupu tane, taitaiʻau, ma taitai, ae e toetoe lava a le taʻua matafaioi a tamaitai i faiga faapolotiki, tamaoaiga, ma sosaiete. O lenei malamalamaaga na mafua ai nisi suesuega, lea na faaalia ai na faia e tamaitai ni sao taua ae e masani ona le vaaia.
Matafaioi Faaleituaiga i Sosaiete Anamua
I sosaiete anamua, e pei o sosaiete o tagata tulimanu ma tagata ao mea poʻo sosaiete faʻatoʻaga anamua, e masani ona faʻamatalaina matafaioi faʻafeusuaiga e faʻavae i luga o suʻesuʻega o mea anamua. O manatu faʻavae masani e masani ona taʻitaʻia ai le au suʻesuʻe e faʻaiʻu o tane o ni tagata tulimanu ma o fafine o ni tagata ao mea poʻo ni tausi aiga. Peitaʻi, o suʻesuʻega vavalalata e faʻaalia ai o matafaioi faʻafeusuaiga i sosaiete anamua sa sili atu ona fetuutuunai ma eseese.
O suʻesuʻega faʻale-etnografika ua faʻaalia ai o le vaevaega o galuega i itupa e matuā fetuutuunai ma e faʻalagolago i manaʻoga ma tomai o tagata taʻitoʻatasi i totonu o se sosaiete. Mo se faʻataʻitaʻiga, i nisi o sosaiete faʻaonaponei o tagata tulimanu ma faʻapotopoto, e iai foʻi le sao o fafine i le tulimanu ma le sauniaina o meaʻai. O le mauaina o nisi meafaigaluega e fesoʻotaʻi ma fafine i tulaga anamua ua faʻaalia ai foʻi atonu sa i ai a latou matafaioi e sili atu ona lavelave nai lo le na o le faʻapotopotoina.
Matafaioi Faaleituaiga i Sosaiete Anamua
A o tatou agai atu i vaitaimi faasolopito faatasi ai ma pepa tusitusia, e pei o Mesopotamia, Aikupito, Eleni Anamua, ma Roma, ua amata ona tatou vaaia le tele o faamaoniga o matafaioi faaleituaiga. I Mesopotamia, mo se faataitaiga, sa lauiloa fafine i le faatinoina o matafaioi faalelotu taua o ni faitaulaga ma sa i ai foi ni a latou aia tatau faaletulafono, e ui lava e masani ona sili atu ona faatapulaaina nai lo alii.
I Aikupito anamua, o matafaioi fa'aleituaiga e manino fo'i i fa'amaumauga fa'asolopito. E ui ina lauiloa fa'apea o farao o tane, ae sa i ai nisi o farao fafine lauiloa, e pei o Hatshepsut. O fa'amaumauga fa'asolopito e fa'aalia ai e ui lava i le vaevaeina o galuega fa'aleituaiga, ae sa i ai fo'i le avanoa mo fafine i ta'ita'iga fa'apolokiki ma fa'alelotu.
Sa masani ona sili atu ona fa'apeteriaka Eleni ma Roma anamua, ma e masani ona fa'atapula'aina matafaioi a fafine i le lautele. Peita'i, e le fa'apea ai e leai so latou faatosinaga. E ala i lo latou faatosinaga i totonu o aiga, agaifanua fa'alelotu, ma i nisi tulaga o le tamaoaiga, sa i ai fo'i matafaioi taua a fafine i Eleni ma Roma, e ui lava e le'i tele ni fa'atusa i taimi uma i tala fa'asolopito masani ma pulea e ali'i.
Su'esu'ega o Mea Tau i le Eleele ma Su'esu'ega o Itupa
E maua mai i suʻesuʻega o mea anamua ni meafaigaluega e faʻamatalaina ai matafaioi faʻafeusuaiga e ala i mea na tatou maua. Mai nofoaga o tanuga i mea totino o fale, e maua mai i suʻesuʻega o mea anamua ni malamalamaaga taua i le olaga i aso faisoo o sosaiete ua mavae, e aofia ai vaega o itupa.
Mo se faʻataʻitaʻiga, o le suʻesuʻeina o ponaivi o tagata mai nofoaga o mea anamua e mafai ona faʻaalia ai eseesega o meaʻai ma mamanu o galuega a aliʻi ma tamaʻitaʻi. O le suʻesuʻega o isotope ma faʻailoga o le atuatuvale i ponaivi e mafai ona faʻaalia ai eseesega i gaioiga faaletino e faia e aliʻi ma tamaʻitaʻi, e fesoasoani ia i tatou e malamalama i le vaevaega o galuega i sosaiete anamua ma talafaasolopito.
O mea taulima e pei o teuga, mea tau fale, ma galuega taulima e maua ai fo'i ni fa'ailoilo i matafaioi tau itupa. I le tele o sosaiete anamua, o nisi o mea taulima atonu na fa'atatauina na'o le tasi le itupa, ae o lenei manatu e ono mata'utia pe a le su'esu'eina ma le fa'aeteete. Mo se fa'ata'ita'iga, o le mauaina o mea lalaga i nofoaga anamua anamua atonu e fa'ailoa mai ai o le lalagaina o le galuega autū lea a fafine, ae o fa'amaoniga fa'ale-aganu'u e fa'ailoa mai ai o le lalagaina atonu o se galuega e fa'asoa e itupa uma e lua i nisi sosaiete.
O le Aafiaga o Suʻesuʻega o Itupa i le Faʻamatalaina o Tala Faasolopito
O suʻesuʻega faʻaonaponei o le itupa i le talafaasolopito ma mea anamua ua taitai atu ai i le toe faʻamatalaina o tala mai le taimi ua tuanaʻi. I le faʻaaogaina o se vaaiga e amanaʻia ai itupa, e mafai ona tatou maua se malamalamaga loloto i le auala e faʻatulagaina ai sosaiete, le auala e atiina ae ai matafaioi a tagata taʻitoʻatasi ma faʻatasi, ma le auala e faʻatinoina ai fegalegaleaiga faʻaagafesootai ma le pule.
O se faʻataʻitaʻiga autū o lenei suiga o le toe faʻamatalaina lea o nofoaga taʻutaʻua o tanuga o Viking. O suʻesuʻega muamua na faʻamaonia ai tanuga o loʻo i ai auupega ma mea tau taua e fesoʻotaʻi ma alii. Peitaʻi, o le suʻesuʻega a le DNA o le nofoaga tanu o Birka i Suetena na faʻaalia ai o nisi o tuugamau o toa e fesoʻotaʻi ma alii e patino i fafine, ma suia ai lo tatou malamalama i matafaioi faʻafeusuaiga i le sosaiete Viking.
Luʻitau ma le Lumanai o Suʻesuʻega o Itupa
E ui i le alualu i luma tele, o suʻesuʻega faʻafeusuaiga i le talafaasolopito ma mea anamua o loʻo feagai ma luʻitau. O se tasi o luʻitau tele o le faʻaituau faifai pea i le faʻamatalaina o faʻamaumauga. I le avea ai ma tagata suʻesuʻe, e taua tele le iloa ma le foia o nei faʻaituau ina ia ʻalofia ai le faʻaauauina o faʻataʻitaʻiga ma manatu sese.
I le agai i luma, o suʻesuʻega faʻafeusuaiga e faʻamoemoeina o le a sili atu ona aofia ai tagata uma, ma amanaʻia ai le tele o eseesega ma le fesuisuiaʻi o faʻasinomaga o itupa ma matafaioi faʻaagafesootai. O metotia fou faʻataʻitaʻi e pei o le DNA anamua ma le proteomics o loʻo tatalaina ai le faitotoʻa i se malamalamaga loloto i eseesega faʻale-tino ma faʻaagafesootai i le talafaasolopito atoa.
I'uga
O matafaioi fa'aleituaiga i le talafaasolopito ma mea anamua o ni mataupu e matuā lavelave ma mauoa, e fa'aauau pea ona suia a'o fa'atupula'ia le saienisi ma auala. I le fa'aaogaina o se va'aiga e sili atu ona aofia ai ma fa'itio i le itupa, e mafai ona tatou fa'aalia ai nisi tala ma sao ua leiloa, ia sa le'i va'aia muamua i tala fa'asolopito masani, e pulea e ali'i. O lenei su'esu'ega e le gata ina fa'amauoa ai lo tatou malamalama i le taimi ua tuana'i ae fesoasoani fo'i ia i tatou e malamalama i le lavelave o fegalegaleaiga fa'aleituaiga i lo tatou sosaiete i aso nei.